Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഹിതാഹിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി| ഹിതാഹിതാന്യധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ ഹിതാഹിതാനി വാऽസ്മിന് വിദ്യന്ത ഇതി ഹിതാഹിതീയഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിത്യനേന ഹേതുനാ ന കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമേകാന്തേന ഹിതമഹിതം വാऽസ്തീതി കേചിദാചാര്യാ ബ്രുവതേ | തത്തു ന സമ്യക്; ഇഹ ഖലു യസ്മാദ്ദ്രവ്യാണി സ്വഭാവതഃ സംയോഗതശ്ചൈകാന്തഹിതാന്യേകാന്താഹിതാനി ഹിതാഹിതാനി ച ഭവന്തി ||൩||
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
പ്രഥമം പരമതമേവ ദര്ശയന്നാഹ- യദ്വായോഃ പഥ്യമിത്യാദി| യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിതി തൈലകാഞ്ജികമിത്യാദി| ഇതിശബ്ദോऽയമാദ്യര്ഥഃ| ഏകാന്തേന സാതത്യേന കിഞ്ചിദപി ദ്രവ്യം ഹിതം നാസ്തി, പിത്തസ്യാപഥ്യത്വാത്; തഥൈകാന്തേനാഹിതമപി നാസ്തി, വായോഃ പഥ്യത്വാത്| വാശബ്ദോऽത്ര സമുച്ചയാര്ഥഃ| പരമതനിഷേധാര്ഥം സ്വമതമാഹ- തത്ത്വിത്യാദി| ഇഹേതി സൌശ്രുതേ തന്ത്രേ| ഖലു നിശ്ചയേന| സ്വഭാവതഃ പ്രകൃതിതഃ; യാ സര്വാവസ്ഥാസ്വപരിത്യാജ്യാ സാ ദ്രവ്യസ്യ പ്രകൃതിഃ; യഥാ- വഹ്നേരുഷ്ണത്വമ്, അപാം ദ്രവത്വമിത്യാദി| സംയോഗത ഇതി സംയോഗഃ ഏകദ്വിത്ര്യാദിദ്രവ്യേണ സംഹതീഭാവഃ| ചകാരേണ സംയോഗേഷ്വപി സ്വഭാവോऽപി ഹേതുത്വേന സമുച്ചീയതേ, തഥാ ദേശകാലമാത്രാസംസ്കാരാശ്ച സ്വഭാവാനുസമ്ബദ്ധാഃ സമുച്ചീയന്തേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര ,ഏകാന്തഹിതാനി ജാതിസാത്മ്യാത് സലിലഘൃതദുഗ്ധൌദനപ്രഭൃതീനി; ഏകാന്താഹിതാനി തു ദഹനപചനമാരണാദിഷു പ്രവൃത്താന്യനലക്ഷാരവിഷാദീനി, സംയോഗാദപരാണി വിഷതുല്യാനി ഭവന്തി; ഹിതാഹിതാനി തു യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിതി ||൪||
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ഏകാന്തഹിതാന്യേവ പ്രഥമം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രൈകാന്തഹിതാനീത്യാദി| തത്രേതി ഹിതാഹിതദ്രവ്യേഷു മധ്യേ| ജാതിസാത്മ്യാദിതി മനുഷ്യജാതിസാത്മ്യാത്| ആത്മനാ ദേഹേന സഹ സ്ഥിതം ദ്രവ്യമവികാരി സാത്മ്യം; യദുക്തം- “ആത്മാ യഹ്യഭിമതോ ദേഹ ആത്മനാ സഹ യത് സ്ഥിതമ്| ന കുര്യാദ്വികൃതിം ദ്രവ്യമുപയുക്തം കഥഞ്ചന|| സാത്മ്യമിത്യുച്യതേ തത്തു” ഇതി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്യവഗോധൂമാദയഃ| ഏകാന്താഹിതാനി ദര്ശയന്നാഹ- ഏകാന്താഹിതാനീത്യാദി| ഏതാന്യഗ്നിക്ഷാരവിഷാദീന്യേകാന്താഹിതാനി സ്വസ്ഥാനാം, രോഗിണാം തു രോഗമാത്രാദ്യപേക്ഷയാ ഹിതാന്യേവേതി| സംയോഗാദിത്യാദി| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘തേഷാമേവ സംയോഗതസ്ത്വപരാണി’ ഇതി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഏകാന്താഹിതാനീതി സമ്ബധ്യതേ, തുശബ്ദശ്ചാര്ഥഃ; തേന സ്വഭാവസംയോഗാനുഷക്തൈര്ദേശാദിഭിരപ്യേകാന്താഹിതാനി ഭവന്തി| ഹിതാഹിതാനി ദര്ശയന്നാഹ- ഹിതാഹിതാനി ത്വിത്യാദി| അസ്യാര്ഥഃ പ്രാഗേവാത്രൈവാധ്യായേ വ്യാഖ്യാതഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അതഃ സര്വപ്രാണിനാമയമാഹാരാര്ഥം വര്ഗ ഉപദിശ്യതേ; തദ്യഥാ- രക്തശാലിഷഷ്ടികകങ്ഗുക്രമുകുന്ദകപാണ്ഡുകപീതകപ്രമോദകകാലകാസനകപുഷ്പകകര്ദമകശകുനാഹൃതസുഗന്ധകകലമ- നീവാരകോദ്രവോദ്ദാലകശ്യാമാകഗോധൂമയവവൈണവൈണഹരിണകുരങ്ഗമൃഗമാതൃകാശ്വദംഷ്ട്രാകരാലക്രകരകപോതലാവതിത്തിരികപിഞ്ജലവര്തീരവര്തികാ മുദ്ഗവനമുദ്ഗമകുഷ്ഠകലായമസൂരമങ്ഗല്യചണകഹരേണ്വാഢകീസതീനാശ്ചില്ലിവാസ്തുകസുനിഷണ്ണകജീവന്തീതണ്ഡുലീയകമണ്ഡൂകപര്ണ്യഃ, ഗവ്യം ഘൃതം, സൈന്ധവം, ദാഡിമാമലകമിത്യേഷ വര്ഗഃ സര്വപ്രാണിനാം സാമാന്യതഃ പഥ്യതമഃ ||൫||
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
അത ഇത്യാദി| രക്തശാലിഃ സ്വനാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ| ഷഷ്ടികോ ഗൌരഷഷ്ടികഃ| കങ്ഗുകോ ഗൌരകൃഷ്ണഷഷ്ടികഃ| മുകുന്ദകഃ കൃഷ്ണഷഷ്ടികഃ| പാണ്ഡുകഃ പാണ്ഡുകശാലിഃ, സ ച പാണ്ഡുതുഷയുക്തഃ| സുഗന്ധകോ ദേവശാലിഃ| കലമഃ ശാലിവിശേഷഃ, ‘കലാവിഃ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| ഏതേ ഷഷ്ടികാദയഃ ശൂകധാന്യേഷു| നീവാരഃ പ്രസാദി(തി)കാധാന്യമധ്യേ രക്തശൂകോ ഭവതി, ‘തുലജീധാന്യമ്’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| ഉദ്ദാലക ആരണ്യകോദ്രവഃ| വൈണവോ വേണുയവഃ| നീവാരാദയസ്തു കുധാന്യേഷു| ഏണഃ കൃഷ്ണമൃഗഃ| ഹരിണസ്താമ്രവര്ണോ മൃഗഃ| കുരങ്ഗഃ ‘ചതുരങ്ഗ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| മൃഗമാതൃകാ സ്വല്പാ പൃഥൂദരാ ചതുരങ്ഗസ്ത്രീ| ശ്വദംഷ്ട്രാ ചതുര്ദംഷ്ട്രോऽതിദുഷ്ടഃ, ‘കര്കടക’ ഇതി ലോകേ| കരാലഃ കസ്തൂരീമൃഗഃ| തിത്തിരിഃ കൃഷ്ണതിത്തിരിഃ| കപിഞ്ജലോ ഗൌരതിത്തിരിഃ| വര്തീരഃ ‘ഘര്ഘര’ ഇതി ലോകേ; വര്തികാ തദ്ഭേദഃ| ഏണാദയോ ജാങ്ഗലമൃഗമാംസേഷു| ലാവാദയോ ജാങ്ഗലപക്ഷിഷു| മങ്ഗല്യാഃ പാണ്ഡുവര്ണാ മസൂരാഃ| ഹരേണുഃ സതീനഭേദോ വര്തുലകലായഃ| ആഢകീ തുവരീ| സതീനോ വര്തുലകഃ| മുദ്ഗാദയോ വൈദലസൂപ്യേഷു| ചില്ലീ ക്ഷേത്രവാസ്തുകഃ| വാസ്തുകഃ ടങ്കവാസ്തുകഃ| സുനിഷണ്ണകഃ ശിരിവാലികാ, ചതുഷ്പര്ണീത്യപരേ| ജീവന്തീ ഡോഡികാ| മണ്ഡൂകപര്ണീ ബ്രാഹ്മീ| ചില്ലീപ്രഭൃതീനി ശാകേഷു| ഗവ്യം ഘൃതം സ്നേഹേഷു| സൈന്ധവം ലവണേഷു| ആമലകദാഡിമൌ ഫലേഷു| നനു, നീവാരകോദ്രവോദ്ദാലകാദീനാം വാതകരത്വാദ്വാതാഹിതത്വം സ്യാത്, തത് കഥം ഹിതാനീത്യുച്യന്തേ? നൈവമ്; അല്പവാതകരത്വാദദോഷകരത്വവ്യപദേശ ഇതി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തഥാ ബ്രഹ്മചര്യനിവാതശയനോഷ്ണോദകസ്നാനനിശാസ്വപ്നവ്യായാമാശ്ചൈകാന്തതഃ പഥ്യതമാഃ ||൬||
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ആഹാരമൈകാന്തികം നിര്ദിശ്യ വിഹാരം നിര്ദിശന്നാഹ- തഥേത്യാദി| ബ്രഹ്മചര്യം സ്ത്രീസേവാനിവൃത്തിഃ| വ്യായാമഃ സ്വസ്ഥസ്യ മാത്രയാ കാലേ ച പഥ്യതമഃ| വ്യായാമാശ്ചേതി ചകാരാദ്വേഗാവിധാരണാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ഏകാന്തഹിതാന്യേകാന്താഹിതാനി തു പ്രാഗുപദിഷ്ടാനി, ഹിതാഹിതാനി തു യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിതി ||൭||
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
ഏകാന്തേത്യാദി|- ഏകാന്തഹിതാനി സലിലാദീനി| ഏകാന്താഹിതാനി അഗ്ന്യാദീനി; ഏതാനി പൂര്വം കഥിതാനി| ഹിതാഹിതാനി ത്വിതി തുശബ്ദശ്ചാര്ഥേ, തേന ഹിതാഹിതാനി ച പ്രാഗുപദിഷ്ടാനി| കാനി പുനസ്താനി ഹിതാഹിതാനി പ്രാഗുപദിഷ്ടാനീത്യാഹ- യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിതി||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സംയോഗതസ്ത്വപരാണി വിഷതുല്യാനി ഭവന്തി | തദ്യഥാ- വല്ലീഫലകവകകരീരാമ്ലഫലലവണകുലത്ഥപിണ്യാകദധിതൈലവിരോഹിപിഷ്ടശുഷ്കശാകാജാവികമാംസമദ്യജാമ്ബവചിലിചിമമത്സ്യഗോധാവരാഹാംശ്ച നൈകധ്യമശ്നീയാത് പയസാ ||൮||
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
സംയോഗതസ്ത്വിത്യാദി| വിഷതുല്യാനീതി വിഷതുല്യത്വേനൈകാന്താഹിതത്വമുക്തമ്| കുതഃ? സ്വസ്ഥേ വിഷസ്യേകാന്താഹിതത്വാത്| താന്യേവ ദര്ശയന്നാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| വല്ലീഫലം കൂഷ്മാണ്ഡാദിവല്ലീജമ്, അന്യേ ശിമ്ബ്യാദിമാഹുഃ; കവകം ഛത്രകം, ‘ഛത്രകഭേദം സുഖണ്ഡകസഞ്ജ്ഞമ്’ ഇത്യന്യേ; കരീരോ വംശാങ്കുര; അമ്ലഫലാനി ആമ്രാതകാദീനി; വിരോഹി വിഗതരോഹം ചണകാദികമങ്കുരിതം ച; പിഷ്ടം തണ്ഡുലപിഷ്ടം; ജാമ്ബവം ജമ്ബൂഫലം; ചിലിചിമമത്സ്യഃ ശകലീ ലോഹിതാക്ഷഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജിഃ പ്രായോ ഭൂമൌ ചരതി സ്ഥലമീനസഞ്ജ്ഞകഃ | നൈകധ്യം നൈകസ്മിന് കാലേ| ഏതാനി വല്ലീഫലാദീനി വരാഹാന്താനി സമസ്തവ്യസ്താന്യപി പയസാ സഹ നാശ്നീയാത്| കേചിദേതസ്യ വര്ഗസ്യാന്തേ ‘അജാങ്ഗലം മാംസം സ്വസ്ഥാനാമന്യത്ര രോഗോപസൃഷ്ടേഭ്യഃ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അജാങ്ഗലം മാംസം ജലേശയാനൂപാദിഭേദേന പഞ്ചപ്രകാരമ്||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
രോഗം സാത്മ്യം ച ദേശം ച കാലം ദേഹം ച ബുദ്ധിമാന് | അവേക്ഷ്യാഗ്ന്യാദികാന് ഭാവാന് രോഗവൃത്തേഃ പ്രയോജയേത് ||൯||
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
വിരുദ്ധസ്യാപി ക്വചിത് പ്രയോഗം ദര്ശയന്നാഹ- രോഗമിത്യാദി| രോഗമ് ഉദരാദികമ്| സാത്മ്യമ് അഷ്ടവിധം ജാത്യാതുരൌഷധാന്നരസദേശര്തൂദകമേദതഃ | ദേശമാനൂപാദികമ്| കാലം ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണമ്| ദേഹം സ്ഥൂലകൃശമധ്യഭേദഭിന്നമ്| അഗ്ന്യാദികാന് ഭാവാനിതി അഗ്ന്യാദികാന് പദാര്ഥാന്| ആദിശബ്ദാത് പ്രകൃതിവയോബലസത്ത്വാദി ഗൃഹ്യതേ| രോഗവൃത്തേഃ രോഗിണ ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേന ബുദ്ധിമാനൂഹാപോഹവിതര്കാനുഗതധീയുക്തോ വൈദ്യോ രോഗാദീനവേക്ഷ്യൈകാന്താഹിതമപി രോഗിണഃ പ്രയോജയേദിതി| തദ്യഥാ- ഉദരിണസ്തിലമാത്രവിഷഭക്ഷണം കൃഷ്ണസര്പദഷ്ടേക്ഷുകാണ്ഡഭക്ഷണം ചേത്യാദികം ബോദ്ധവ്യമ്||൯||
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
അവസ്ഥാന്തരബാഹുല്യാദ്രോഗാദീനാം വ്യവസ്ഥിതമ് | ദ്രവ്യം നേച്ഛന്തി ഭിഷജ ഇച്ഛന്തി സ്വസ്ഥരക്ഷണേ ||൧൦|| ദ്വയോരന്യതരാദാനേ വദന്തി വിഷദുഗ്ധയോഃ | ദുഗ്ധസ്യൈകാന്തഹിതതാം വിഷമേകാന്തതോऽഹിതമ് ||൧൧|| ഏവം യുക്തരസേഷ്വേഷു ദ്രവ്യേഷു സലിലാദിഷു | ഏകാന്തഹിതതാം വിദ്ധി വത്സ സുശ്രുത നാന്യഥാ ||൧൨||
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
തസ്മാദ്ധിതാഹിതത്വേന വ്യവസ്ഥിതം ദ്രവ്യം നാസ്തീത്യാഹ- അവസ്ഥാന്തരബാഹുല്യാദിത്യാദി| അവസ്ഥാന്തരബാഹുല്യാത് അവസ്ഥാവിശേഷാണാം പ്രാചുര്യാത്| കേഷാമവസ്ഥാവിശേഷാ ഇത്യാഹ- രോഗാദീനാമ്| ആദിശബ്ദാത് സാത്മ്യദേശാദീനാം ഗ്രഹണമ്| വ്യവസ്ഥിതം ദ്രവ്യം നേച്ഛന്തീതി ഹിതമേവേദമഹിതമേവേദമിതി വൈദ്യാ നേച്ഛന്തി, അവസ്ഥാവിശേഷബാഹുല്യാത്| കിം സര്വത്രൈവ വ്യവസ്ഥിതം ദ്രവ്യം നേച്ഛന്തീത്യാഹ- ഇച്ഛന്തി സ്വസ്ഥരക്ഷണ ഇതി|- സ്വസ്ഥരക്ഷണേ പുനര്വ്യവസ്ഥിതം ദ്രവ്യം വൈദ്യാ ഇച്ഛന്ത്യേവേതി| അമുമേവാര്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- ദ്വയോരിത്യാദി| ദ്വയോഃ സ്വസ്ഥരോഗിണോഃ| അന്യതരാദാന ഇതി സാമാന്യോക്താവപി സ്വസ്ഥസ്യൈവ ഗ്രഹണമ്| തേന വിഷദുഗ്ധയോര്മധ്യേ സ്വസ്ഥേ ദുഗ്ധസ്യൈകാന്തഹിതതാം ഭിഷജോ വദന്തി, വിഷം പുനരേകാന്തതോऽഹിതമിതി വദന്തി| ഏവം യുക്തരസേഷ്വേഷ്വിതി ഏവമനേന സ്വസ്ഥോപയോഗപ്രകാരേണ| വിദ്ധി ജാനീഹി| നാന്യഥേതി നാസ്വസ്ഥോപയോഗപ്രകാരേണ||൧൦-൧൨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
അതോऽന്യാന്യപി സംയോഗാദഹിതാനി വക്ഷ്യാമഃ- നവവിരൂഢധാന്യൈര്വസാമധുപയോഗുഡമാഷൈര്വാ ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകപിശിതാദീനി നാഭ്യവഹരേത്; ന പയോമധുഭ്യാം രോഹിണീശാകം ജാതുകശാകം വാऽശ്നീയാത്, ബലാകാം വാരുണീകുല്മാഷാഭ്യാം, കാകമാചീം പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം; നാഡീഭങ്ഗശാകകുക്കുടദധീനി ച നൈകധ്യം; മധു ചോഷ്ണോദകാനുപാനം; പിത്തേന ചാമമാംസാനി; സുരാകൃശരാപായസാംശ്ച നൈകധ്യം; സൌവീരകേണ സഹ തിലശഷ്കുലീം; മത്സ്യൈഃ സഹേക്ഷുവികാരാന്; ഗുഡേന കാകമാചീം, മധുനാ മൂലകം, ഗുഡേന വാരാഹം മധുനാ ച സഹ വിരുദ്ധം; ക്ഷീരേണ മൂലകമ്, ആമ്രജാമ്ബവശ്വാവിച്ഛൂകരഗോധാശ്ച; സര്വാംശ്ച മത്സ്യാന് പയസാ, വിശേഷേണ ചിലിചിമം; കദലീഫലം താലഫലേന പയസാ ദധ്നാ തക്രേണ വാ; ലകുചഫലം പയസാ ദധ്നാ മാഷസൂപേന വാ, പ്രാക് പയസഃ പയസോऽന്തേ വാ ||൧൩||
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
അതോऽന്യാന്യപീത്യാദി| നവവിരൂഢധാന്യൈരിതി നവവിരൂഢധാന്യാദിഭിഃ സഹ ഗ്രാമ്യാദീനാം മാംസാദീനി നാശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| നവധാന്യാദിഭിഃ സമസ്തൈര്വ്യസ്തൈരപി ഗ്രാമ്യാദീനാം പിശിതാദീനി വിരുദ്ധാനീതി| വിരൂഢം വിഗതാങ്കുരമങ്കുരിതം ച| രോഹിണീശാകം കടുകാശാകമ്| ജാതുകശാകം പൌഷ്കരശാകമ്| ബലാകാം വാരുണീകുല്മാഷാഭ്യാമിതി ബലാകാ ബകഭേദഃ; വാരുണീ മദ്യാപരപര്യായഃ, കുല്മാഷ ഉത്സ്വിന്നമാഷാദിഃ; ആഭ്യാം സഹ ബലാകാം നാശ്നീയാദിതി യോജ്യമ്| കാകമാചീമിത്യാദി പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം സഹ കാകമാചീം നാശ്നീയാദിതി യോജനീയമ്| നാഡീഭങ്ഗശാകം നാഡീപല്ലവശാകം, കുക്കുടസ്താമ്രചൂഡഃ; ഏതാനി ദ്വിശസ്ത്രിശോऽപി വാ നാശ്നീയാത്| മധു ചേതി ന ഹിതമിത്യര്ഥഃ| പിത്തം കാലഖണ്ഡലഗ്നമ്| സുരാ മദ്യഭേദഃ, കൃശരാ തിലതണ്ഡുലമാഷൈഃ കൃതാ യവാഗൂഃ, പായസം ക്ഷീരസിദ്ധാസ്തണ്ഡുലാഃ അമൂന്യപി ത്രിശോ ദ്വിശോ വാऽപി വിരുദ്ധാനി| സൌവീരകേണേതി സൌവീരകം കാഞ്ജികവിശേഷോ വിരേചനാധികാരേ വക്ഷ്യതേ| ഇക്ഷുവികാരാന് ഗുഡാദീന്| ഗുഡേന കാകമാചീമിത്യാദി| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘ഗുഡേന കാകമാചീം, മധുനാ മൂലകം, വാരാഹം ക്ഷീരേണ മൂലകം ച’ അപരേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘ഗുഡേന കാകമാചീം, മധുനാ മൂലകം, വാരാഹം ച’; ചകാരാത് ‘മധുന’ ഇതി പദം വാരാഹേണ കാകമാച്യാ ച സഹ സമ്ബധ്നന്തി| ആമ്രജാമ്ബവേത്യാദി ‘നൈകധ്യമശ്നീയാത്’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| ശ്വാവിത് സേഹികാ| സര്വാംശ്ച മത്സ്യാനിത്യാദി, നനു സര്വാംശ്ച മത്സ്യാന് പയസാ’ ഇത്യനേനൈവ ചിലിചിമമത്സ്യവിരോധഃ സിദ്ധഃ തത് കിമര്ഥം വല്ലീഫലാദിഷു ചിലിചിമത്സ്യസ്യ പയസാ വിരോധപാഠ ഇത്യാഹ- വിശേഷേണ ചിലിചിമമിതി| കദലീഫലമിത്യാദി താലാദിഭിഃ സഹ കദലീഫലം നാശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ലകുചേത്യാദി ദധ്യാദിഭിഃ സഹ ലകുചഫലം നാശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| കേചിദത്ര ‘മധുനാ ഘൃതേന ച’ ഇതി പഠന്തി, ലകുചഫലം നാശ്നീയാദിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| അയം പാഠോ വര്തമാനാസു ബഹുഷു പ്രതിഷു പഠ്യതേ, ന തു നിബന്ധേഷു, തസ്മാന്ന പഠനീയ ഇതി| പ്രാക് പയസഃ പയസോऽന്തേ വേതി ‘ലകുചഫലം നാശ്നീയാത്’ ഇതി ശേഷഃ||൧൩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
അതഃ കര്മവിരുദ്ധാന് വക്ഷ്യാമഃ- കപോതാന് സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാന്നാദ്യാത്; കപിഞ്ജലമയൂരലാവതിത്തിരിഗോധാശ്ചൈരണ്ഡദാര്വ്യഗ്നിസിദ്ധാ ഏരണ്ഡതൈലസിദ്ധാ വാ നാദ്യാത്; കാംസ്യഭാജനേ ദശരാത്രപര്യുഷിതം സര്പിഃ; മധു ചോഷ്ണൈരുഷ്ണേ വാ; മത്സ്യപരിപചനേ ശൃങ്ഗവേരപരിപചനേ വാ സിദ്ധാം കാകമാചീം; തിലകല്കസിദ്ധമുപോദികാശാകം; നാരികേലേന വരാഹവസാപരിഭൃഷ്ടാം ബലാകാം; ഭാസമങ്ഗാരശൂല്യം നാശ്നീയാദിതി ||൧൪||
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
സംയോഗവിരുദ്ധാനഭിധായ കര്മവിരുദ്ധാന് വക്തുമാഹ- അത ഇത്യാദി| കര്മശബ്ദേനാത്ര സംസ്കാരോऽഭിപ്രേതഃ| ഏരണ്ഡദാര്വ്യഗ്നിസിദ്ധാ ഇതി ഏരണ്ഡദാരുഹരിദ്രാഗ്നിസിദ്ധാഃ; ‘ഏരണ്ഡദാര്വഗ്നിസിദ്ധാ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, ‘ഏരണ്ഡകാഷ്ഠവഹ്നിനാ സിദ്ധാഃ’ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| നാദ്യാത് ന ഖാദേത്| ദശരാത്രപര്യുഷിതമിതി ദശനിശാദിനാനി നിവാസിതമ്| മധു ചോഷ്ണൈരിതി ഉഷ്ണൈരുഷ്ണസ്പര്ശദ്രവ്യൈഃ, ഉഷ്ണസ്പര്ശത്വം ചാഗ്ന്യാദിജനിതം ജ്ഞേയമ്| ഉഷ്ണേ ഉഷ്ണകാലേ ഗ്രീഷ്മേ ശരദി ചേത്യര്ഥഃ| മത്സ്യപരിപചന ഇതി പരിപചനം പാത്രമുച്യതേ| നാരികേലേനേത്യാദി വരാഹവസാപരിഭൃഷ്ടാം ബലാകാം നാരികേലേണ സഹ നാശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ഭാസമിതി ഭാസോ ഗൃധ്രവിശേഷഃ സ്വല്പതുണ്ഡോ ധൂസരവര്ണഃ| യച്ഛൂലേന വിദ്ധ്വാ അങ്ഗാരേഷു പക്വം തദങ്ഗാരശൂല്യമ്||൧൪||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
അതോ മാനവിരുദ്ധാന് വക്ഷ്യാമഃ- മധ്വമ്ബുനീ മധുസര്പിഷീ മാനതസ്തുല്യേ നാശ്നീയാത്; സ്നേഹൌ മധുസ്നേഹൌ ജലസ്നേഹൌ വാ വിശേഷാദാന്തരീക്ഷോദകാനുപാനൌ ||൧൫||
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
ജലസ്നേഹാവിത്യാദി ആന്തരീക്ഷോദകാനുപാനൌ വിശേഷതോ മധുസ്നേഹൌ ജലസ്നേഹൌ വാ നാശ്നീയാത്| തദേവം സ്വഭാവാപഥ്യസംയോഗകാലസംസ്കാരമാനൈഃ പഞ്ചപ്രകാരാണി വിരുദ്ധാനി നിര്ദിഷ്ടാനി||൧൫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
അത ഊര്ധ്വം രസദ്വന്ദ്വാനി രസതോ വീര്യതോ വിപാകതശ്ച വിരുദ്ധാനി വക്ഷ്യാമഃ- തത്ര മധുരാമ്ലൌ രസവീര്യവിരുദ്ധൌ, മധുരലവണൌ ച, മധുരകടുകൌ ച സര്വതഃ, മധുരതിക്തൌ രസവിപാകാഭ്യാം, മധുരകഷായൌ ച, അമ്ലലവണൌ രസതഃ, അമ്ലകടുകൌ രസവിപാകാഭ്യാമ്, അമ്ലതിക്താവമ്ലകഷായൌ ച സര്വതഃ, ലവണകടുകൌ രസവിപാകാഭ്യാം, ലവണതിക്തൌ ലവണകഷായൌ ച സര്വതഃ, കടുതിക്തൌ രസവീര്യാഭ്യാം കടുകഷായൌ ച, തിക്തകഷായൌ രസതഃ ||൧൬||
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| മധുരലവണൌ ചേതി ചകാരേണ രസവീര്യവിരുദ്ധാവിതി സമുച്ചീയതേ| സര്വത ഇതി രസവീര്യവിപാകതഃ; ഏവം സര്വത്ര രസദ്വന്ദ്വപ്രകരണേ സര്വതഃശബ്ദോ വ്യാഖ്യാതവ്യഃ| മധുരകഷായൌ ചേതി ചകാരേണ ഇമാവപി രസവിപാകാഭ്യാം വിരുദ്ധാവിതി സമുച്ചീയതേ| കടുകഷായൌ ചേതി ചകാരാദേതാവപി രസവീര്യാഭ്യാം വിരുദ്ധാവിതി| മധുരാമ്ലാവിത്യാദിപാഠേന ദധിശര്കരാദിദ്വന്ദ്വേഷൂപയോഗാര്ഹേഷു ന വിരോധഃ, അന്യേഷു ചാനൂപയോഗാര്ഹേഷു വിരോധ ഇതി സൂചിതമ്| ശ്രീഗയദാസാദയ ആചാര്യാ അമും പാഠമനാര്ഷം വര്ണയന്തി; കസ്മാത്? ‘ആദൌ മധുരമശ്ര്നീയാത്’ (സൂ. അ.൪൬) ഇത്യാദിനാ സര്വരസാഭ്യവഹാരസ്യ സ്വസ്ഥാനാമുക്തത്വാത്, ‘ന ചൈകരസസേവായാം’ ഇത്യാദിനാ ചൈകരസസേവായാ നിഷിദ്ധത്വാത്; തസ്മാന്ന പഠനീയ ഏവായം ഗ്രന്ഥ ഇതി| ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്ത്വാര്ഷാനാര്ഷചിന്താമകുര്വന്നമും ഗ്രന്ഥം പഠതി വ്യാഖ്യാനയതി ച| തത്പഠിതവ്യാഖ്യാത്വാത് സര്വമതദര്ശിഭിരസ്മാഭിരപി ലിഖിതഃ ക്വചിദ്വ്യാഖ്യാതശ്ചേതി||൧൬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
തരതമയോഗയുക്താംശ്ച ഭാവാനതിസ്നിഗ്ധാനതിരൂക്ഷാനത്യുഷ്ണാനതിശീതാനിത്യേവമാദീന് വിവര്ജയേത് ||൧൭||
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
അതിശയഗുണയോഗയുക്താ മാഹിഷക്ഷീരാദിപദാര്ഥാ ഹിതാ അപി സ്വസ്ഥാനാമേകാന്താഹിതാ ഭവന്തീതി ദര്ശയന്നാഹ- തരതമേത്യാദി| തരതമയോഗയുക്താംശ്ച ഭാവാനിതി അതിശയസ്നേഹാദിഗുണസഹിതാനി ദ്രവ്യാണീത്യര്ഥഃ| താനേവാതിശയഗുണയുക്താന് വിവൃണ്വന്നാഹ- അതിസ്നിഗ്ധാനിത്യാദി| തസ്മാന്മാഹിഷം ദുഗ്ധം ഗവ്യാദതിശയസ്നിഗ്ധം സ്വസ്ഥസ്യ സമാഗ്നേര്വര്ജ്യമ്, അസ്വസ്ഥസ്യ ച തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സേവ്യമിത്യാദി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| യുക്താംശ്ചേതി ചകാരോऽതിശയഗുണയുക്താനാമപി പഥ്യതമായുഷ്യതമവൃഷ്യതമാനാം സേവനം സമുച്ചിനോതി, ഏഷാമേകാന്തഹിതത്വാത്; ഏഭ്യോऽന്യേऽതിശയഗുണയുക്താഃ സ്വാഭാവാദേവൈകാന്താഹിതാ ഇതി| ഏവമാദീനിത്യാദിശബ്ദാദന്യേऽപി വീര്യസഞ്ജ്ഞകാ ഗുണാഃ പിച്ഛിലവിശദതീക്ഷ്ണമൃദവോ ഗൃഹ്യന്തേ, തഥാ ഗുരുലഘുവീര്യം ച| അന്യേ തു ‘ആദിശബ്ദാദുക്തേഭ്യോऽന്യേऽപി സര്വേ ഗുണാ ഗൃഹ്യന്തേ’ ഇതി വദന്തി||൧൭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ഭവന്തി ചാത്ര- വിരുദ്ധാന്യേവമാദീനി വീര്യതോ യാനി കാനിചിത് | താന്യേകാന്താഹിതാന്യേവ ശേഷം വിദ്യാദ്ധിതാഹിതമ് ||൧൮||
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
അമുമേവാര്ഥം സുഖബോധാര്ഥം സങ്ഗൃഹ്യാഹ- വിരുദ്ധാനീത്യാദി| വീര്യത ഇതി വീര്യശബ്ദേനാത്ര സ്നിഗ്ധാദയോऽഷ്ടൌ ഗുണാ ഉച്യന്തേ; അഥവാ വിംശതിഗുണാഃ ഷഡ്രസാ അപ്യുച്യന്തേ, ‘യേന കുര്വന്തി തദ്വീര്യമ്’ (സൂ. അ.൪൧) ഇതി വചനാത്| ഏവമാദീനീത്യുക്തേ യാനി കാനിചിദിതി യത് കൃതം തത്തന്ത്രാന്തരോക്താശേഷവിരുദ്ധോപഗ്രഹാര്ഥമ്| അന്യേ ത്വാദിശബ്ദാത്തന്ത്രാന്തരോക്താനി ദേശകാലമാത്രാദിവിരുദ്ധാനി ലഭ്യന്ത ഇതി മന്യന്തേ| ശേഷമ് അതോऽന്യന്മാഷാദി ഹിതാഹിതം ജാനീയാത്, കസ്യചിദ്ദോഷസ്യ പ്രകോപത്വാത് കസ്യചിദ്ദോഷസ്യ ഹരത്വാദിതി||൧൮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
വ്യാധിമിന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം മരണം ചാധിഗച്ഛതി | വിരുദ്ധരസവീര്യാണി ഭുഞ്ജാനോऽനാത്മവാന്നരഃ ||൧൯||
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
കിം പുനര്വിരുദ്ധം ഭുക്തം കരോതീത്യാഹ- വ്യാധിമിത്യാദി| വ്യാധിമിതി ഷാണ്ഡ്യാന്ധ്യവിസര്പദകോദരവിസ്ഫോടകോന്മാദഭഗന്ദരാദികമ , ഇന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമ് ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനദൌര്ബല്യമിന്ദ്രിയശക്തിദൌര്ബല്യം വാ, അധിഗച്ഛതി പ്രാപ്നോതി| വിരുദ്ധരസവീര്യാണി ഭുഞ്ജാന ഇതി രസഗ്രഹണം ദ്രവ്യവീര്യപരിഹാരാര്ഥം, തേനോഷ്ണസ്യാപി ദുഗ്ധസ്യ പ്രയോഗോ ഭവതി; ക്ഷീരദ്രവ്യസ്യ ഹ്യുഷ്ണത്വം തദ്ഗതമധുരരസശൈത്യേന വിരോധിനാऽപി ന ദുഷ്യതി, ഏവമുഷ്ണപാനീയസ്യാപീതി| അനാത്മവാന് അബുദ്ധിമാന്| അന്യേ ‘രസവീര്യാദീന്’ ഇതി പഠന്തി| തേഷാം മതേ വിപാകയോരപി ഗുരുലഘുസഞ്ജ്ഞയോര്വിരോധോ വര്ജനീയ ഇതി| പൂര്വപ്രതിപാദിതാധ്യായാര്ഥപിണ്ഡദര്ശനപരഃ ശ്ലോകോऽയം; തേനാസ്മിന്നധ്യായ ഏവ യാനി വിരുദ്ധാനി ദ്രവ്യാണ്യുക്താനി തേഷ്വേവ രസവീര്യവിരോധോ ജ്ഞേയോ, ന പുനരിഹാനുക്താനി യാനി തേഷ്വിതി||൧൯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
യത്കിഞ്ചിദ്ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ ഭുക്തം കായാന്ന നിര്ഹരേത് | രസാദിഷ്വയഥാര്ഥം വാ തദ്വികാരായ കല്പതേ ||൨൦||
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
ന കേവലം വിരുദ്ധഭോജനമേവ വ്യാധിഹേതുഃ, അപി തു ഹിതാഹിതാദീന്യപീതി ദര്ശയന്നാഹ- യദിത്യാദി| യത്കിഞ്ചിദിത്യനേന അശേഷമേവാഹിതം സങ്ഗൃഹീതമ്| ദോഷം വാതാദികമ്| ഉത്ക്ലേശ്യ പ്രകോപ്യ| ന നിര്ഹരേദിതി മദനഫലത്രിവൃതാദിവദൂര്ധ്വമധോ വാ നാകര്ഷേത്, തദ്വികാരായ കല്പത ഇതി സമ്ബന്ധനീയമ്; കല്പതേ സമ്പദ്യതേ| ന കേവലം ദോഷകരമേവ വ്യാധയേ ഭവതി, അപി തു രസാദിധാതുദുഷ്ടികരമപി വ്യാധയേ ഭവതീത്യാഹ- രസാദിഷ്വിത്യാദി| രസാദിഷ്വയഥാര്ഥം വേതി രസാദിധാതുഷ്വയഥാര്ഥം പ്രയോജനവിരുദ്ധം രസാദീനാം ജീവനാദിപ്രയോജനവിരോധി രസാദിധാതുദൂഷണകരമിത്യര്ഥഃ| ദോഷദുഷ്ടികാരിത്വേന ധാതുദൂഷണകരത്വം ന ലഭ്യതേ, വിശിഷ്ടശക്തിത്വാദ്ദ്രവ്യാണാം; തഥാഹി- കാനിചിദ്ദോഷദുഷ്ടികരാണി, കാനിചിദ്ധാതുദുഷ്ടികരാണീതി; താനി ചാത്ര ന കഥയിഷ്യാമോ വിസ്തരഭയാത്| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- രസാദിഷ്വിതി ആദിശബ്ദാദ്വീര്യവിപാകയോര്ഗ്രഹണം; തേന രസവീര്യവിപാകേഷു യദ്ഭുക്തം സദയഥാര്ഥമനര്ഥകരം വാ ഭവതി, തദ്വികാരസ്യ കല്പതേ| ജൈജ്ഝടാചാര്യസ്ത്വമും ശ്ലോകമനാര്ഷം കഥയതി, ഗയദാസാചാര്യേണ ചായമങ്ഗീകൃതഃ, അതോऽസ്മാഭിരപി ലിഖിതോ വ്യാഖ്യാതശ്ച||൨൦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
വിരുദ്ധാശനജാന് രോഗാന് പ്രതിഹന്തി വിരേചനമ് | വമനം ശമനം വാऽപി പൂര്വം വാ ഹിതസേവനമ് ||൨൧||
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
വിരുദ്ധാശനാദുത്പന്നാനാം രോഗാണാം ചികിത്സാസൂത്രമുദ്ദിശന്നാഹ- വിരുദ്ധാശനജാനിത്യാദി| പ്രതിഹന്തി വിരേചനമിതി വിരുദ്ധാശനജവ്യാധിപ്രത്യനീകം വിരേചനം പ്രതിശബ്ദേന ദ്യോത്യതേ; തേന കുഷ്ഠവ്യാധിപ്രത്യനീകം വിരേചനം വിരുദ്ധാശനജം കുഷ്ഠം ഹന്തി, ഏവമന്യത്രാപി യോജനീയമ്| വമനം ശമനം വാऽപീതി തത്ര വിരേകവമനേ ബഹുദോഷാണാം പ്രാണവതാം ച, ഇതരേഷാം തു ശമനമിതി| ശമനലക്ഷണമുച്യതേ- “ന ശോധയതി യദ്ദോഷാന് സമാന്നോദീരയത്യപി| സമീകരോതി ക്രുദ്ധാംശ്ച തത് സംശമനമുച്യതേ”- ഇതി| പൂര്വം വാ ഹിതസേവനമിതി സുവര്ണലോഹാദിവിരോധിരോഗഹരം പൂര്വമേവ സേവേത| തദുക്തം “ന സജ്ജതേ ഹേമപാങ്ഗേ വിഷം പദ്മദലേऽമ്ബുവത്” (ച. ചി. അ. ൨൩)| ‘പൂര്വം വാ ഹിതഭോജനമ്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൨൧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
സാത്മ്യതോऽല്പതയാ വാऽപി ദീപ്താഗ്നേസ്തരുണസ്യ ച | സ്നിഗ്ധവ്യായാമബലിനാം വിരുദ്ധം വിതഥം ഭവേത് ||൨൨||
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
വിരുദ്ധാശനം കുര്വതോऽപി കസ്യചിത് കുതോ വിരുദ്ധാശനജാ ദോഷാ ന ഭവന്തീത്യാഹ- സാത്മ്യത ഇത്യാദി| സാത്മ്യാദിഭിര്ഹേതുഭിര്വിരുദ്ധം വിതഥം നിഷ്ഫലം ഭവതീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| സ്നിഗ്ധവ്യായാമബലിനാമിതി സ്നിഗ്ധവ്യായാമാഭ്യാം ബലിനാമിതി സമ്ബധ്യതേ| തേനായമര്ഥഃ- സ്നിഗ്ധദ്രവ്യാഭ്യവഹാരബലിനാം ബലവദഗ്നിത്വാദ്വിരുദ്ധം നിഷ്ഫലം ഭവതി| കേചിത് ‘ബലിനാമ്’ ഇതി പദം ഭിന്നം മന്യന്തേ| തേനായമര്ഥഃ- സ്നിഗ്ധാനാം വ്യായാമിനാം ബലിനാം ച വിരുദ്ധം വിതഥം ഭവേദിതി| സാത്മ്യതോऽല്പതയേത്യാദിശ്ലോകസ്യാഗ്രേ കേചിദമും ശ്ലോകം പഠന്തി- “വ്യായാമശീലോ ബലവാന് ശിശുശ്ച സ്നിഗ്ധോऽഗ്നിമാംശ്ചാപി മഹാശനശ്ച| ആപ്നോതി രോഗാന്ന വിരുദ്ധജാതാനഭ്യാസതോ വാऽല്പതയാ ച ജന്തുഃ” ഇതി; അയം ച ന പഠനീയഃ, സര്വനിബന്ധകാരൈരപഠിതത്വാത്||൨൨||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
അഥ വാതഗുണാന് വക്ഷ്യാമഃ- പൂര്വഃ സമധുരഃ സ്നിഗ്ധോ ലവണശ്ചൈവ മാരുതഃ | ഗുരുര്വിദാഹജനനോ രക്തപിത്താഭിവര്ധനഃ ||൨൩|| ക്ഷതാനാം വിഷജുഷ്ടാനാം വ്രണിനഃ ശ്ലേഷ്മലാശ്ച യേ | തേഷാമേവ വിശേഷേണ സദാ രോഗവിവര്ധനഃ ||൨൪|| വാതലാനാം പ്രശസ്തശ്ച ശ്രാന്താനാം കഫശോഷിണാമ് | മധുരശ്ചാവിദാഹീ ച കഷായാനുരസോ ലഘുഃ | ദക്ഷിണോ മാരുതഃ ശ്രേഷ്ഠശ്ചക്ഷുഷ്യോ ബലവര്ധനഃ ||൨൫|| രക്തപിത്തപ്രശമനോ ന ച വാതപ്രകോപണഃ | വിശദോ രൂക്ഷപരുഷഃ ഖരഃ സ്നേഹബലാപഹഃ ||൨൬|| പശ്ചിമോ മാരുതസ്തീക്ഷ്ണഃ കഫമേദോവിശോഷണഃ | സദ്യഃ പ്രാണക്ഷയകരഃ ശോഷണസ്തു ശരീരിണാമ് ||൨൭|| ഉത്തരോ മാരുതഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുര്മധുര ഏവ ച | കഷായാനുരസഃ ശീതോ ദോഷാണാം ചാപ്രകോപണഃ ||൨൮|| തസ്മാച്ച പ്രകൃതിസ്ഥാനാം ക്ലേദനോ ബലവര്ധനഃ | ക്ഷീണക്ഷയവിഷാര്താനാം വിശേഷേണ തു പൂജിതഃ ||൨൯||
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ഹിതസ്യാപി വാതസ്യ ദിക്സംയോഗാദഹിതത്വം സ്യാദിതി വാതഗുണാന് നിര്ദിശന്നാഹ- അഥ വാതഗുണാന് വക്ഷ്യാമ ഇത്യാദി| “വാതസ്യ ദക്ഷിണോത്തരഗതസ്യ ദോഷഹരത്വേന ഹിതത്വം, പൂര്വപശ്ചിമവാതസ്യാഹിതത്വമ്, അതോ ഹിതാഹിതീയാധ്യായപരിസമാപ്തൌ വാതസ്യ ഗുണോപവര്ണനം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- അഥ വാതഗുണാനിത്യാദി” ഇത്യന്യേ| ‘തേഷാമേവ വിശേഷേണ വ്രണക്ലേദവിവര്ധനഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| ഖരഃ പ്രചണ്ഡവേഗഃ| അന്യേ ത്വാഹാരദ്രവ്യപ്രകരണാദിതരസംയോഗോऽപ്രസ്തുത ഇത്യമും വാതഗുണോപവര്ണനഗ്രന്ഥം ന പഠന്ത്യേവ| ഗയദാസാചാര്യസ്ത്വസ്മിന് ഹിതാഹിതീയാധ്യായപാഠേ പൂര്വോക്തം പാഠം കിയന്തം പരിത്യജ്യാന്യം ച പാഠം കിയന്തം നിക്ഷിപ്യ പൂര്വോക്തപാഠക്രമവ്യതിക്രമേണ ച പഠതി| യാവതാ പാഠേന വ്യതിക്രമസ്താവന്തം ദര്ശയന്നാഹ- “വല്ലീഫലകവകകരീരാമ്ലഫലലവണകുലത്ഥപിണ്യാകദധിതിലതൈലവിരോധി- ശുഷ്കശാകാജാവികമാംസമദ്യജാമ്ബവചിലിചിമമത്സ്യഗോധാവരാഹാംശ്ച നൈകധ്യമശ്നീയാത് പയസാ, പ്രാക് പയസോऽന്തേ വാ| കപോതാംശ്ച സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാന്നാദ്യാത്| കപിഞ്ജലമയൂരലാവതിത്തിരിഗോധാശ്ചൈരണ്ഡദാര്വ്യ(ര്വ)ഗ്നിസിദ്ധാ ഏരണ്ഡതൈലസിദ്ധാ വാ| മധുഘൃതേ സമധൃതേ| മധു ചാന്തരീക്ഷോദകാനുപാനമ്| കാംസ്യഭാജനേ ദശരാത്രപര്യുഷിതം സര്പിഃ| മധു ചോഷ്ണമുഷ്ണേന വാ| ദധി മദ്യം വാ| പിത്തേന സഹ മാംസാനി പക്വാനി, ആമാനി ച കേവലാന്യപി| സുരാകൃശരാപായസാംശ്ച നൈകധ്യമശ്നീയാത്| സൌവീരകേണ സഹ തിലശഷ്കുലീഃ| തക്രേണ സഹ മധുഘൃതമത്സ്യഗോധാപൃഷതമാംസാനി | മധുനാ ഗോധാമ്| മത്സ്യാന് ക്ഷൌദ്രാസവേന, പൃഷതമാംസം വാ തേനൈവ| തഥാ മൈരേയമാധ്വീകാഭ്യാം ബാലോപോദക്യാ വാ മത്സ്യാന്| നേക്ഷുവികൃതീഃ സര്വാ മത്സ്യൈഃ സഹ| സര്പിര്ഗുഡകാകമാചീമധുമൂലകാനി നൈകധ്യമ് | മധുനാ വാരാഹം, ദധ്നാ കൌക്കുടം, മദ്യേന ബലാകാം, തിലകല്കേന ചോപോദികാം സിദ്ധാമ്| ന പിപ്പലീം മത്സ്യവസയാ, പ്രിയങ്ഗ്വനുലിപ്തോ ന പായസമശ്നീയാത് ഇതി| അസ്യാഗ്രേ ച ‘തരതമയോഗയുക്താംശ്ച ഭാവാന്’ ഇത്യാദിസൂത്രാണി പഠതി, താനി ച പൂര്വസൂത്രൈരേവ സമാനാനീതി നേഹ പ്രദര്ശിതാനി||൨൩-൨൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഹിതാഹിതീയോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ ||൨൦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൦||