Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ಹಿತಾಹಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹಿತಾಹಿತಾನ್ಯಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ವಾಽಸ್ಮಿನ್ ವಿದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಹಿತಾಹಿತೀಯಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಯದ್ವಾಯೋಃ ಪಥ್ಯಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ಹೇತುನಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮೇಕಾನ್ತೇನ ಹಿತಮಹಿತಂ ವಾಽಸ್ತೀತಿ ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಬ್ರುವತೇ | ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್; ಇಹ ಖಲು ಯಸ್ಮಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಸಂಯೋಗತಶ್ಚೈಕಾನ್ತಹಿತಾನ್ಯೇಕಾನ್ತಾಹಿತಾನಿ ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ ||೩||
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಥಮಂ ಪರಮತಮೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯದ್ವಾಯೋಃ ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ವಾಯೋಃ ಪಥ್ಯಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿತಿ ತೈಲಕಾಞ್ಜಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇತಿಶಬ್ದೋಽಯಮಾದ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕಾನ್ತೇನ ಸಾತತ್ಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಹಿತಂ ನಾಸ್ತಿ, ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಥ್ಯತ್ವಾತ್; ತಥೈಕಾನ್ತೇನಾಹಿತಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ, ವಾಯೋಃ ಪಥ್ಯತ್ವಾತ್| ವಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ಪರಮತನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಸ್ವಮತಮಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹೇತಿ ಸೌಶ್ರುತೇ ತನ್ತ್ರೇ| ಖಲು ನಿಶ್ಚಯೇನ| ಸ್ವಭಾವತಃ ಪ್ರಕೃತಿತಃ; ಯಾ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸ್ವಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಸಾ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಃ; ಯಥಾ- ವಹ್ನೇರುಷ್ಣತ್ವಮ್, ಅಪಾಂ ದ್ರವತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗತ ಇತಿ ಸಂಯೋಗಃ ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಂಹತೀಭಾವಃ| ಚಕಾರೇಣ ಸಂಯೋಗೇಷ್ವಪಿ ಸ್ವಭಾವೋಽಪಿ ಹೇತುತ್ವೇನ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ, ತಥಾ ದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾಸಂಸ್ಕಾರಾಶ್ಚ ಸ್ವಭಾವಾನುಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯನ್ತೇ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರ ,ಏಕಾನ್ತಹಿತಾನಿ ಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಲಿಲಘೃತದುಗ್ಧೌದನಪ್ರಭೃತೀನಿ; ಏಕಾನ್ತಾಹಿತಾನಿ ತು ದಹನಪಚನಮಾರಣಾದಿಷು ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ಯನಲಕ್ಷಾರವಿಷಾದೀನಿ, ಸಂಯೋಗಾದಪರಾಣಿ ವಿಷತುಲ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ತು ಯದ್ವಾಯೋಃ ಪಥ್ಯಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿತಿ ||೪||
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ಏಕಾನ್ತಹಿತಾನ್ಯೇವ ಪ್ರಥಮಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೈಕಾನ್ತಹಿತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಹಿತಾಹಿತದ್ರವ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ| ಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿತಿ ಮನುಷ್ಯಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್| ಆತ್ಮನಾ ದೇಹೇನ ಸಹ ಸ್ಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಮವಿಕಾರಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಆತ್ಮಾ ಯಹ್ಯಭಿಮತೋ ದೇಹ ಆತ್ಮನಾ ಸಹ ಯತ್ ಸ್ಥಿತಮ್| ನ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಕೃತಿಂ ದ್ರವ್ಯಮುಪಯುಕ್ತಂ ಕಥಞ್ಚನ|| ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ತತ್ತು” ಇತಿ| ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾದ್ಯವಗೋಧೂಮಾದಯಃ| ಏಕಾನ್ತಾಹಿತಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏಕಾನ್ತಾಹಿತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನ್ಯಗ್ನಿಕ್ಷಾರವಿಷಾದೀನ್ಯೇಕಾನ್ತಾಹಿತಾನಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಂ, ರೋಗಿಣಾಂ ತು ರೋಗಮಾತ್ರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಿತಾನ್ಯೇವೇತಿ| ಸಂಯೋಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ತೇಷಾಮೇವ ಸಂಯೋಗತಸ್ತ್ವಪರಾಣಿ’ ಇತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಏಕಾನ್ತಾಹಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತುಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥಃ; ತೇನ ಸ್ವಭಾವಸಂಯೋಗಾನುಷಕ್ತೈರ್ದೇಶಾದಿಭಿರಪ್ಯೇಕಾನ್ತಾಹಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಪ್ರಾಗೇವಾತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ಅತಃ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಮಯಮಾಹಾರಾರ್ಥಂ ವರ್ಗ ಉಪದಿಶ್ಯತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ರಕ್ತಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಕಙ್ಗುಕ್ರಮುಕುನ್ದಕಪಾಣ್ಡುಕಪೀತಕಪ್ರಮೋದಕಕಾಲಕಾಸನಕಪುಷ್ಪಕಕರ್ದಮಕಶಕುನಾಹೃತಸುಗನ್ಧಕಕಲಮ- ನೀವಾರಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕಶ್ಯಾಮಾಕಗೋಧೂಮಯವವೈಣವೈಣಹರಿಣಕುರಙ್ಗಮೃಗಮಾತೃಕಾಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಕ್ರಕರಕಪೋತಲಾವತಿತ್ತಿರಿಕಪಿಞ್ಜಲವರ್ತೀರವರ್ತಿಕಾ ಮುದ್ಗವನಮುದ್ಗಮಕುಷ್ಠಕಲಾಯಮಸೂರಮಙ್ಗಲ್ಯಚಣಕಹರೇಣ್ವಾಢಕೀಸತೀನಾಶ್ಚಿಲ್ಲಿವಾಸ್ತುಕಸುನಿಷಣ್ಣಕಜೀವನ್ತೀತಣ್ಡುಲೀಯಕಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣ್ಯಃ, ಗವ್ಯಂ ಘೃತಂ, ಸೈನ್ಧವಂ, ದಾಡಿಮಾಮಲಕಮಿತ್ಯೇಷ ವರ್ಗಃ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಪಥ್ಯತಮಃ ||೫||
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಶಾಲಿಃ ಸ್ವನಾಮ್ನಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಷಷ್ಟಿಕೋ ಗೌರಷಷ್ಟಿಕಃ| ಕಙ್ಗುಕೋ ಗೌರಕೃಷ್ಣಷಷ್ಟಿಕಃ| ಮುಕುನ್ದಕಃ ಕೃಷ್ಣಷಷ್ಟಿಕಃ| ಪಾಣ್ಡುಕಃ ಪಾಣ್ಡುಕಶಾಲಿಃ, ಸ ಚ ಪಾಣ್ಡುತುಷಯುಕ್ತಃ| ಸುಗನ್ಧಕೋ ದೇವಶಾಲಿಃ| ಕಲಮಃ ಶಾಲಿವಿಶೇಷಃ, ‘ಕಲಾವಿಃ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಏತೇ ಷಷ್ಟಿಕಾದಯಃ ಶೂಕಧಾನ್ಯೇಷು| ನೀವಾರಃ ಪ್ರಸಾದಿ(ತಿ)ಕಾಧಾನ್ಯಮಧ್ಯೇ ರಕ್ತಶೂಕೋ ಭವತಿ, ‘ತುಲಜೀಧಾನ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಉದ್ದಾಲಕ ಆರಣ್ಯಕೋದ್ರವಃ| ವೈಣವೋ ವೇಣುಯವಃ| ನೀವಾರಾದಯಸ್ತು ಕುಧಾನ್ಯೇಷು| ಏಣಃ ಕೃಷ್ಣಮೃಗಃ| ಹರಿಣಸ್ತಾಮ್ರವರ್ಣೋ ಮೃಗಃ| ಕುರಙ್ಗಃ ‘ಚತುರಙ್ಗ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಮೃಗಮಾತೃಕಾ ಸ್ವಲ್ಪಾ ಪೃಥೂದರಾ ಚತುರಙ್ಗಸ್ತ್ರೀ| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾ ಚತುರ್ದಂಷ್ಟ್ರೋಽತಿದುಷ್ಟಃ, ‘ಕರ್ಕಟಕ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಕರಾಲಃ ಕಸ್ತೂರೀಮೃಗಃ| ತಿತ್ತಿರಿಃ ಕೃಷ್ಣತಿತ್ತಿರಿಃ| ಕಪಿಞ್ಜಲೋ ಗೌರತಿತ್ತಿರಿಃ| ವರ್ತೀರಃ ‘ಘರ್ಘರ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ವರ್ತಿಕಾ ತದ್ಭೇದಃ| ಏಣಾದಯೋ ಜಾಙ್ಗಲಮೃಗಮಾಂಸೇಷು| ಲಾವಾದಯೋ ಜಾಙ್ಗಲಪಕ್ಷಿಷು| ಮಙ್ಗಲ್ಯಾಃ ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾ ಮಸೂರಾಃ| ಹರೇಣುಃ ಸತೀನಭೇದೋ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ| ಆಢಕೀ ತುವರೀ| ಸತೀನೋ ವರ್ತುಲಕಃ| ಮುದ್ಗಾದಯೋ ವೈದಲಸೂಪ್ಯೇಷು| ಚಿಲ್ಲೀ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಸ್ತುಕಃ| ವಾಸ್ತುಕಃ ಟಙ್ಕವಾಸ್ತುಕಃ| ಸುನಿಷಣ್ಣಕಃ ಶಿರಿವಾಲಿಕಾ, ಚತುಷ್ಪರ್ಣೀತ್ಯಪರೇ| ಜೀವನ್ತೀ ಡೋಡಿಕಾ| ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ| ಚಿಲ್ಲೀಪ್ರಭೃತೀನಿ ಶಾಕೇಷು| ಗವ್ಯಂ ಘೃತಂ ಸ್ನೇಹೇಷು| ಸೈನ್ಧವಂ ಲವಣೇಷು| ಆಮಲಕದಾಡಿಮೌ ಫಲೇಷು| ನನು, ನೀವಾರಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ವಾತಕರತ್ವಾದ್ವಾತಾಹಿತತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ತತ್ ಕಥಂ ಹಿತಾನೀತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ? ನೈವಮ್; ಅಲ್ಪವಾತಕರತ್ವಾದದೋಷಕರತ್ವವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯನಿವಾತಶಯನೋಷ್ಣೋದಕಸ್ನಾನನಿಶಾಸ್ವಪ್ನವ್ಯಾಯಾಮಾಶ್ಚೈಕಾನ್ತತಃ ಪಥ್ಯತಮಾಃ ||೬||
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ಆಹಾರಮೈಕಾನ್ತಿಕಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ವಿಹಾರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾನಿವೃತ್ತಿಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಮಾತ್ರಯಾ ಕಾಲೇ ಚ ಪಥ್ಯತಮಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಾಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದ್ವೇಗಾವಿಧಾರಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ಏಕಾನ್ತಹಿತಾನ್ಯೇಕಾನ್ತಾಹಿತಾನಿ ತು ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಾನಿ, ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ತು ಯದ್ವಾಯೋಃ ಪಥ್ಯಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿತಿ ||೭||
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
ಏಕಾನ್ತೇತ್ಯಾದಿ|- ಏಕಾನ್ತಹಿತಾನಿ ಸಲಿಲಾದೀನಿ| ಏಕಾನ್ತಾಹಿತಾನಿ ಅಗ್ನ್ಯಾದೀನಿ; ಏತಾನಿ ಪೂರ್ವಂ ಕಥಿತಾನಿ| ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ತ್ವಿತಿ ತುಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ, ತೇನ ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ಚ ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಾನಿ| ಕಾನಿ ಪುನಸ್ತಾನಿ ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಾನೀತ್ಯಾಹ- ಯದ್ವಾಯೋಃ ಪಥ್ಯಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿತಿ||೭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ಸಂಯೋಗತಸ್ತ್ವಪರಾಣಿ ವಿಷತುಲ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ | ತದ್ಯಥಾ- ವಲ್ಲೀಫಲಕವಕಕರೀರಾಮ್ಲಫಲಲವಣಕುಲತ್ಥಪಿಣ್ಯಾಕದಧಿತೈಲವಿರೋಹಿಪಿಷ್ಟಶುಷ್ಕಶಾಕಾಜಾವಿಕಮಾಂಸಮದ್ಯಜಾಮ್ಬವಚಿಲಿಚಿಮಮತ್ಸ್ಯಗೋಧಾವರಾಹಾಂಶ್ಚ ನೈಕಧ್ಯಮಶ್ನೀಯಾತ್ ಪಯಸಾ ||೮||
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
ಸಂಯೋಗತಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷತುಲ್ಯಾನೀತಿ ವಿಷತುಲ್ಯತ್ವೇನೈಕಾನ್ತಾಹಿತತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಕುತಃ? ಸ್ವಸ್ಥೇ ವಿಷಸ್ಯೇಕಾನ್ತಾಹಿತತ್ವಾತ್| ತಾನ್ಯೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ವಲ್ಲೀಫಲಂ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದಿವಲ್ಲೀಜಮ್, ಅನ್ಯೇ ಶಿಮ್ಬ್ಯಾದಿಮಾಹುಃ; ಕವಕಂ ಛತ್ರಕಂ, ‘ಛತ್ರಕಭೇದಂ ಸುಖಣ್ಡಕಸಞ್ಜ್ಞಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಕರೀರೋ ವಂಶಾಙ್ಕುರ; ಅಮ್ಲಫಲಾನಿ ಆಮ್ರಾತಕಾದೀನಿ; ವಿರೋಹಿ ವಿಗತರೋಹಂ ಚಣಕಾದಿಕಮಙ್ಕುರಿತಂ ಚ; ಪಿಷ್ಟಂ ತಣ್ಡುಲಪಿಷ್ಟಂ; ಜಾಮ್ಬವಂ ಜಮ್ಬೂಫಲಂ; ಚಿಲಿಚಿಮಮತ್ಸ್ಯಃ ಶಕಲೀ ಲೋಹಿತಾಕ್ಷಃ ಸರ್ವತೋ ಲೋಹಿತರಾಜಿಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೂಮೌ ಚರತಿ ಸ್ಥಲಮೀನಸಞ್ಜ್ಞಕಃ | ನೈಕಧ್ಯಂ ನೈಕಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ| ಏತಾನಿ ವಲ್ಲೀಫಲಾದೀನಿ ವರಾಹಾನ್ತಾನಿ ಸಮಸ್ತವ್ಯಸ್ತಾನ್ಯಪಿ ಪಯಸಾ ಸಹ ನಾಶ್ನೀಯಾತ್| ಕೇಚಿದೇತಸ್ಯ ವರ್ಗಸ್ಯಾನ್ತೇ ‘ಅಜಾಙ್ಗಲಂ ಮಾಂಸಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಮನ್ಯತ್ರ ರೋಗೋಪಸೃಷ್ಟೇಭ್ಯಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಅಜಾಙ್ಗಲಂ ಮಾಂಸಂ ಜಲೇಶಯಾನೂಪಾದಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಮ್||೮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ರೋಗಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ದೇಶಂ ಚ ಕಾಲಂ ದೇಹಂ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಅವೇಕ್ಷ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಭಾವಾನ್ ರೋಗವೃತ್ತೇಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೯||
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
ವಿರುದ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಯೋಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರೋಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಮ್ ಉದರಾದಿಕಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್ ಅಷ್ಟವಿಧಂ ಜಾತ್ಯಾತುರೌಷಧಾನ್ನರಸದೇಶರ್ತೂದಕಮೇದತಃ | ದೇಶಮಾನೂಪಾದಿಕಮ್| ಕಾಲಂ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಮ್| ದೇಹಂ ಸ್ಥೂಲಕೃಶಮಧ್ಯಭೇದಭಿನ್ನಮ್| ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಭಾವಾನಿತಿ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಪದಾರ್ಥಾನ್| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿವಯೋಬಲಸತ್ತ್ವಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ರೋಗವೃತ್ತೇಃ ರೋಗಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಬುದ್ಧಿಮಾನೂಹಾಪೋಹವಿತರ್ಕಾನುಗತಧೀಯುಕ್ತೋ ವೈದ್ಯೋ ರೋಗಾದೀನವೇಕ್ಷ್ಯೈಕಾನ್ತಾಹಿತಮಪಿ ರೋಗಿಣಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಉದರಿಣಸ್ತಿಲಮಾತ್ರವಿಷಭಕ್ಷಣಂ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪದಷ್ಟೇಕ್ಷುಕಾಣ್ಡಭಕ್ಷಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿಕಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೯||
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
ಅವಸ್ಥಾನ್ತರಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ರೋಗಾದೀನಾಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ | ದ್ರವ್ಯಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಷಜ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಣೇ ||೧೦|| ದ್ವಯೋರನ್ಯತರಾದಾನೇ ವದನ್ತಿ ವಿಷದುಗ್ಧಯೋಃ | ದುಗ್ಧಸ್ಯೈಕಾನ್ತಹಿತತಾಂ ವಿಷಮೇಕಾನ್ತತೋಽಹಿತಮ್ ||೧೧|| ಏವಂ ಯುಕ್ತರಸೇಷ್ವೇಷು ದ್ರವ್ಯೇಷು ಸಲಿಲಾದಿಷು | ಏಕಾನ್ತಹಿತತಾಂ ವಿದ್ಧಿ ವತ್ಸ ಸುಶ್ರುತ ನಾನ್ಯಥಾ ||೧೨||
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಿತತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಅವಸ್ಥಾನ್ತರಬಾಹುಲ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಸ್ಥಾನ್ತರಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಚುರ್ಯಾತ್| ಕೇಷಾಮವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾ ಇತ್ಯಾಹ- ರೋಗಾದೀನಾಮ್| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯದೇಶಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನೇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಹಿತಮೇವೇದಮಹಿತಮೇವೇದಮಿತಿ ವೈದ್ಯಾ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಬಾಹುಲ್ಯಾತ್| ಕಿಂ ಸರ್ವತ್ರೈವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನೇಚ್ಛನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಣ ಇತಿ|- ಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಣೇ ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ವೈದ್ಯಾ ಇಚ್ಛನ್ತ್ಯೇವೇತಿ| ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದ್ವಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಯೋಃ ಸ್ವಸ್ಥರೋಗಿಣೋಃ| ಅನ್ಯತರಾದಾನ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಗ್ರಹಣಮ್| ತೇನ ವಿಷದುಗ್ಧಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ವಸ್ಥೇ ದುಗ್ಧಸ್ಯೈಕಾನ್ತಹಿತತಾಂ ಭಿಷಜೋ ವದನ್ತಿ, ವಿಷಂ ಪುನರೇಕಾನ್ತತೋಽಹಿತಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ಏವಂ ಯುಕ್ತರಸೇಷ್ವೇಷ್ವಿತಿ ಏವಮನೇನ ಸ್ವಸ್ಥೋಪಯೋಗಪ್ರಕಾರೇಣ| ವಿದ್ಧಿ ಜಾನೀಹಿ| ನಾನ್ಯಥೇತಿ ನಾಸ್ವಸ್ಥೋಪಯೋಗಪ್ರಕಾರೇಣ||೧೦-೧೨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ಅತೋಽನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಸಂಯೋಗಾದಹಿತಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ನವವಿರೂಢಧಾನ್ಯೈರ್ವಸಾಮಧುಪಯೋಗುಡಮಾಷೈರ್ವಾ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಪಿಶಿತಾದೀನಿ ನಾಭ್ಯವಹರೇತ್; ನ ಪಯೋಮಧುಭ್ಯಾಂ ರೋಹಿಣೀಶಾಕಂ ಜಾತುಕಶಾಕಂ ವಾಽಶ್ನೀಯಾತ್, ಬಲಾಕಾಂ ವಾರುಣೀಕುಲ್ಮಾಷಾಭ್ಯಾಂ, ಕಾಕಮಾಚೀಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಾಭ್ಯಾಂ; ನಾಡೀಭಙ್ಗಶಾಕಕುಕ್ಕುಟದಧೀನಿ ಚ ನೈಕಧ್ಯಂ; ಮಧು ಚೋಷ್ಣೋದಕಾನುಪಾನಂ; ಪಿತ್ತೇನ ಚಾಮಮಾಂಸಾನಿ; ಸುರಾಕೃಶರಾಪಾಯಸಾಂಶ್ಚ ನೈಕಧ್ಯಂ; ಸೌವೀರಕೇಣ ಸಹ ತಿಲಶಷ್ಕುಲೀಂ; ಮತ್ಸ್ಯೈಃ ಸಹೇಕ್ಷುವಿಕಾರಾನ್; ಗುಡೇನ ಕಾಕಮಾಚೀಂ, ಮಧುನಾ ಮೂಲಕಂ, ಗುಡೇನ ವಾರಾಹಂ ಮಧುನಾ ಚ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಂ; ಕ್ಷೀರೇಣ ಮೂಲಕಮ್, ಆಮ್ರಜಾಮ್ಬವಶ್ವಾವಿಚ್ಛೂಕರಗೋಧಾಶ್ಚ; ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾ, ವಿಶೇಷೇಣ ಚಿಲಿಚಿಮಂ; ಕದಲೀಫಲಂ ತಾಲಫಲೇನ ಪಯಸಾ ದಧ್ನಾ ತಕ್ರೇಣ ವಾ; ಲಕುಚಫಲಂ ಪಯಸಾ ದಧ್ನಾ ಮಾಷಸೂಪೇನ ವಾ, ಪ್ರಾಕ್ ಪಯಸಃ ಪಯಸೋಽನ್ತೇ ವಾ ||೧೩||
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
ಅತೋಽನ್ಯಾನ್ಯಪೀತ್ಯಾದಿ| ನವವಿರೂಢಧಾನ್ಯೈರಿತಿ ನವವಿರೂಢಧಾನ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಗ್ರಾಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಾಂಸಾದೀನಿ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನವಧಾನ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈರಪಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಪಿಶಿತಾದೀನಿ ವಿರುದ್ಧಾನೀತಿ| ವಿರೂಢಂ ವಿಗತಾಙ್ಕುರಮಙ್ಕುರಿತಂ ಚ| ರೋಹಿಣೀಶಾಕಂ ಕಟುಕಾಶಾಕಮ್| ಜಾತುಕಶಾಕಂ ಪೌಷ್ಕರಶಾಕಮ್| ಬಲಾಕಾಂ ವಾರುಣೀಕುಲ್ಮಾಷಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಬಲಾಕಾ ಬಕಭೇದಃ; ವಾರುಣೀ ಮದ್ಯಾಪರಪರ್ಯಾಯಃ, ಕುಲ್ಮಾಷ ಉತ್ಸ್ವಿನ್ನಮಾಷಾದಿಃ; ಆಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಬಲಾಕಾಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಾಕಮಾಚೀಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಕಾಕಮಾಚೀಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ನಾಡೀಭಙ್ಗಶಾಕಂ ನಾಡೀಪಲ್ಲವಶಾಕಂ, ಕುಕ್ಕುಟಸ್ತಾಮ್ರಚೂಡಃ; ಏತಾನಿ ದ್ವಿಶಸ್ತ್ರಿಶೋಽಪಿ ವಾ ನಾಶ್ನೀಯಾತ್| ಮಧು ಚೇತಿ ನ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿತ್ತಂ ಕಾಲಖಣ್ಡಲಗ್ನಮ್| ಸುರಾ ಮದ್ಯಭೇದಃ, ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷೈಃ ಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ, ಪಾಯಸಂ ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ ಅಮೂನ್ಯಪಿ ತ್ರಿಶೋ ದ್ವಿಶೋ ವಾಽಪಿ ವಿರುದ್ಧಾನಿ| ಸೌವೀರಕೇಣೇತಿ ಸೌವೀರಕಂ ಕಾಞ್ಜಿಕವಿಶೇಷೋ ವಿರೇಚನಾಧಿಕಾರೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಇಕ್ಷುವಿಕಾರಾನ್ ಗುಡಾದೀನ್| ಗುಡೇನ ಕಾಕಮಾಚೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಗುಡೇನ ಕಾಕಮಾಚೀಂ, ಮಧುನಾ ಮೂಲಕಂ, ವಾರಾಹಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ಮೂಲಕಂ ಚ’ ಅಪರೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಗುಡೇನ ಕಾಕಮಾಚೀಂ, ಮಧುನಾ ಮೂಲಕಂ, ವಾರಾಹಂ ಚ’; ಚಕಾರಾತ್ ‘ಮಧುನ’ ಇತಿ ಪದಂ ವಾರಾಹೇಣ ಕಾಕಮಾಚ್ಯಾ ಚ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ಆಮ್ರಜಾಮ್ಬವೇತ್ಯಾದಿ ‘ನೈಕಧ್ಯಮಶ್ನೀಯಾತ್’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಶ್ವಾವಿತ್ ಸೇಹಿಕಾ| ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಮತ್ಸ್ಯಾನಿತ್ಯಾದಿ, ನನು ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾ’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಚಿಲಿಚಿಮಮತ್ಸ್ಯವಿರೋಧಃ ಸಿದ್ಧಃ ತತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ವಲ್ಲೀಫಲಾದಿಷು ಚಿಲಿಚಿಮತ್ಸ್ಯಸ್ಯ ಪಯಸಾ ವಿರೋಧಪಾಠ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಶೇಷೇಣ ಚಿಲಿಚಿಮಮಿತಿ| ಕದಲೀಫಲಮಿತ್ಯಾದಿ ತಾಲಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಕದಲೀಫಲಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲಕುಚೇತ್ಯಾದಿ ದಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಲಕುಚಫಲಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ಮಧುನಾ ಘೃತೇನ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಲಕುಚಫಲಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅಯಂ ಪಾಠೋ ವರ್ತಮಾನಾಸು ಬಹುಷು ಪ್ರತಿಷು ಪಠ್ಯತೇ, ನ ತು ನಿಬನ್ಧೇಷು, ತಸ್ಮಾನ್ನ ಪಠನೀಯ ಇತಿ| ಪ್ರಾಕ್ ಪಯಸಃ ಪಯಸೋಽನ್ತೇ ವೇತಿ ‘ಲಕುಚಫಲಂ ನಾಶ್ನೀಯಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ಅತಃ ಕರ್ಮವಿರುದ್ಧಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಕಪೋತಾನ್ ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟಾನ್ನಾದ್ಯಾತ್; ಕಪಿಞ್ಜಲಮಯೂರಲಾವತಿತ್ತಿರಿಗೋಧಾಶ್ಚೈರಣ್ಡದಾರ್ವ್ಯಗ್ನಿಸಿದ್ಧಾ ಏರಣ್ಡತೈಲಸಿದ್ಧಾ ವಾ ನಾದ್ಯಾತ್; ಕಾಂಸ್ಯಭಾಜನೇ ದಶರಾತ್ರಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ; ಮಧು ಚೋಷ್ಣೈರುಷ್ಣೇ ವಾ; ಮತ್ಸ್ಯಪರಿಪಚನೇ ಶೃಙ್ಗವೇರಪರಿಪಚನೇ ವಾ ಸಿದ್ಧಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಂ; ತಿಲಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಮುಪೋದಿಕಾಶಾಕಂ; ನಾರಿಕೇಲೇನ ವರಾಹವಸಾಪರಿಭೃಷ್ಟಾಂ ಬಲಾಕಾಂ; ಭಾಸಮಙ್ಗಾರಶೂಲ್ಯಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ||೧೪||
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
ಸಂಯೋಗವಿರುದ್ಧಾನಭಿಧಾಯ ಕರ್ಮವಿರುದ್ಧಾನ್ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಏರಣ್ಡದಾರ್ವ್ಯಗ್ನಿಸಿದ್ಧಾ ಇತಿ ಏರಣ್ಡದಾರುಹರಿದ್ರಾಗ್ನಿಸಿದ್ಧಾಃ; ‘ಏರಣ್ಡದಾರ್ವಗ್ನಿಸಿದ್ಧಾ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಏರಣ್ಡಕಾಷ್ಠವಹ್ನಿನಾ ಸಿದ್ಧಾಃ’ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ನಾದ್ಯಾತ್ ನ ಖಾದೇತ್| ದಶರಾತ್ರಪರ್ಯುಷಿತಮಿತಿ ದಶನಿಶಾದಿನಾನಿ ನಿವಾಸಿತಮ್| ಮಧು ಚೋಷ್ಣೈರಿತಿ ಉಷ್ಣೈರುಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶದ್ರವ್ಯೈಃ, ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶತ್ವಂ ಚಾಗ್ನ್ಯಾದಿಜನಿತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಷ್ಣೇ ಉಷ್ಣಕಾಲೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶರದಿ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮತ್ಸ್ಯಪರಿಪಚನ ಇತಿ ಪರಿಪಚನಂ ಪಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ| ನಾರಿಕೇಲೇನೇತ್ಯಾದಿ ವರಾಹವಸಾಪರಿಭೃಷ್ಟಾಂ ಬಲಾಕಾಂ ನಾರಿಕೇಲೇಣ ಸಹ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭಾಸಮಿತಿ ಭಾಸೋ ಗೃಧ್ರವಿಶೇಷಃ ಸ್ವಲ್ಪತುಣ್ಡೋ ಧೂಸರವರ್ಣಃ| ಯಚ್ಛೂಲೇನ ವಿದ್ಧ್ವಾ ಅಙ್ಗಾರೇಷು ಪಕ್ವಂ ತದಙ್ಗಾರಶೂಲ್ಯಮ್||೧೪||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
ಅತೋ ಮಾನವಿರುದ್ಧಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಮಧ್ವಮ್ಬುನೀ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ ಮಾನತಸ್ತುಲ್ಯೇ ನಾಶ್ನೀಯಾತ್; ಸ್ನೇಹೌ ಮಧುಸ್ನೇಹೌ ಜಲಸ್ನೇಹೌ ವಾ ವಿಶೇಷಾದಾನ್ತರೀಕ್ಷೋದಕಾನುಪಾನೌ ||೧೫||
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
ಜಲಸ್ನೇಹಾವಿತ್ಯಾದಿ ಆನ್ತರೀಕ್ಷೋದಕಾನುಪಾನೌ ವಿಶೇಷತೋ ಮಧುಸ್ನೇಹೌ ಜಲಸ್ನೇಹೌ ವಾ ನಾಶ್ನೀಯಾತ್| ತದೇವಂ ಸ್ವಭಾವಾಪಥ್ಯಸಂಯೋಗಕಾಲಸಂಸ್ಕಾರಮಾನೈಃ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಾಣಿ ವಿರುದ್ಧಾನಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ||೧೫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ರಸದ್ವನ್ದ್ವಾನಿ ರಸತೋ ವೀರ್ಯತೋ ವಿಪಾಕತಶ್ಚ ವಿರುದ್ಧಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತತ್ರ ಮಧುರಾಮ್ಲೌ ರಸವೀರ್ಯವಿರುದ್ಧೌ, ಮಧುರಲವಣೌ ಚ, ಮಧುರಕಟುಕೌ ಚ ಸರ್ವತಃ, ಮಧುರತಿಕ್ತೌ ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ, ಮಧುರಕಷಾಯೌ ಚ, ಅಮ್ಲಲವಣೌ ರಸತಃ, ಅಮ್ಲಕಟುಕೌ ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಮ್, ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಾವಮ್ಲಕಷಾಯೌ ಚ ಸರ್ವತಃ, ಲವಣಕಟುಕೌ ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ, ಲವಣತಿಕ್ತೌ ಲವಣಕಷಾಯೌ ಚ ಸರ್ವತಃ, ಕಟುತಿಕ್ತೌ ರಸವೀರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಕಟುಕಷಾಯೌ ಚ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ರಸತಃ ||೧೬||
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಲವಣೌ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ರಸವೀರ್ಯವಿರುದ್ಧಾವಿತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಸರ್ವತ ಇತಿ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕತಃ; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ರಸದ್ವನ್ದ್ವಪ್ರಕರಣೇ ಸರ್ವತಃಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವ್ಯಃ| ಮಧುರಕಷಾಯೌ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಇಮಾವಪಿ ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ವಿರುದ್ಧಾವಿತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಕಟುಕಷಾಯೌ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದೇತಾವಪಿ ರಸವೀರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವಿರುದ್ಧಾವಿತಿ| ಮಧುರಾಮ್ಲಾವಿತ್ಯಾದಿಪಾಠೇನ ದಧಿಶರ್ಕರಾದಿದ್ವನ್ದ್ವೇಷೂಪಯೋಗಾರ್ಹೇಷು ನ ವಿರೋಧಃ, ಅನ್ಯೇಷು ಚಾನೂಪಯೋಗಾರ್ಹೇಷು ವಿರೋಧ ಇತಿ ಸೂಚಿತಮ್| ಶ್ರೀಗಯದಾಸಾದಯ ಆಚಾರ್ಯಾ ಅಮುಂ ಪಾಠಮನಾರ್ಷಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ಕಸ್ಮಾತ್? ‘ಆದೌ ಮಧುರಮಶ್ರ್ನೀಯಾತ್’ (ಸೂ. ಅ.೪೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯವಹಾರಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಮುಕ್ತತ್ವಾತ್, ‘ನ ಚೈಕರಸಸೇವಾಯಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚೈಕರಸಸೇವಾಯಾ ನಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್; ತಸ್ಮಾನ್ನ ಪಠನೀಯ ಏವಾಯಂ ಗ್ರನ್ಥ ಇತಿ| ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮದೇವಸ್ತ್ವಾರ್ಷಾನಾರ್ಷಚಿನ್ತಾಮಕುರ್ವನ್ನಮುಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪಠತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ ಚ| ತತ್ಪಠಿತವ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಮತದರ್ಶಿಭಿರಸ್ಮಾಭಿರಪಿ ಲಿಖಿತಃ ಕ್ವಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಶ್ಚೇತಿ||೧೬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ತರತಮಯೋಗಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ಭಾವಾನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾನತಿರೂಕ್ಷಾನತ್ಯುಷ್ಣಾನತಿಶೀತಾನಿತ್ಯೇವಮಾದೀನ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೭||
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ಅತಿಶಯಗುಣಯೋಗಯುಕ್ತಾ ಮಾಹಿಷಕ್ಷೀರಾದಿಪದಾರ್ಥಾ ಹಿತಾ ಅಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಮೇಕಾನ್ತಾಹಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತರತಮೇತ್ಯಾದಿ| ತರತಮಯೋಗಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ಭಾವಾನಿತಿ ಅತಿಶಯಸ್ನೇಹಾದಿಗುಣಸಹಿತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನೇವಾತಿಶಯಗುಣಯುಕ್ತಾನ್ ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಹಿಷಂ ದುಗ್ಧಂ ಗವ್ಯಾದತಿಶಯಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸಮಾಗ್ನೇರ್ವರ್ಜ್ಯಮ್, ಅಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇಃ ಸೇವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋಽತಿಶಯಗುಣಯುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಪಥ್ಯತಮಾಯುಷ್ಯತಮವೃಷ್ಯತಮಾನಾಂ ಸೇವನಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ಏಷಾಮೇಕಾನ್ತಹಿತತ್ವಾತ್; ಏಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಽತಿಶಯಗುಣಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ವಾಭಾವಾದೇವೈಕಾನ್ತಾಹಿತಾ ಇತಿ| ಏವಮಾದೀನಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾದನ್ಯೇಽಪಿ ವೀರ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಕಾ ಗುಣಾಃ ಪಿಚ್ಛಿಲವಿಶದತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ಗುರುಲಘುವೀರ್ಯಂ ಚ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಆದಿಶಬ್ದಾದುಕ್ತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಽಪಿ ಸರ್ವೇ ಗುಣಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ||೧೭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ವಿರುದ್ಧಾನ್ಯೇವಮಾದೀನಿ ವೀರ್ಯತೋ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್ | ತಾನ್ಯೇಕಾನ್ತಾಹಿತಾನ್ಯೇವ ಶೇಷಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಧಿತಾಹಿತಮ್ ||೧೮||
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ಸುಖಬೋಧಾರ್ಥಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯಾಹ- ವಿರುದ್ಧಾನೀತ್ಯಾದಿ| ವೀರ್ಯತ ಇತಿ ವೀರ್ಯಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಗುಣಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ; ಅಥವಾ ವಿಂಶತಿಗುಣಾಃ ಷಡ್ರಸಾ ಅಪ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ‘ಯೇನ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದ್ವೀರ್ಯಮ್’ (ಸೂ. ಅ.೪೧) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಏವಮಾದೀನೀತ್ಯುಕ್ತೇ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿದಿತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾಶೇಷವಿರುದ್ಧೋಪಗ್ರಹಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾದಿಶಬ್ದಾತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾನಿ ದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾದಿವಿರುದ್ಧಾನಿ ಲಭ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಶೇಷಮ್ ಅತೋಽನ್ಯನ್ಮಾಷಾದಿ ಹಿತಾಹಿತಂ ಜಾನೀಯಾತ್, ಕಸ್ಯಚಿದ್ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪತ್ವಾತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ದೋಷಸ್ಯ ಹರತ್ವಾದಿತಿ||೧೮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ವ್ಯಾಧಿಮಿನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಮರಣಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ | ವಿರುದ್ಧರಸವೀರ್ಯಾಣಿ ಭುಞ್ಜಾನೋಽನಾತ್ಮವಾನ್ನರಃ ||೧೯||
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ಕಿಂ ಪುನರ್ವಿರುದ್ಧಂ ಭುಕ್ತಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ವ್ಯಾಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧಿಮಿತಿ ಷಾಣ್ಡ್ಯಾನ್ಧ್ಯವಿಸರ್ಪದಕೋದರವಿಸ್ಫೋಟಕೋನ್ಮಾದಭಗನ್ದರಾದಿಕಮ , ಇನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ವಾ, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ವಿರುದ್ಧರಸವೀರ್ಯಾಣಿ ಭುಞ್ಜಾನ ಇತಿ ರಸಗ್ರಹಣಂ ದ್ರವ್ಯವೀರ್ಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ, ತೇನೋಷ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ದುಗ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ; ಕ್ಷೀರದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಹ್ಯುಷ್ಣತ್ವಂ ತದ್ಗತಮಧುರರಸಶೈತ್ಯೇನ ವಿರೋಧಿನಾಽಪಿ ನ ದುಷ್ಯತಿ, ಏವಮುಷ್ಣಪಾನೀಯಸ್ಯಾಪೀತಿ| ಅನಾತ್ಮವಾನ್ ಅಬುದ್ಧಿಮಾನ್| ಅನ್ಯೇ ‘ರಸವೀರ್ಯಾದೀನ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ವಿಪಾಕಯೋರಪಿ ಗುರುಲಘುಸಞ್ಜ್ಞಯೋರ್ವಿರೋಧೋ ವರ್ಜನೀಯ ಇತಿ| ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಪಿಣ್ಡದರ್ಶನಪರಃ ಶ್ಲೋಕೋಽಯಂ; ತೇನಾಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯ ಏವ ಯಾನಿ ವಿರುದ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ತೇಷ್ವೇವ ರಸವೀರ್ಯವಿರೋಧೋ ಜ್ಞೇಯೋ, ನ ಪುನರಿಹಾನುಕ್ತಾನಿ ಯಾನಿ ತೇಷ್ವಿತಿ||೧೯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಭುಕ್ತಂ ಕಾಯಾನ್ನ ನಿರ್ಹರೇತ್ | ರಸಾದಿಷ್ವಯಥಾರ್ಥಂ ವಾ ತದ್ವಿಕಾರಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ||೨೦||
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
ನ ಕೇವಲಂ ವಿರುದ್ಧಭೋಜನಮೇವ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುಃ, ಅಪಿ ತು ಹಿತಾಹಿತಾದೀನ್ಯಪೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯನೇನ ಅಶೇಷಮೇವಾಹಿತಂ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್| ದೋಷಂ ವಾತಾದಿಕಮ್| ಉತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಪ್ರಕೋಪ್ಯ| ನ ನಿರ್ಹರೇದಿತಿ ಮದನಫಲತ್ರಿವೃತಾದಿವದೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ನಾಕರ್ಷೇತ್, ತದ್ವಿಕಾರಾಯ ಕಲ್ಪತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್; ಕಲ್ಪತೇ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ನ ಕೇವಲಂ ದೋಷಕರಮೇವ ವ್ಯಾಧಯೇ ಭವತಿ, ಅಪಿ ತು ರಸಾದಿಧಾತುದುಷ್ಟಿಕರಮಪಿ ವ್ಯಾಧಯೇ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ರಸಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಾದಿಷ್ವಯಥಾರ್ಥಂ ವೇತಿ ರಸಾದಿಧಾತುಷ್ವಯಥಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುದ್ಧಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಜೀವನಾದಿಪ್ರಯೋಜನವಿರೋಧಿ ರಸಾದಿಧಾತುದೂಷಣಕರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷದುಷ್ಟಿಕಾರಿತ್ವೇನ ಧಾತುದೂಷಣಕರತ್ವಂ ನ ಲಭ್ಯತೇ, ವಿಶಿಷ್ಟಶಕ್ತಿತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ; ತಥಾಹಿ- ಕಾನಿಚಿದ್ದೋಷದುಷ್ಟಿಕರಾಣಿ, ಕಾನಿಚಿದ್ಧಾತುದುಷ್ಟಿಕರಾಣೀತಿ; ತಾನಿ ಚಾತ್ರ ನ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮೋ ವಿಸ್ತರಭಯಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ರಸಾದಿಷ್ವಿತಿ ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ವೀರ್ಯವಿಪಾಕಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ; ತೇನ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕೇಷು ಯದ್ಭುಕ್ತಂ ಸದಯಥಾರ್ಥಮನರ್ಥಕರಂ ವಾ ಭವತಿ, ತದ್ವಿಕಾರಸ್ಯ ಕಲ್ಪತೇ| ಜೈಜ್ಝಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ವಮುಂ ಶ್ಲೋಕಮನಾರ್ಷಂ ಕಥಯತಿ, ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣ ಚಾಯಮಙ್ಗೀಕೃತಃ, ಅತೋಽಸ್ಮಾಭಿರಪಿ ಲಿಖಿತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಶ್ಚ||೨೦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
ವಿರುದ್ಧಾಶನಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ವಿರೇಚನಮ್ | ವಮನಂ ಶಮನಂ ವಾಽಪಿ ಪೂರ್ವಂ ವಾ ಹಿತಸೇವನಮ್ ||೨೧||
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ವಿರುದ್ಧಾಶನಾದುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿರುದ್ಧಾಶನಜಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ವಿರೇಚನಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಾಶನಜವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರತಿಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ; ತೇನ ಕುಷ್ಠವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ವಿರೇಚನಂ ವಿರುದ್ಧಾಶನಜಂ ಕುಷ್ಠಂ ಹನ್ತಿ, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ವಮನಂ ಶಮನಂ ವಾಽಪೀತಿ ತತ್ರ ವಿರೇಕವಮನೇ ಬಹುದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣವತಾಂ ಚ, ಇತರೇಷಾಂ ತು ಶಮನಮಿತಿ| ಶಮನಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ- “ನ ಶೋಧಯತಿ ಯದ್ದೋಷಾನ್ ಸಮಾನ್ನೋದೀರಯತ್ಯಪಿ| ಸಮೀಕರೋತಿ ಕ್ರುದ್ಧಾಂಶ್ಚ ತತ್ ಸಂಶಮನಮುಚ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ಪೂರ್ವಂ ವಾ ಹಿತಸೇವನಮಿತಿ ಸುವರ್ಣಲೋಹಾದಿವಿರೋಧಿರೋಗಹರಂ ಪೂರ್ವಮೇವ ಸೇವೇತ| ತದುಕ್ತಂ “ನ ಸಜ್ಜತೇ ಹೇಮಪಾಙ್ಗೇ ವಿಷಂ ಪದ್ಮದಲೇಽಮ್ಬುವತ್” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩)| ‘ಪೂರ್ವಂ ವಾ ಹಿತಭೋಜನಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ||೨೧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
ಸಾತ್ಮ್ಯತೋಽಲ್ಪತಯಾ ವಾಽಪಿ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಸ್ತರುಣಸ್ಯ ಚ | ಸ್ನಿಗ್ಧವ್ಯಾಯಾಮಬಲಿನಾಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿತಥಂ ಭವೇತ್ ||೨೨||
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ವಿರುದ್ಧಾಶನಂ ಕುರ್ವತೋಽಪಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕುತೋ ವಿರುದ್ಧಾಶನಜಾ ದೋಷಾ ನ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಸಾತ್ಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿರ್ವಿರುದ್ಧಂ ವಿತಥಂ ನಿಷ್ಫಲಂ ಭವತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧವ್ಯಾಯಾಮಬಲಿನಾಮಿತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧವ್ಯಾಯಾಮಾಭ್ಯಾಂ ಬಲಿನಾಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವ್ಯಾಭ್ಯವಹಾರಬಲಿನಾಂ ಬಲವದಗ್ನಿತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧಂ ನಿಷ್ಫಲಂ ಭವತಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಬಲಿನಾಮ್’ ಇತಿ ಪದಂ ಭಿನ್ನಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಿನಾಂ ಬಲಿನಾಂ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿತಥಂ ಭವೇದಿತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯತೋಽಲ್ಪತಯೇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿದಮುಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಪಠನ್ತಿ- “ವ್ಯಾಯಾಮಶೀಲೋ ಬಲವಾನ್ ಶಿಶುಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಗ್ನಿಮಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಮಹಾಶನಶ್ಚ| ಆಪ್ನೋತಿ ರೋಗಾನ್ನ ವಿರುದ್ಧಜಾತಾನಭ್ಯಾಸತೋ ವಾಽಲ್ಪತಯಾ ಚ ಜನ್ತುಃ” ಇತಿ; ಅಯಂ ಚ ನ ಪಠನೀಯಃ, ಸರ್ವನಿಬನ್ಧಕಾರೈರಪಠಿತತ್ವಾತ್||೨೨||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
ಅಥ ವಾತಗುಣಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಪೂರ್ವಃ ಸಮಧುರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಲವಣಶ್ಚೈವ ಮಾರುತಃ | ಗುರುರ್ವಿದಾಹಜನನೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭಿವರ್ಧನಃ ||೨೩|| ಕ್ಷತಾನಾಂ ವಿಷಜುಷ್ಟಾನಾಂ ವ್ರಣಿನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಶ್ಚ ಯೇ | ತೇಷಾಮೇವ ವಿಶೇಷೇಣ ಸದಾ ರೋಗವಿವರ್ಧನಃ ||೨೪|| ವಾತಲಾನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತಶ್ಚ ಶ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಕಫಶೋಷಿಣಾಮ್ | ಮಧುರಶ್ಚಾವಿದಾಹೀ ಚ ಕಷಾಯಾನುರಸೋ ಲಘುಃ | ದಕ್ಷಿಣೋ ಮಾರುತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ಬಲವರ್ಧನಃ ||೨೫|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನೋ ನ ಚ ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಃ | ವಿಶದೋ ರೂಕ್ಷಪರುಷಃ ಖರಃ ಸ್ನೇಹಬಲಾಪಹಃ ||೨೬|| ಪಶ್ಚಿಮೋ ಮಾರುತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕಫಮೇದೋವಿಶೋಷಣಃ | ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯಕರಃ ಶೋಷಣಸ್ತು ಶರೀರಿಣಾಮ್ ||೨೭|| ಉತ್ತರೋ ಮಾರುತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೃದುರ್ಮಧುರ ಏವ ಚ | ಕಷಾಯಾನುರಸಃ ಶೀತೋ ದೋಷಾಣಾಂ ಚಾಪ್ರಕೋಪಣಃ ||೨೮|| ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ಕ್ಲೇದನೋ ಬಲವರ್ಧನಃ | ಕ್ಷೀಣಕ್ಷಯವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಪೂಜಿತಃ ||೨೯||
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಸ್ಯ ದಿಕ್ಸಂಯೋಗಾದಹಿತತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ವಾತಗುಣಾನ್ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಥ ವಾತಗುಣಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿ| “ವಾತಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಗತಸ್ಯ ದೋಷಹರತ್ವೇನ ಹಿತತ್ವಂ, ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಿಮವಾತಸ್ಯಾಹಿತತ್ವಮ್, ಅತೋ ಹಿತಾಹಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ ವಾತಸ್ಯ ಗುಣೋಪವರ್ಣನಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಅಥ ವಾತಗುಣಾನಿತ್ಯಾದಿ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ‘ತೇಷಾಮೇವ ವಿಶೇಷೇಣ ವ್ರಣಕ್ಲೇದವಿವರ್ಧನಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಖರಃ ಪ್ರಚಣ್ಡವೇಗಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹಾರದ್ರವ್ಯಪ್ರಕರಣಾದಿತರಸಂಯೋಗೋಽಪ್ರಸ್ತುತ ಇತ್ಯಮುಂ ವಾತಗುಣೋಪವರ್ಣನಗ್ರನ್ಥಂ ನ ಪಠನ್ತ್ಯೇವ| ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ವಸ್ಮಿನ್ ಹಿತಾಹಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯಪಾಠೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಪಾಠಂ ಕಿಯನ್ತಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾನ್ಯಂ ಚ ಪಾಠಂ ಕಿಯನ್ತಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಪಾಠಕ್ರಮವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಚ ಪಠತಿ| ಯಾವತಾ ಪಾಠೇನ ವ್ಯತಿಕ್ರಮಸ್ತಾವನ್ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- “ವಲ್ಲೀಫಲಕವಕಕರೀರಾಮ್ಲಫಲಲವಣಕುಲತ್ಥಪಿಣ್ಯಾಕದಧಿತಿಲತೈಲವಿರೋಧಿ- ಶುಷ್ಕಶಾಕಾಜಾವಿಕಮಾಂಸಮದ್ಯಜಾಮ್ಬವಚಿಲಿಚಿಮಮತ್ಸ್ಯಗೋಧಾವರಾಹಾಂಶ್ಚ ನೈಕಧ್ಯಮಶ್ನೀಯಾತ್ ಪಯಸಾ, ಪ್ರಾಕ್ ಪಯಸೋಽನ್ತೇ ವಾ| ಕಪೋತಾಂಶ್ಚ ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟಾನ್ನಾದ್ಯಾತ್| ಕಪಿಞ್ಜಲಮಯೂರಲಾವತಿತ್ತಿರಿಗೋಧಾಶ್ಚೈರಣ್ಡದಾರ್ವ್ಯ(ರ್ವ)ಗ್ನಿಸಿದ್ಧಾ ಏರಣ್ಡತೈಲಸಿದ್ಧಾ ವಾ| ಮಧುಘೃತೇ ಸಮಧೃತೇ| ಮಧು ಚಾನ್ತರೀಕ್ಷೋದಕಾನುಪಾನಮ್| ಕಾಂಸ್ಯಭಾಜನೇ ದಶರಾತ್ರಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ| ಮಧು ಚೋಷ್ಣಮುಷ್ಣೇನ ವಾ| ದಧಿ ಮದ್ಯಂ ವಾ| ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಮಾಂಸಾನಿ ಪಕ್ವಾನಿ, ಆಮಾನಿ ಚ ಕೇವಲಾನ್ಯಪಿ| ಸುರಾಕೃಶರಾಪಾಯಸಾಂಶ್ಚ ನೈಕಧ್ಯಮಶ್ನೀಯಾತ್| ಸೌವೀರಕೇಣ ಸಹ ತಿಲಶಷ್ಕುಲೀಃ| ತಕ್ರೇಣ ಸಹ ಮಧುಘೃತಮತ್ಸ್ಯಗೋಧಾಪೃಷತಮಾಂಸಾನಿ | ಮಧುನಾ ಗೋಧಾಮ್| ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಕ್ಷೌದ್ರಾಸವೇನ, ಪೃಷತಮಾಂಸಂ ವಾ ತೇನೈವ| ತಥಾ ಮೈರೇಯಮಾಧ್ವೀಕಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಲೋಪೋದಕ್ಯಾ ವಾ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್| ನೇಕ್ಷುವಿಕೃತೀಃ ಸರ್ವಾ ಮತ್ಸ್ಯೈಃ ಸಹ| ಸರ್ಪಿರ್ಗುಡಕಾಕಮಾಚೀಮಧುಮೂಲಕಾನಿ ನೈಕಧ್ಯಮ್ | ಮಧುನಾ ವಾರಾಹಂ, ದಧ್ನಾ ಕೌಕ್ಕುಟಂ, ಮದ್ಯೇನ ಬಲಾಕಾಂ, ತಿಲಕಲ್ಕೇನ ಚೋಪೋದಿಕಾಂ ಸಿದ್ಧಾಮ್| ನ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಮತ್ಸ್ಯವಸಯಾ, ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವನುಲಿಪ್ತೋ ನ ಪಾಯಸಮಶ್ನೀಯಾತ್ ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಚ ‘ತರತಮಯೋಗಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ಭಾವಾನ್’ ಇತ್ಯಾದಿಸೂತ್ರಾಣಿ ಪಠತಿ, ತಾನಿ ಚ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೈರೇವ ಸಮಾನಾನೀತಿ ನೇಹ ಪ್ರದರ್ಶಿತಾನಿ||೨೩-೨೯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಹಿತಾಹಿತೀಯೋ ನಾಮ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨೦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೦||