Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഹിതാഹിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
20. hitāhitīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിത്യനേന ഹേതുനാ ന കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമേകാന്തേന ഹിതമഹിതം വാऽസ്തീതി കേചിദാചാര്യാ ബ്രുവതേ | തത്തു ന സമ്യക്; ഇഹ ഖലു യസ്മാദ്ദ്രവ്യാണി സ്വഭാവതഃ സംയോഗതശ്ചൈകാന്തഹിതാന്യേകാന്താഹിതാനി ഹിതാഹിതാനി ച ഭവന്തി ||൩||
View original
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര ,ഏകാന്തഹിതാനി ജാതിസാത്മ്യാത് സലിലഘൃതദുഗ്ധൌദനപ്രഭൃതീനി; ഏകാന്താഹിതാനി തു ദഹനപചനമാരണാദിഷു പ്രവൃത്താന്യനലക്ഷാരവിഷാദീനി, സംയോഗാദപരാണി വിഷതുല്യാനി ഭവന്തി; ഹിതാഹിതാനി തു യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിതി ||൪||
View original
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അതഃ സര്വപ്രാണിനാമയമാഹാരാര്ഥം വര്ഗ ഉപദിശ്യതേ; തദ്യഥാ- രക്തശാലിഷഷ്ടികകങ്ഗുക്രമുകുന്ദകപാണ്ഡുകപീതകപ്രമോദകകാലകാസനകപുഷ്പകകര്ദമകശകുനാഹൃതസുഗന്ധകകലമ- നീവാരകോദ്രവോദ്ദാലകശ്യാമാകഗോധൂമയവവൈണവൈണഹരിണകുരങ്ഗമൃഗമാതൃകാശ്വദംഷ്ട്രാകരാലക്രകരകപോതലാവതിത്തിരികപിഞ്ജലവര്തീരവര്തികാ മുദ്ഗവനമുദ്ഗമകുഷ്ഠകലായമസൂരമങ്ഗല്യചണകഹരേണ്വാഢകീസതീനാശ്ചില്ലിവാസ്തുകസുനിഷണ്ണകജീവന്തീതണ്ഡുലീയകമണ്ഡൂകപര്ണ്യഃ, ഗവ്യം ഘൃതം, സൈന്ധവം, ദാഡിമാമലകമിത്യേഷ വര്ഗഃ സര്വപ്രാണിനാം സാമാന്യതഃ പഥ്യതമഃ ||൫||
View original
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തഥാ ബ്രഹ്മചര്യനിവാതശയനോഷ്ണോദകസ്നാനനിശാസ്വപ്നവ്യായാമാശ്ചൈകാന്തതഃ പഥ്യതമാഃ ||൬||
View original
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ഏകാന്തഹിതാന്യേകാന്താഹിതാനി തു പ്രാഗുപദിഷ്ടാനി, ഹിതാഹിതാനി തു യദ്വായോഃ പഥ്യം തത് പിത്തസ്യാപഥ്യമിതി ||൭||
View original
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സംയോഗതസ്ത്വപരാണി വിഷതുല്യാനി ഭവന്തി | തദ്യഥാ- വല്ലീഫലകവകകരീരാമ്ലഫലലവണകുലത്ഥപിണ്യാകദധിതൈലവിരോഹിപിഷ്ടശുഷ്കശാകാജാവികമാംസമദ്യജാമ്ബവചിലിചിമമത്സ്യഗോധാവരാഹാംശ്ച നൈകധ്യമശ്നീയാത് പയസാ ||൮||
View original
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
രോഗം സാത്മ്യം ച ദേശം ച കാലം ദേഹം ച ബുദ്ധിമാന് | അവേക്ഷ്യാഗ്ന്യാദികാന് ഭാവാന് രോഗവൃത്തേഃ പ്രയോജയേത് ||൯||
View original
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
അവസ്ഥാന്തരബാഹുല്യാദ്രോഗാദീനാം വ്യവസ്ഥിതമ് | ദ്രവ്യം നേച്ഛന്തി ഭിഷജ ഇച്ഛന്തി സ്വസ്ഥരക്ഷണേ ||൧൦|| ദ്വയോരന്യതരാദാനേ വദന്തി വിഷദുഗ്ധയോഃ | ദുഗ്ധസ്യൈകാന്തഹിതതാം വിഷമേകാന്തതോऽഹിതമ് ||൧൧|| ഏവം യുക്തരസേഷ്വേഷു ദ്രവ്യേഷു സലിലാദിഷു | ഏകാന്തഹിതതാം വിദ്ധി വത്സ സുശ്രുത നാന്യഥാ ||൧൨||
View original
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
അതോऽന്യാന്യപി സംയോഗാദഹിതാനി വക്ഷ്യാമഃ- നവവിരൂഢധാന്യൈര്വസാമധുപയോഗുഡമാഷൈര്വാ ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകപിശിതാദീനി നാഭ്യവഹരേത്; ന പയോമധുഭ്യാം രോഹിണീശാകം ജാതുകശാകം വാऽശ്നീയാത്, ബലാകാം വാരുണീകുല്മാഷാഭ്യാം, കാകമാചീം പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം; നാഡീഭങ്ഗശാകകുക്കുടദധീനി ച നൈകധ്യം; മധു ചോഷ്ണോദകാനുപാനം; പിത്തേന ചാമമാംസാനി; സുരാകൃശരാപായസാംശ്ച നൈകധ്യം; സൌവീരകേണ സഹ തിലശഷ്കുലീം; മത്സ്യൈഃ സഹേക്ഷുവികാരാന്; ഗുഡേന കാകമാചീം, മധുനാ മൂലകം, ഗുഡേന വാരാഹം മധുനാ ച സഹ വിരുദ്ധം; ക്ഷീരേണ മൂലകമ്, ആമ്രജാമ്ബവശ്വാവിച്ഛൂകരഗോധാശ്ച; സര്വാംശ്ച മത്സ്യാന് പയസാ, വിശേഷേണ ചിലിചിമം; കദലീഫലം താലഫലേന പയസാ ദധ്നാ തക്രേണ വാ; ലകുചഫലം പയസാ ദധ്നാ മാഷസൂപേന വാ, പ്രാക് പയസഃ പയസോऽന്തേ വാ ||൧൩||
View original
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
അതഃ കര്മവിരുദ്ധാന് വക്ഷ്യാമഃ- കപോതാന് സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാന്നാദ്യാത്; കപിഞ്ജലമയൂരലാവതിത്തിരിഗോധാശ്ചൈരണ്ഡദാര്വ്യഗ്നിസിദ്ധാ ഏരണ്ഡതൈലസിദ്ധാ വാ നാദ്യാത്; കാംസ്യഭാജനേ ദശരാത്രപര്യുഷിതം സര്പിഃ; മധു ചോഷ്ണൈരുഷ്ണേ വാ; മത്സ്യപരിപചനേ ശൃങ്ഗവേരപരിപചനേ വാ സിദ്ധാം കാകമാചീം; തിലകല്കസിദ്ധമുപോദികാശാകം; നാരികേലേന വരാഹവസാപരിഭൃഷ്ടാം ബലാകാം; ഭാസമങ്ഗാരശൂല്യം നാശ്നീയാദിതി ||൧൪||
View original
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
അതോ മാനവിരുദ്ധാന് വക്ഷ്യാമഃ- മധ്വമ്ബുനീ മധുസര്പിഷീ മാനതസ്തുല്യേ നാശ്നീയാത്; സ്നേഹൌ മധുസ്നേഹൌ ജലസ്നേഹൌ വാ വിശേഷാദാന്തരീക്ഷോദകാനുപാനൌ ||൧൫||
View original
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
അത ഊര്ധ്വം രസദ്വന്ദ്വാനി രസതോ വീര്യതോ വിപാകതശ്ച വിരുദ്ധാനി വക്ഷ്യാമഃ- തത്ര മധുരാമ്ലൌ രസവീര്യവിരുദ്ധൌ, മധുരലവണൌ ച, മധുരകടുകൌ ച സര്വതഃ, മധുരതിക്തൌ രസവിപാകാഭ്യാം, മധുരകഷായൌ ച, അമ്ലലവണൌ രസതഃ, അമ്ലകടുകൌ രസവിപാകാഭ്യാമ്, അമ്ലതിക്താവമ്ലകഷായൌ ച സര്വതഃ, ലവണകടുകൌ രസവിപാകാഭ്യാം, ലവണതിക്തൌ ലവണകഷായൌ ച സര്വതഃ, കടുതിക്തൌ രസവീര്യാഭ്യാം കടുകഷായൌ ച, തിക്തകഷായൌ രസതഃ ||൧൬||
View original
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
തരതമയോഗയുക്താംശ്ച ഭാവാനതിസ്നിഗ്ധാനതിരൂക്ഷാനത്യുഷ്ണാനതിശീതാനിത്യേവമാദീന് വിവര്ജയേത് ||൧൭||
View original
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ഭവന്തി ചാത്ര- വിരുദ്ധാന്യേവമാദീനി വീര്യതോ യാനി കാനിചിത് | താന്യേകാന്താഹിതാന്യേവ ശേഷം വിദ്യാദ്ധിതാഹിതമ് ||൧൮||
View original
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
വ്യാധിമിന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം മരണം ചാധിഗച്ഛതി | വിരുദ്ധരസവീര്യാണി ഭുഞ്ജാനോऽനാത്മവാന്നരഃ ||൧൯||
View original
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
യത്കിഞ്ചിദ്ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ ഭുക്തം കായാന്ന നിര്ഹരേത് | രസാദിഷ്വയഥാര്ഥം വാ തദ്വികാരായ കല്പതേ ||൨൦||
View original
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
വിരുദ്ധാശനജാന് രോഗാന് പ്രതിഹന്തി വിരേചനമ് | വമനം ശമനം വാऽപി പൂര്വം വാ ഹിതസേവനമ് ||൨൧||
View original
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
സാത്മ്യതോऽല്പതയാ വാऽപി ദീപ്താഗ്നേസ്തരുണസ്യ ച | സ്നിഗ്ധവ്യായാമബലിനാം വിരുദ്ധം വിതഥം ഭവേത് ||൨൨||
View original
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
അഥ വാതഗുണാന് വക്ഷ്യാമഃ- പൂര്വഃ സമധുരഃ സ്നിഗ്ധോ ലവണശ്ചൈവ മാരുതഃ | ഗുരുര്വിദാഹജനനോ രക്തപിത്താഭിവര്ധനഃ ||൨൩|| ക്ഷതാനാം വിഷജുഷ്ടാനാം വ്രണിനഃ ശ്ലേഷ്മലാശ്ച യേ | തേഷാമേവ വിശേഷേണ സദാ രോഗവിവര്ധനഃ ||൨൪|| വാതലാനാം പ്രശസ്തശ്ച ശ്രാന്താനാം കഫശോഷിണാമ് | മധുരശ്ചാവിദാഹീ ച കഷായാനുരസോ ലഘുഃ | ദക്ഷിണോ മാരുതഃ ശ്രേഷ്ഠശ്ചക്ഷുഷ്യോ ബലവര്ധനഃ ||൨൫|| രക്തപിത്തപ്രശമനോ ന ച വാതപ്രകോപണഃ | വിശദോ രൂക്ഷപരുഷഃ ഖരഃ സ്നേഹബലാപഹഃ ||൨൬|| പശ്ചിമോ മാരുതസ്തീക്ഷ്ണഃ കഫമേദോവിശോഷണഃ | സദ്യഃ പ്രാണക്ഷയകരഃ ശോഷണസ്തു ശരീരിണാമ് ||൨൭|| ഉത്തരോ മാരുതഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുര്മധുര ഏവ ച | കഷായാനുരസഃ ശീതോ ദോഷാണാം ചാപ്രകോപണഃ ||൨൮|| തസ്മാച്ച പ്രകൃതിസ്ഥാനാം ക്ലേദനോ ബലവര്ധനഃ | ക്ഷീണക്ഷയവിഷാര്താനാം വിശേഷേണ തു പൂജിതഃ ||൨൯||
View original
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഹിതാഹിതീയോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ ||൨൦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon