Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਤਾਹਿਤਾਨ੍ਯਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯੋ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਯਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪਥ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਾਨ੍ਤੇਨ ਹਿਤਮਹਿਤਂ ਵਾਸ੍ਤੀਤਿ ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ | ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍; ਇਹ ਖਲੁ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਸਂਯੋਗਤਸ਼੍ਚੈਕਾਨ੍ਤਹਿਤਾਨ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨਿ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੩||
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਰਮਤਮੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪਥ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮਿਤਿ ਤੈਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਯਮਾਦ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਕਾਨ੍ਤੇਨ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਹਿਤਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥੈਕਾਨ੍ਤੇਨਾਹਿਤਮਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਵਾਯੋਃ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ| ਪਰਮਤਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਮਤਮਾਹ- ਤਤ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹੇਤਿ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਖਲੁ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ| ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਤਃ; ਯਾ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾ ਸਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਃ; ਯਥਾ- ਵਹ੍ਨੇਰੁਸ੍ਣਤ੍ਵਮ੍, ਅਪਾਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਯੋਗਤ ਇਤਿ ਸਂਯੋਗਃ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਂਹਤੀਭਾਵਃ| ਚਕਾਰੇਣ ਸਂਯੋਗੇਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਿ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ, ਤਥਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਸਂਸ੍ਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਾਨੁਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ,ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਾਨਿ ਜਾਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਲਿਲਘਤਦੁਗ੍ਧੌਦਨਪ੍ਰਭਤੀਨਿ; ਏਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨਿ ਤੁ ਦਹਨਪਚਨਮਾਰਣਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ਯਨਲਕ੍ਸਾਰਵਿਸਾਦੀਨਿ, ਸਂਯੋਗਾਦਪਰਾਣਿ ਵਿਸਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਤੁ ਯਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪਥ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮਿਤਿ ||੪||
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੈਕਾਨ੍ਤਹਿਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਜਾਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਮਨੁਸ੍ਯਜਾਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍| ਆਤ੍ਮਨਾ ਦੇਹੇਨ ਸਹ ਸ੍ਥਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਵਿਕਾਰਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਆਤ੍ਮਾ ਯਹ੍ਯਭਿਮਤੋ ਦੇਹ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸਹ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕਤਿਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਕਥਞ੍ਚਨ|| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਤੁ” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਯਵਗੋਧੂਮਾਦਯਃ| ਏਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਨ੍ਯਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਵਿਸਾਦੀਨ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਂ, ਰੋਗਿਣਾਂ ਤੁ ਰੋਗਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਹਿਤਾਨ੍ਯੇਵੇਤਿ| ਸਂਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਤੇਸਾਮੇਵ ਸਂਯੋਗਤਸ੍ਤ੍ਵਪਰਾਣਿ’ ਇਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਏਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨੀਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਯੋਗਾਨੁਸਕ੍ਤੈਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਿਭਿਰਪ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਯਮਾਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਵਰ੍ਗ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਕਙ੍ਗੁਕ੍ਰਮੁਕੁਨ੍ਦਕਪਾਣ੍ਡੁਕਪੀਤਕਪ੍ਰਮੋਦਕਕਾਲਕਾਸਨਕਪੁਸ੍ਪਕਕਰ੍ਦਮਕਸ਼ਕੁਨਾਹਤਸੁਗਨ੍ਧਕਕਲਮ- ਨੀਵਾਰਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕਸ਼੍ਯਾਮਾਕਗੋਧੂਮਯਵਵੈਣਵੈਣਹਰਿਣਕੁਰਙ੍ਗਮਗਮਾਤਕਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਕਰਾਲਕ੍ਰਕਰਕਪੋਤਲਾਵਤਿਤ੍ਤਿਰਿਕਪਿਞ੍ਜਲਵਰ੍ਤੀਰਵਰ੍ਤਿਕਾ ਮੁਦ੍ਗਵਨਮੁਦ੍ਗਮਕੁਸ੍ਠਕਲਾਯਮਸੂਰਮਙ੍ਗਲ੍ਯਚਣਕਹਰੇਣ੍ਵਾਢਕੀਸਤੀਨਾਸ਼੍ਚਿਲ੍ਲਿਵਾਸ੍ਤੁਕਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਜੀਵਨ੍ਤੀਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣ੍ਯਃ, ਗਵ੍ਯਂ ਘਤਂ, ਸੈਨ੍ਧਵਂ, ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਮਿਤ੍ਯੇਸ ਵਰ੍ਗਃ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਪਥ੍ਯਤਮਃ ||੫||
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਃ ਸ੍ਵਨਾਮ੍ਨਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਸਸ੍ਟਿਕੋ ਗੌਰਸਸ੍ਟਿਕਃ| ਕਙ੍ਗੁਕੋ ਗੌਰਕਸ੍ਣਸਸ੍ਟਿਕਃ| ਮੁਕੁਨ੍ਦਕਃ ਕਸ੍ਣਸਸ੍ਟਿਕਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਕਃ ਪਾਣ੍ਡੁਕਸ਼ਾਲਿਃ, ਸ ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਤੁਸਯੁਕ੍ਤਃ| ਸੁਗਨ੍ਧਕੋ ਦੇਵਸ਼ਾਲਿਃ| ਕਲਮਃ ਸ਼ਾਲਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ‘ਕਲਾਵਿਃ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਏਤੇ ਸਸ੍ਟਿਕਾਦਯਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯੇਸੁ| ਨੀਵਾਰਃ ਪ੍ਰਸਾਦਿ(ਤਿ)ਕਾਧਾਨ੍ਯਮਧ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਸ਼ੂਕੋ ਭਵਤਿ, ‘ਤੁਲਜੀਧਾਨ੍ਯਮ੍’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਆਰਣ੍ਯਕੋਦ੍ਰਵਃ| ਵੈਣਵੋ ਵੇਣੁਯਵਃ| ਨੀਵਾਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਕੁਧਾਨ੍ਯੇਸੁ| ਏਣਃ ਕਸ੍ਣਮਗਃ| ਹਰਿਣਸ੍ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਮਗਃ| ਕੁਰਙ੍ਗਃ ‘ਚਤੁਰਙ੍ਗ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਮਗਮਾਤਕਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾ ਪਥੂਦਰਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰੀ| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਚਤੁਰ੍ਦਂਸ੍ਟ੍ਰੋਤਿਦੁਸ੍ਟਃ, ‘ਕਰ੍ਕਟਕ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਕਰਾਲਃ ਕਸ੍ਤੂਰੀਮਗਃ| ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ ਕਸ੍ਣਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ| ਕਪਿਞ੍ਜਲੋ ਗੌਰਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ| ਵਰ੍ਤੀਰਃ ‘ਘਰ੍ਘਰ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਵਰ੍ਤਿਕਾ ਤਦ੍ਭੇਦਃ| ਏਣਾਦਯੋ ਜਾਙ੍ਗਲਮਗਮਾਂਸੇਸੁ| ਲਾਵਾਦਯੋ ਜਾਙ੍ਗਲਪਕ੍ਸਿਸੁ| ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਵਰ੍ਣਾ ਮਸੂਰਾਃ| ਹਰੇਣੁਃ ਸਤੀਨਭੇਦੋ ਵਰ੍ਤੁਲਕਲਾਯਃ| ਆਢਕੀ ਤੁਵਰੀ| ਸਤੀਨੋ ਵਰ੍ਤੁਲਕਃ| ਮੁਦ੍ਗਾਦਯੋ ਵੈਦਲਸੂਪ੍ਯੇਸੁ| ਚਿਲ੍ਲੀ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁਕਃ| ਵਾਸ੍ਤੁਕਃ ਟਙ੍ਕਵਾਸ੍ਤੁਕਃ| ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਃ ਸ਼ਿਰਿਵਾਲਿਕਾ, ਚਤੁਸ੍ਪਰ੍ਣੀਤ੍ਯਪਰੇ| ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਡੋਡਿਕਾ| ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ| ਚਿਲ੍ਲੀਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸ਼ਾਕੇਸੁ| ਗਵ੍ਯਂ ਘਤਂ ਸ੍ਨੇਹੇਸੁ| ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਲਵਣੇਸੁ| ਆਮਲਕਦਾਡਿਮੌ ਫਲੇਸੁ| ਨਨੁ, ਨੀਵਾਰਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਹਿਤਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਹਿਤਾਨੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਨੈਵਮ੍; ਅਲ੍ਪਵਾਤਕਰਤ੍ਵਾਦਦੋਸਕਰਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਨਿਵਾਤਸ਼ਯਨੋਸ੍ਣੋਦਕਸ੍ਨਾਨਨਿਸ਼ਾਸ੍ਵਪ੍ਨਵ੍ਯਾਯਾਮਾਸ਼੍ਚੈਕਾਨ੍ਤਤਃ ਪਥ੍ਯਤਮਾਃ ||੬||
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ਆਹਾਰਮੈਕਾਨ੍ਤਿਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਿਹਾਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਕਾਲੇ ਚ ਪਥ੍ਯਤਮਃ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਦ੍ਵੇਗਾਵਿਧਾਰਣਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਾਨ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨਿ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਾਨਿ, ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਤੁ ਯਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪਥ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮਿਤਿ ||੭||
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
ਏਕਾਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਾਨਿ ਸਲਿਲਾਦੀਨਿ| ਏਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨਿ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਿ; ਏਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਥਿਤਾਨਿ| ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਤ੍ਵਿਤਿ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਾਨਿ| ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਾਨੀਤ੍ਯਾਹ- ਯਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪਥ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮਿਤਿ||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਸਂਯੋਗਤਸ੍ਤ੍ਵਪਰਾਣਿ ਵਿਸਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਲ੍ਲੀਫਲਕਵਕਕਰੀਰਾਮ੍ਲਫਲਲਵਣਕੁਲਤ੍ਥਪਿਣ੍ਯਾਕਦਧਿਤੈਲਵਿਰੋਹਿਪਿਸ੍ਟਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਜਾਵਿਕਮਾਂਸਮਦ੍ਯਜਾਮ੍ਬਵਚਿਲਿਚਿਮਮਤ੍ਸ੍ਯਗੋਧਾਵਰਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਨੈਕਧ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪਯਸਾ ||੮||
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਯੋਗਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਤੁਲ੍ਯਾਨੀਤਿ ਵਿਸਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਕੁਤਃ? ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਵਿਸਸ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਲ੍ਲੀਫਲਂ ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਾਦਿਵਲ੍ਲੀਜਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼ਿਮ੍ਬ੍ਯਾਦਿਮਾਹੁਃ; ਕਵਕਂ ਛਤ੍ਰਕਂ, ‘ਛਤ੍ਰਕਭੇਦਂ ਸੁਖਣ੍ਡਕਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਕਰੀਰੋ ਵਂਸ਼ਾਙ੍ਕੁਰ; ਅਮ੍ਲਫਲਾਨਿ ਆਮ੍ਰਾਤਕਾਦੀਨਿ; ਵਿਰੋਹਿ ਵਿਗਤਰੋਹਂ ਚਣਕਾਦਿਕਮਙ੍ਕੁਰਿਤਂ ਚ; ਪਿਸ੍ਟਂ ਤਣ੍ਡੁਲਪਿਸ੍ਟਂ; ਜਾਮ੍ਬਵਂ ਜਮ੍ਬੂਫਲਂ; ਚਿਲਿਚਿਮਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸ਼ਕਲੀ ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਲੋਹਿਤਰਾਜਿਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੂਮੌ ਚਰਤਿ ਸ੍ਥਲਮੀਨਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ | ਨੈਕਧ੍ਯਂ ਨੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ| ਏਤਾਨਿ ਵਲ੍ਲੀਫਲਾਦੀਨਿ ਵਰਾਹਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਪਯਸਾ ਸਹ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਕੇਚਿਦੇਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਗਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ‘ਅਜਾਙ੍ਗਲਂ ਮਾਂਸਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਰੋਗੋਪਸਸ੍ਟੇਭ੍ਯਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਅਜਾਙ੍ਗਲਂ ਮਾਂਸਂ ਜਲੇਸ਼ਯਾਨੂਪਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਮ੍||੮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਰੋਗਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਦੇਸ਼ਂ ਚ ਕਾਲਂ ਦੇਹਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ | ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਰੋਗਵਤ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੯||
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰੋਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਮ੍ ਉਦਰਾਦਿਕਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਟਵਿਧਂ ਜਾਤ੍ਯਾਤੁਰੌਸਧਾਨ੍ਨਰਸਦੇਸ਼ਰ੍ਤੂਦਕਮੇਦਤਃ | ਦੇਸ਼ਮਾਨੂਪਾਦਿਕਮ੍| ਕਾਲਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਦੇਹਂ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਮਧ੍ਯਭੇਦਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਭਾਵਾਨਿਤਿ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਵਯੋਬਲਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਰੋਗਵਤ੍ਤੇਃ ਰੋਗਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨੂਹਾਪੋਹਵਿਤਰ੍ਕਾਨੁਗਤਧੀਯੁਕ੍ਤੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਰੋਗਾਦੀਨਵੇਕ੍ਸ੍ਯੈਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਮਪਿ ਰੋਗਿਣਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਉਦਰਿਣਸ੍ਤਿਲਮਾਤ੍ਰਵਿਸਭਕ੍ਸਣਂ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਦਸ੍ਟੇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡਭਕ੍ਸਣਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੯||
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
ਅਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ | ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਰਕ੍ਸਣੇ ||੧੦|| ਦ੍ਵਯੋਰਨ੍ਯਤਰਾਦਾਨੇ ਵਦਨ੍ਤਿ ਵਿਸਦੁਗ੍ਧਯੋਃ | ਦੁਗ੍ਧਸ੍ਯੈਕਾਨ੍ਤਹਿਤਤਾਂ ਵਿਸਮੇਕਾਨ੍ਤਤੋਹਿਤਮ੍ ||੧੧|| ਏਵਂ ਯੁਕ੍ਤਰਸੇਸ੍ਵੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਸਲਿਲਾਦਿਸੁ | ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਤ੍ਸ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ||੧੨||
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕੇਸਾਮਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਰੋਗਾਦੀਨਾਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਦੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਹਿਤਮੇਵੇਦਮਹਿਤਮੇਵੇਦਮਿਤਿ ਵੈਦ੍ਯਾ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਰਕ੍ਸਣ ਇਤਿ|- ਸ੍ਵਸ੍ਥਰਕ੍ਸਣੇ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵੈਦ੍ਯਾ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ| ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦ੍ਵਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਰੋਗਿਣੋਃ| ਅਨ੍ਯਤਰਾਦਾਨ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤੇਨ ਵਿਸਦੁਗ੍ਧਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਦੁਗ੍ਧਸ੍ਯੈਕਾਨ੍ਤਹਿਤਤਾਂ ਭਿਸਜੋ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਂ ਪੁਨਰੇਕਾਨ੍ਤਤੋਹਿਤਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਯੁਕ੍ਤਰਸੇਸ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤਿ ਏਵਮਨੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪਯੋਗਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਾਨੀਹਿ| ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਨਾਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪਯੋਗਪ੍ਰਕਾਰੇਣ||੧੦-੧੨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ਅਤੋਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸਂਯੋਗਾਦਹਿਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਨਵਵਿਰੂਢਧਾਨ੍ਯੈਰ੍ਵਸਾਮਧੁਪਯੋਗੁਡਮਾਸੈਰ੍ਵਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਪਿਸ਼ਿਤਾਦੀਨਿ ਨਾਭ੍ਯਵਹਰੇਤ੍; ਨ ਪਯੋਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਰੋਹਿਣੀਸ਼ਾਕਂ ਜਾਤੁਕਸ਼ਾਕਂ ਵਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍, ਬਲਾਕਾਂ ਵਾਰੁਣੀਕੁਲ੍ਮਾਸਾਭ੍ਯਾਂ, ਕਾਕਮਾਚੀਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਾਭ੍ਯਾਂ; ਨਾਡੀਭਙ੍ਗਸ਼ਾਕਕੁਕ੍ਕੁਟਦਧੀਨਿ ਚ ਨੈਕਧ੍ਯਂ; ਮਧੁ ਚੋਸ੍ਣੋਦਕਾਨੁਪਾਨਂ; ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਚਾਮਮਾਂਸਾਨਿ; ਸੁਰਾਕਸ਼ਰਾਪਾਯਸਾਂਸ਼੍ਚ ਨੈਕਧ੍ਯਂ; ਸੌਵੀਰਕੇਣ ਸਹ ਤਿਲਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਂ; ਮਤ੍ਸ੍ਯੈਃ ਸਹੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਨ੍; ਗੁਡੇਨ ਕਾਕਮਾਚੀਂ, ਮਧੁਨਾ ਮੂਲਕਂ, ਗੁਡੇਨ ਵਾਰਾਹਂ ਮਧੁਨਾ ਚ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ; ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਮੂਲਕਮ੍, ਆਮ੍ਰਜਾਮ੍ਬਵਸ਼੍ਵਾਵਿਚ੍ਛੂਕਰਗੋਧਾਸ਼੍ਚ; ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਿਲਿਚਿਮਂ; ਕਦਲੀਫਲਂ ਤਾਲਫਲੇਨ ਪਯਸਾ ਦਧ੍ਨਾ ਤਕ੍ਰੇਣ ਵਾ; ਲਕੁਚਫਲਂ ਪਯਸਾ ਦਧ੍ਨਾ ਮਾਸਸੂਪੇਨ ਵਾ, ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਯਸਃ ਪਯਸੋਨ੍ਤੇ ਵਾ ||੧੩||
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਅਤੋਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਵਵਿਰੂਢਧਾਨ੍ਯੈਰਿਤਿ ਨਵਵਿਰੂਢਧਾਨ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਵਧਾਨ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰਪਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਿਸ਼ਿਤਾਦੀਨਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨੀਤਿ| ਵਿਰੂਢਂ ਵਿਗਤਾਙ੍ਕੁਰਮਙ੍ਕੁਰਿਤਂ ਚ| ਰੋਹਿਣੀਸ਼ਾਕਂ ਕਟੁਕਾਸ਼ਾਕਮ੍| ਜਾਤੁਕਸ਼ਾਕਂ ਪੌਸ੍ਕਰਸ਼ਾਕਮ੍| ਬਲਾਕਾਂ ਵਾਰੁਣੀਕੁਲ੍ਮਾਸਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਬਲਾਕਾ ਬਕਭੇਦਃ; ਵਾਰੁਣੀ ਮਦ੍ਯਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਃ, ਕੁਲ੍ਮਾਸ ਉਤ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਾਸਾਦਿਃ; ਆਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਬਲਾਕਾਂ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਾਕਮਾਚੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਕਾਕਮਾਚੀਂ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਨਾਡੀਭਙ੍ਗਸ਼ਾਕਂ ਨਾਡੀਪਲ੍ਲਵਸ਼ਾਕਂ, ਕੁਕ੍ਕੁਟਸ੍ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਃ; ਏਤਾਨਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਪਿ ਵਾ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਮਧੁ ਚੇਤਿ ਨ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਲਖਣ੍ਡਲਗ੍ਨਮ੍| ਸੁਰਾ ਮਦ੍ਯਭੇਦਃ, ਕਸ਼ਰਾ ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਮਾਸੈਃ ਕਤਾ ਯਵਾਗੂਃ, ਪਾਯਸਂ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ ਅਮੂਨ੍ਯਪਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਵਾਪਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ| ਸੌਵੀਰਕੇਣੇਤਿ ਸੌਵੀਰਕਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਿਰੇਚਨਾਧਿਕਾਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਗੁਡਾਦੀਨ੍| ਗੁਡੇਨ ਕਾਕਮਾਚੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਗੁਡੇਨ ਕਾਕਮਾਚੀਂ, ਮਧੁਨਾ ਮੂਲਕਂ, ਵਾਰਾਹਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਮੂਲਕਂ ਚ’ ਅਪਰੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਗੁਡੇਨ ਕਾਕਮਾਚੀਂ, ਮਧੁਨਾ ਮੂਲਕਂ, ਵਾਰਾਹਂ ਚ’; ਚਕਾਰਾਤ੍ ‘ਮਧੁਨ’ ਇਤਿ ਪਦਂ ਵਾਰਾਹੇਣ ਕਾਕਮਾਚ੍ਯਾ ਚ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਆਮ੍ਰਜਾਮ੍ਬਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਨੈਕਧ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼੍ਵਾਵਿਤ੍ ਸੇਹਿਕਾ| ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਚਿਲਿਚਿਮਮਤ੍ਸ੍ਯਵਿਰੋਧਃ ਸਿਦ੍ਧਃ ਤਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਲ੍ਲੀਫਲਾਦਿਸੁ ਚਿਲਿਚਿਮਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਪਯਸਾ ਵਿਰੋਧਪਾਠ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਿਲਿਚਿਮਮਿਤਿ| ਕਦਲੀਫਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾਲਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਕਦਲੀਫਲਂ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲਕੁਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਦਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਲਕੁਚਫਲਂ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ‘ਮਧੁਨਾ ਘਤੇਨ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਲਕੁਚਫਲਂ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਯਂ ਪਾਠੋ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਸੁ ਬਹੁਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸੁ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸੁ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਯਸਃ ਪਯਸੋਨ੍ਤੇ ਵੇਤਿ ‘ਲਕੁਚਫਲਂ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ਅਤਃ ਕਰ੍ਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਕਪੋਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਭਸ੍ਟਾਨ੍ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍; ਕਪਿਞ੍ਜਲਮਯੂਰਲਾਵਤਿਤ੍ਤਿਰਿਗੋਧਾਸ਼੍ਚੈਰਣ੍ਡਦਾਰ੍ਵ੍ਯਗ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਸਿਦ੍ਧਾ ਵਾ ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍; ਕਾਂਸ੍ਯਭਾਜਨੇ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ; ਮਧੁ ਚੋਸ੍ਣੈਰੁਸ੍ਣੇ ਵਾ; ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਰਿਪਚਨੇ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਪਰਿਪਚਨੇ ਵਾ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਕਾਕਮਾਚੀਂ; ਤਿਲਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਮੁਪੋਦਿਕਾਸ਼ਾਕਂ; ਨਾਰਿਕੇਲੇਨ ਵਰਾਹਵਸਾਪਰਿਭਸ੍ਟਾਂ ਬਲਾਕਾਂ; ਭਾਸਮਙ੍ਗਾਰਸ਼ੂਲ੍ਯਂ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ||੧੪||
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਯੋਗਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਭਿਧਾਯ ਕਰ੍ਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਏਰਣ੍ਡਦਾਰ੍ਵ੍ਯਗ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ ਇਤਿ ਏਰਣ੍ਡਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਗ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਾਃ; ‘ਏਰਣ੍ਡਦਾਰ੍ਵਗ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਏਰਣ੍ਡਕਾਸ੍ਠਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧਾਃ’ ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍ ਨ ਖਾਦੇਤ੍| ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਪਰ੍ਯੁਸਿਤਮਿਤਿ ਦਸ਼ਨਿਸ਼ਾਦਿਨਾਨਿ ਨਿਵਾਸਿਤਮ੍| ਮਧੁ ਚੋਸ੍ਣੈਰਿਤਿ ਉਸ੍ਣੈਰੁਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ, ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਚਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਜਨਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਉਸ੍ਣੇ ਉਸ੍ਣਕਾਲੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸ਼ਰਦਿ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਰਿਪਚਨ ਇਤਿ ਪਰਿਪਚਨਂ ਪਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਨਾਰਿਕੇਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਰਾਹਵਸਾਪਰਿਭਸ੍ਟਾਂ ਬਲਾਕਾਂ ਨਾਰਿਕੇਲੇਣ ਸਹ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭਾਸਮਿਤਿ ਭਾਸੋ ਗਧ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤੁਣ੍ਡੋ ਧੂਸਰਵਰ੍ਣਃ| ਯਚ੍ਛੂਲੇਨ ਵਿਦ੍ਧ੍ਵਾ ਅਙ੍ਗਾਰੇਸੁ ਪਕ੍ਵਂ ਤਦਙ੍ਗਾਰਸ਼ੂਲ੍ਯਮ੍||੧੪||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
ਅਤੋ ਮਾਨਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਮਧ੍ਵਮ੍ਬੁਨੀ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੀ ਮਾਨਤਸ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਸ੍ਨੇਹੌ ਮਧੁਸ੍ਨੇਹੌ ਜਲਸ੍ਨੇਹੌ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸੋਦਕਾਨੁਪਾਨੌ ||੧੫||
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
ਜਲਸ੍ਨੇਹਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਆਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸੋਦਕਾਨੁਪਾਨੌ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਮਧੁਸ੍ਨੇਹੌ ਜਲਸ੍ਨੇਹੌ ਵਾ ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਤਦੇਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਪਥ੍ਯਸਂਯੋਗਕਾਲਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਨੈਃ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ||੧੫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਸਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਿ ਰਸਤੋ ਵੀਰ੍ਯਤੋ ਵਿਪਾਕਤਸ਼੍ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੌ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧੌ, ਮਧੁਰਲਵਣੌ ਚ, ਮਧੁਰਕਟੁਕੌ ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ, ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤੌ ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ, ਮਧੁਰਕਸਾਯੌ ਚ, ਅਮ੍ਲਲਵਣੌ ਰਸਤਃ, ਅਮ੍ਲਕਟੁਕੌ ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਾਵਮ੍ਲਕਸਾਯੌ ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ, ਲਵਣਕਟੁਕੌ ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ, ਲਵਣਤਿਕ੍ਤੌ ਲਵਣਕਸਾਯੌ ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤੌ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕਟੁਕਸਾਯੌ ਚ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਰਸਤਃ ||੧੬||
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਲਵਣੌ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਾਵਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਤਃ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਰਸਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸਰ੍ਵਤਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵ੍ਯਃ| ਮਧੁਰਕਸਾਯੌ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਇਮਾਵਪਿ ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਵਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਕਟੁਕਸਾਯੌ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਦੇਤਾਵਪਿ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਵਿਤਿ| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠੇਨ ਦਧਿਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਸੂਪਯੋਗਾਰ੍ਹੇਸੁ ਨ ਵਿਰੋਧਃ, ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੂਪਯੋਗਾਰ੍ਹੇਸੁ ਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਸੂਚਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਰੀਗਯਦਾਸਾਦਯ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਅਮੁਂ ਪਾਠਮਨਾਰ੍ਸਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ‘ਆਦੌ ਮਧੁਰਮਸ਼੍ਰ੍ਨੀਯਾਤ੍’ (ਸੂ. ਅ.੪੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਵਰਸਾਭ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍, ‘ਨ ਚੈਕਰਸਸੇਵਾਯਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚੈਕਰਸਸੇਵਾਯਾ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯ ਏਵਾਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥ ਇਤਿ| ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਸਾਨਾਰ੍ਸਚਿਨ੍ਤਾਮਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਮੁਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪਠਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ ਚ| ਤਤ੍ਪਠਿਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਤਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਰਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਲਿਖਿਤਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਤਰਤਮਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਵਾਨਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਤਿਰੂਕ੍ਸਾਨਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਨਤਿਸ਼ੀਤਾਨਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦੀਨ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੭||
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਿਸ਼ਯਗੁਣਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾ ਮਾਹਿਸਕ੍ਸੀਰਾਦਿਪਦਾਰ੍ਥਾ ਹਿਤਾ ਅਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਮੇਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਰਤਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰਤਮਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਵਾਨਿਤਿ ਅਤਿਸ਼ਯਸ੍ਨੇਹਾਦਿਗੁਣਸਹਿਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਨੇਵਾਤਿਸ਼ਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਵਣ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਹਿਸਂ ਦੁਗ੍ਧਂ ਗਵ੍ਯਾਦਤਿਸ਼ਯਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਮਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍, ਅਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਃ ਸੇਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋਤਿਸ਼ਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਪਥ੍ਯਤਮਾਯੁਸ੍ਯਤਮਵਸ੍ਯਤਮਾਨਾਂ ਸੇਵਨਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ, ਏਸਾਮੇਕਾਨ੍ਤਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਭ੍ਯੋਨ੍ਯੇਤਿਸ਼ਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਾਦੇਵੈਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾ ਇਤਿ| ਏਵਮਾਦੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਨ੍ਯੇਪਿ ਵੀਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾ ਗੁਣਾਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਸ਼ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਦਵੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਗੁਰੁਲਘੁਵੀਰ੍ਯਂ ਚ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦੁਕ੍ਤੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯੇਪਿ ਸਰ੍ਵੇ ਗੁਣਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਯੇਵਮਾਦੀਨਿ ਵੀਰ੍ਯਤੋ ਯਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ | ਤਾਨ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਾਹਿਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ਼ੇਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਮ੍ ||੧੮||
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯਾਹ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੀਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਗੁਣਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਥਵਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਗੁਣਾਃ ਸਡ੍ਰਸਾ ਅਪ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ‘ਯੇਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਮ੍’ (ਸੂ. ਅ.੪੧) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਏਵਮਾਦੀਨੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਯਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਦਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਸ਼ੇਸਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ੇਸਮ੍ ਅਤੋਨ੍ਯਨ੍ਮਾਸਾਦਿ ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਹਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ||੧੮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ਵ੍ਯਾਧਿਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਮਰਣਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ | ਵਿਰੁਦ੍ਧਰਸਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋਨਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ਨਰਃ ||੧੯||
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵ੍ਯਾਧਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਮਿਤਿ ਸਾਣ੍ਡ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਵਿਸਰ੍ਪਦਕੋਦਰਵਿਸ੍ਫੋਟਕੋਨ੍ਮਾਦਭਗਨ੍ਦਰਾਦਿਕਮ , ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਵਾ, ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਰਸਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨ ਇਤਿ ਰਸਗ੍ਰਹਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵੀਰ੍ਯਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨੋਸ੍ਣਸ੍ਯਾਪਿ ਦੁਗ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਭਵਤਿ; ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯੁਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਗਤਮਧੁਰਰਸਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨ ਵਿਰੋਧਿਨਾਪਿ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ, ਏਵਮੁਸ੍ਣਪਾਨੀਯਸ੍ਯਾਪੀਤਿ| ਅਨਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਵਿਪਾਕਯੋਰਪਿ ਗੁਰੁਲਘੁਸਞ੍ਜ੍ਞਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧੋ ਵਰ੍ਜਨੀਯ ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਪਿਣ੍ਡਦਰ੍ਸ਼ਨਪਰਃ ਸ਼੍ਲੋਕੋਯਂ; ਤੇਨਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯ ਏਵ ਯਾਨਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਰੋਧੋ ਜ੍ਞੇਯੋ, ਨ ਪੁਨਰਿਹਾਨੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ||੧੯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਂ ਕਾਯਾਨ੍ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ | ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਯਥਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ||੨੦||
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੋਜਨਮੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਹਿਤਾਹਿਤਾਦੀਨ੍ਯਪੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਅਸ਼ੇਸਮੇਵਾਹਿਤਂ ਸਙ੍ਗਹੀਤਮ੍| ਦੋਸਂ ਵਾਤਾਦਿਕਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪ੍ਯ| ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਦਿਤਿ ਮਦਨਫਲਤ੍ਰਿਵਤਾਦਿਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਨਾਕਰ੍ਸੇਤ੍, ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਯ ਕਲ੍ਪਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍; ਕਲ੍ਪਤੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਦੋਸਕਰਮੇਵ ਵ੍ਯਾਧਯੇ ਭਵਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟਿਕਰਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧਯੇ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਯਥਾਰ੍ਥਂ ਵੇਤਿ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਸ੍ਵਯਥਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਜੀਵਨਾਦਿਪ੍ਰਯੋਜਨਵਿਰੋਧਿ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਦੂਸਣਕਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਦੂਸਣਕਰਤ੍ਵਂ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ; ਤਥਾਹਿ- ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਕਰਾਣਿ, ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟਿਕਰਾਣੀਤਿ; ਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਰ ਨ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮੋ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਿਤਿ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ; ਤੇਨ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕੇਸੁ ਯਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਦਯਥਾਰ੍ਥਮਨਰ੍ਥਕਰਂ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਤੇ| ਜੈਜ੍ਝਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਮੁਂ ਸ਼੍ਲੋਕਮਨਾਰ੍ਸਂ ਕਥਯਤਿ, ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਚਾਯਮਙ੍ਗੀਕਤਃ, ਅਤੋਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਲਿਖਿਤੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚ||੨੦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ | ਵਮਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਵਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾ ਹਿਤਸੇਵਨਮ੍ ||੨੧||
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਜਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ ਵਿਰੇਚਨਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਜਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਕੁਸ੍ਠਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਜਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਵਮਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਵਾਪੀਤਿ ਤਤ੍ਰ ਵਿਰੇਕਵਮਨੇ ਬਹੁਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਂ ਚ, ਇਤਰੇਸਾਂ ਤੁ ਸ਼ਮਨਮਿਤਿ| ਸ਼ਮਨਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ- “ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾ ਹਿਤਸੇਵਨਮਿਤਿ ਸੁਵਰ੍ਣਲੋਹਾਦਿਵਿਰੋਧਿਰੋਗਹਰਂ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਸੇਵੇਤ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ “ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ ਹੇਮਪਾਙ੍ਗੇ ਵਿਸਂ ਪਦ੍ਮਦਲੇਮ੍ਬੁਵਤ੍” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩)| ‘ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾ ਹਿਤਭੋਜਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤੋਲ੍ਪਤਯਾ ਵਾਪਿ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤਰੁਣਸ੍ਯ ਚ | ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵ੍ਯਾਯਾਮਬਲਿਨਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਿਤਥਂ ਭਵੇਤ੍ ||੨੨||
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋਪਿ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕੁਤੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਜਾ ਦੋਸਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਿਤਥਂ ਨਿਸ੍ਫਲਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵ੍ਯਾਯਾਮਬਲਿਨਾਮਿਤਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵ੍ਯਾਯਾਮਾਭ੍ਯਾਂ ਬਲਿਨਾਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਾਰਬਲਿਨਾਂ ਬਲਵਦਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਨਿਸ੍ਫਲਂ ਭਵਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਬਲਿਨਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਦਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨਾਂ ਬਲਿਨਾਂ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਿਤਥਂ ਭਵੇਦਿਤਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤੋਲ੍ਪਤਯੇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੀਲੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਗ੍ਨਿਮਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮਹਾਸ਼ਨਸ਼੍ਚ| ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਰੋਗਾਨ੍ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਜਾਤਾਨਭ੍ਯਾਸਤੋ ਵਾਲ੍ਪਤਯਾ ਚ ਜਨ੍ਤੁਃ” ਇਤਿ; ਅਯਂ ਚ ਨ ਪਠਨੀਯਃ, ਸਰ੍ਵਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੨||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
ਅਥ ਵਾਤਗੁਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਪੂਰ੍ਵਃ ਸਮਧੁਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਲਵਣਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਰੁਤਃ | ਗੁਰੁਰ੍ਵਿਦਾਹਜਨਨੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਭਿਵਰ੍ਧਨਃ ||੨੩|| ਕ੍ਸਤਾਨਾਂ ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਿਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਸ਼੍ਚ ਯੇ | ਤੇਸਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਦਾ ਰੋਗਵਿਵਰ੍ਧਨਃ ||੨੪|| ਵਾਤਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਕਫਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍ | ਮਧੁਰਸ਼੍ਚਾਵਿਦਾਹੀ ਚ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸੋ ਲਘੁਃ | ਦਕ੍ਸਿਣੋ ਮਾਰੁਤਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੋ ਬਲਵਰ੍ਧਨਃ ||੨੫|| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋ ਨ ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਃ | ਵਿਸ਼ਦੋ ਰੂਕ੍ਸਪਰੁਸਃ ਖਰਃ ਸ੍ਨੇਹਬਲਾਪਹਃ ||੨੬|| ਪਸ਼੍ਚਿਮੋ ਮਾਰੁਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਕਫਮੇਦੋਵਿਸ਼ੋਸਣਃ | ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯਕਰਃ ਸ਼ੋਸਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ ||੨੭|| ਉਤ੍ਤਰੋ ਮਾਰੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਰ੍ਮਧੁਰ ਏਵ ਚ | ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਃ ਸ਼ੀਤੋ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਾਪ੍ਰਕੋਪਣਃ ||੨੮|| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਕ੍ਲੇਦਨੋ ਬਲਵਰ੍ਧਨਃ | ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਯਵਿਸਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਪੂਜਿਤਃ ||੨੯||
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ਹਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਦਿਕ੍ਸਂਯੋਗਾਦਹਿਤਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਾਤਗੁਣਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਥ ਵਾਤਗੁਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਵਾਤਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸਿਣੋਤ੍ਤਰਗਤਸ੍ਯ ਦੋਸਹਰਤ੍ਵੇਨ ਹਿਤਤ੍ਵਂ, ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮਵਾਤਸ੍ਯਾਹਿਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਤੋ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ ਵਾਤਸ੍ਯ ਗੁਣੋਪਵਰ੍ਣਨਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਅਥ ਵਾਤਗੁਣਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ‘ਤੇਸਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵ੍ਰਣਕ੍ਲੇਦਵਿਵਰ੍ਧਨਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਖਰਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਵੇਗਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਕਰਣਾਦਿਤਰਸਂਯੋਗੋਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ ਇਤ੍ਯਮੁਂ ਵਾਤਗੁਣੋਪਵਰ੍ਣਨਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯਪਾਠੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਪਾਠਂ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਨ੍ਯਂ ਚ ਪਾਠਂ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਪਾਠਕ੍ਰਮਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਪਠਤਿ| ਯਾਵਤਾ ਪਾਠੇਨ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- “ਵਲ੍ਲੀਫਲਕਵਕਕਰੀਰਾਮ੍ਲਫਲਲਵਣਕੁਲਤ੍ਥਪਿਣ੍ਯਾਕਦਧਿਤਿਲਤੈਲਵਿਰੋਧਿ- ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਜਾਵਿਕਮਾਂਸਮਦ੍ਯਜਾਮ੍ਬਵਚਿਲਿਚਿਮਮਤ੍ਸ੍ਯਗੋਧਾਵਰਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਨੈਕਧ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪਯਸਾ, ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਯਸੋਨ੍ਤੇ ਵਾ| ਕਪੋਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਭਸ੍ਟਾਨ੍ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਪਿਞ੍ਜਲਮਯੂਰਲਾਵਤਿਤ੍ਤਿਰਿਗੋਧਾਸ਼੍ਚੈਰਣ੍ਡਦਾਰ੍ਵ੍ਯ(ਰ੍ਵ)ਗ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਸਿਦ੍ਧਾ ਵਾ| ਮਧੁਘਤੇ ਸਮਧਤੇ| ਮਧੁ ਚਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸੋਦਕਾਨੁਪਾਨਮ੍| ਕਾਂਸ੍ਯਭਾਜਨੇ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ| ਮਧੁ ਚੋਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣੇਨ ਵਾ| ਦਧਿ ਮਦ੍ਯਂ ਵਾ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਮਾਂਸਾਨਿ ਪਕ੍ਵਾਨਿ, ਆਮਾਨਿ ਚ ਕੇਵਲਾਨ੍ਯਪਿ| ਸੁਰਾਕਸ਼ਰਾਪਾਯਸਾਂਸ਼੍ਚ ਨੈਕਧ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਸੌਵੀਰਕੇਣ ਸਹ ਤਿਲਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਃ| ਤਕ੍ਰੇਣ ਸਹ ਮਧੁਘਤਮਤ੍ਸ੍ਯਗੋਧਾਪਸਤਮਾਂਸਾਨਿ | ਮਧੁਨਾ ਗੋਧਾਮ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਸਵੇਨ, ਪਸਤਮਾਂਸਂ ਵਾ ਤੇਨੈਵ| ਤਥਾ ਮੈਰੇਯਮਾਧ੍ਵੀਕਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਲੋਪੋਦਕ੍ਯਾ ਵਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍| ਨੇਕ੍ਸੁਵਿਕਤੀਃ ਸਰ੍ਵਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੈਃ ਸਹ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਕਾਕਮਾਚੀਮਧੁਮੂਲਕਾਨਿ ਨੈਕਧ੍ਯਮ੍ | ਮਧੁਨਾ ਵਾਰਾਹਂ, ਦਧ੍ਨਾ ਕੌਕ੍ਕੁਟਂ, ਮਦ੍ਯੇਨ ਬਲਾਕਾਂ, ਤਿਲਕਲ੍ਕੇਨ ਚੋਪੋਦਿਕਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਮ੍| ਨ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਸਯਾ, ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਨੁਲਿਪ੍ਤੋ ਨ ਪਾਯਸਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਚ ‘ਤਰਤਮਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਵਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਪਠਤਿ, ਤਾਨਿ ਚ ਪੂਰ੍ਵਸੂਤ੍ਰੈਰੇਵ ਸਮਾਨਾਨੀਤਿ ਨੇਹ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਿ||੨੩-੨੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੦||