Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో హితాహితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| హితాహితాన్యధికృత్య కృతోఽధ్యాయో హితాహితాని వాఽస్మిన్ విద్యంత ఇతి హితాహితీయః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమిత్యనేన హేతునా న కించిద్ద్రవ్యమేకాంతేన హితమహితం వాఽస్తీతి కేచిదాచార్యా బ్రువతే | తత్తు న సమ్యక్; ఇహ ఖలు యస్మాద్ద్రవ్యాణి స్వభావతః సంయోగతశ్చైకాంతహితాన్యేకాంతాహితాని హితాహితాని చ భవంతి ||3||
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
ప్రథమం పరమతమేవ దర్శయన్నాహ- యద్వాయోః పథ్యమిత్యాది| యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమితి తైలకాంజికమిత్యాది| ఇతిశబ్దోఽయమాద్యర్థః| ఏకాంతేన సాతత్యేన కించిదపి ద్రవ్యం హితం నాస్తి, పిత్తస్యాపథ్యత్వాత్; తథైకాంతేనాహితమపి నాస్తి, వాయోః పథ్యత్వాత్| వాశబ్దోఽత్ర సముచ్చయార్థః| పరమతనిషేధార్థం స్వమతమాహ- తత్త్విత్యాది| ఇహేతి సౌశ్రుతే తంత్రే| ఖలు నిశ్చయేన| స్వభావతః ప్రకృతితః; యా సర్వావస్థాస్వపరిత్యాజ్యా సా ద్రవ్యస్య ప్రకృతిః; యథా- వహ్నేరుష్ణత్వం, అపాం ద్రవత్వమిత్యాది| సంయోగత ఇతి సంయోగః ఏకద్విత్ర్యాదిద్రవ్యేణ సంహతీభావః| చకారేణ సంయోగేష్వపి స్వభావోఽపి హేతుత్వేన సముచ్చీయతే, తథా దేశకాలమాత్రాసంస్కారాశ్చ స్వభావానుసంబద్ధాః సముచ్చీయంతే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర ,ఏకాంతహితాని జాతిసాత్మ్యాత్ సలిలఘృతదుగ్ధౌదనప్రభృతీని; ఏకాంతాహితాని తు దహనపచనమారణాదిషు ప్రవృత్తాన్యనలక్షారవిషాదీని, సంయోగాదపరాణి విషతుల్యాని భవంతి; హితాహితాని తు యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమితి ||4||
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ఏకాంతహితాన్యేవ ప్రథమం దర్శయన్నాహ- తత్రైకాంతహితానీత్యాది| తత్రేతి హితాహితద్రవ్యేషు మధ్యే| జాతిసాత్మ్యాదితి మనుష్యజాతిసాత్మ్యాత్| ఆత్మనా దేహేన సహ స్థితం ద్రవ్యమవికారి సాత్మ్యం; యదుక్తం- “ఆత్మా యహ్యభిమతో దేహ ఆత్మనా సహ యత్ స్థితం| న కుర్యాద్వికృతిం ద్రవ్యముపయుక్తం కథంచన|| సాత్మ్యమిత్యుచ్యతే తత్తు” ఇతి| ప్రభృతిగ్రహణాద్యవగోధూమాదయః| ఏకాంతాహితాని దర్శయన్నాహ- ఏకాంతాహితానీత్యాది| ఏతాన్యగ్నిక్షారవిషాదీన్యేకాంతాహితాని స్వస్థానాం, రోగిణాం తు రోగమాత్రాద్యపేక్షయా హితాన్యేవేతి| సంయోగాదిత్యాది| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘తేషామేవ సంయోగతస్త్వపరాణి’ ఇతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఏకాంతాహితానీతి సంబధ్యతే, తుశబ్దశ్చార్థః; తేన స్వభావసంయోగానుషక్తైర్దేశాదిభిరప్యేకాంతాహితాని భవంతి| హితాహితాని దర్శయన్నాహ- హితాహితాని త్విత్యాది| అస్యార్థః ప్రాగేవాత్రైవాధ్యాయే వ్యాఖ్యాతః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అతః సర్వప్రాణినామయమాహారార్థం వర్గ ఉపదిశ్యతే; తద్యథా- రక్తశాలిషష్టికకంగుక్రముకుందకపాండుకపీతకప్రమోదకకాలకాసనకపుష్పకకర్దమకశకునాహృతసుగంధకకలమ- నీవారకోద్రవోద్దాలకశ్యామాకగోధూమయవవైణవైణహరిణకురంగమృగమాతృకాశ్వదంష్ట్రాకరాలక్రకరకపోతలావతిత్తిరికపింజలవర్తీరవర్తికా ముద్గవనముద్గమకుష్ఠకలాయమసూరమంగల్యచణకహరేణ్వాఢకీసతీనాశ్చిల్లివాస్తుకసునిషణ్ణకజీవంతీతండులీయకమండూకపర్ణ్యః, గవ్యం ఘృతం, సైంధవం, దాడిమామలకమిత్యేష వర్గః సర్వప్రాణినాం సామాన్యతః పథ్యతమః ||5||
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
అత ఇత్యాది| రక్తశాలిః స్వనామ్నా ప్రసిద్ధః| షష్టికో గౌరషష్టికః| కంగుకో గౌరకృష్ణషష్టికః| ముకుందకః కృష్ణషష్టికః| పాండుకః పాండుకశాలిః, స చ పాండుతుషయుక్తః| సుగంధకో దేవశాలిః| కలమః శాలివిశేషః, ‘కలావిః’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః| ఏతే షష్టికాదయః శూకధాన్యేషు| నీవారః ప్రసాది(తి)కాధాన్యమధ్యే రక్తశూకో భవతి, ‘తులజీధాన్యం’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః| ఉద్దాలక ఆరణ్యకోద్రవః| వైణవో వేణుయవః| నీవారాదయస్తు కుధాన్యేషు| ఏణః కృష్ణమృగః| హరిణస్తామ్రవర్ణో మృగః| కురంగః ‘చతురంగ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః| మృగమాతృకా స్వల్పా పృథూదరా చతురంగస్త్రీ| శ్వదంష్ట్రా చతుర్దంష్ట్రోఽతిదుష్టః, ‘కర్కటక’ ఇతి లోకే| కరాలః కస్తూరీమృగః| తిత్తిరిః కృష్ణతిత్తిరిః| కపింజలో గౌరతిత్తిరిః| వర్తీరః ‘ఘర్ఘర’ ఇతి లోకే; వర్తికా తద్భేదః| ఏణాదయో జాంగలమృగమాంసేషు| లావాదయో జాంగలపక్షిషు| మంగల్యాః పాండువర్ణా మసూరాః| హరేణుః సతీనభేదో వర్తులకలాయః| ఆఢకీ తువరీ| సతీనో వర్తులకః| ముద్గాదయో వైదలసూప్యేషు| చిల్లీ క్షేత్రవాస్తుకః| వాస్తుకః టంకవాస్తుకః| సునిషణ్ణకః శిరివాలికా, చతుష్పర్ణీత్యపరే| జీవంతీ డోడికా| మండూకపర్ణీ బ్రాహ్మీ| చిల్లీప్రభృతీని శాకేషు| గవ్యం ఘృతం స్నేహేషు| సైంధవం లవణేషు| ఆమలకదాడిమౌ ఫలేషు| నను, నీవారకోద్రవోద్దాలకాదీనాం వాతకరత్వాద్వాతాహితత్వం స్యాత్, తత్ కథం హితానీత్యుచ్యంతే? నైవం; అల్పవాతకరత్వాదదోషకరత్వవ్యపదేశ ఇతి||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తథా బ్రహ్మచర్యనివాతశయనోష్ణోదకస్నాననిశాస్వప్నవ్యాయామాశ్చైకాంతతః పథ్యతమాః ||6||
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ఆహారమైకాంతికం నిర్దిశ్య విహారం నిర్దిశన్నాహ- తథేత్యాది| బ్రహ్మచర్యం స్త్రీసేవానివృత్తిః| వ్యాయామః స్వస్థస్య మాత్రయా కాలే చ పథ్యతమః| వ్యాయామాశ్చేతి చకారాద్వేగావిధారణాదీనాం గ్రహణం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ఏకాంతహితాన్యేకాంతాహితాని తు ప్రాగుపదిష్టాని, హితాహితాని తు యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమితి ||7||
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
ఏకాంతేత్యాది|- ఏకాంతహితాని సలిలాదీని| ఏకాంతాహితాని అగ్న్యాదీని; ఏతాని పూర్వం కథితాని| హితాహితాని త్వితి తుశబ్దశ్చార్థే, తేన హితాహితాని చ ప్రాగుపదిష్టాని| కాని పునస్తాని హితాహితాని ప్రాగుపదిష్టానీత్యాహ- యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమితి||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సంయోగతస్త్వపరాణి విషతుల్యాని భవంతి | తద్యథా- వల్లీఫలకవకకరీరామ్లఫలలవణకులత్థపిణ్యాకదధితైలవిరోహిపిష్టశుష్కశాకాజావికమాంసమద్యజాంబవచిలిచిమమత్స్యగోధావరాహాంశ్చ నైకధ్యమశ్నీయాత్ పయసా ||8||
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
సంయోగతస్త్విత్యాది| విషతుల్యానీతి విషతుల్యత్వేనైకాంతాహితత్వముక్తం| కుతః? స్వస్థే విషస్యేకాంతాహితత్వాత్| తాన్యేవ దర్శయన్నాహ- తద్యథేత్యాది| వల్లీఫలం కూష్మాండాదివల్లీజం, అన్యే శింబ్యాదిమాహుః; కవకం ఛత్రకం, ‘ఛత్రకభేదం సుఖండకసంజ్ఞం’ ఇత్యన్యే; కరీరో వంశాంకుర; అమ్లఫలాని ఆమ్రాతకాదీని; విరోహి విగతరోహం చణకాదికమంకురితం చ; పిష్టం తండులపిష్టం; జాంబవం జంబూఫలం; చిలిచిమమత్స్యః శకలీ లోహితాక్షః సర్వతో లోహితరాజిః ప్రాయో భూమౌ చరతి స్థలమీనసంజ్ఞకః | నైకధ్యం నైకస్మిన్ కాలే| ఏతాని వల్లీఫలాదీని వరాహాంతాని సమస్తవ్యస్తాన్యపి పయసా సహ నాశ్నీయాత్| కేచిదేతస్య వర్గస్యాంతే ‘అజాంగలం మాంసం స్వస్థానామన్యత్ర రోగోపసృష్టేభ్యః’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- అజాంగలం మాంసం జలేశయానూపాదిభేదేన పంచప్రకారం||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
రోగం సాత్మ్యం చ దేశం చ కాలం దేహం చ బుద్ధిమాన్ | అవేక్ష్యాగ్న్యాదికాన్ భావాన్ రోగవృత్తేః ప్రయోజయేత్ ||9||
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
విరుద్ధస్యాపి క్వచిత్ ప్రయోగం దర్శయన్నాహ- రోగమిత్యాది| రోగం ఉదరాదికం| సాత్మ్యం అష్టవిధం జాత్యాతురౌషధాన్నరసదేశర్తూదకమేదతః | దేశమానూపాదికం| కాలం శీతోష్ణవర్షలక్షణం| దేహం స్థూలకృశమధ్యభేదభిన్నం| అగ్న్యాదికాన్ భావానితి అగ్న్యాదికాన్ పదార్థాన్| ఆదిశబ్దాత్ ప్రకృతివయోబలసత్త్వాది గృహ్యతే| రోగవృత్తేః రోగిణ ఇత్యర్థః| ఏతేన బుద్ధిమానూహాపోహవితర్కానుగతధీయుక్తో వైద్యో రోగాదీనవేక్ష్యైకాంతాహితమపి రోగిణః ప్రయోజయేదితి| తద్యథా- ఉదరిణస్తిలమాత్రవిషభక్షణం కృష్ణసర్పదష్టేక్షుకాండభక్షణం చేత్యాదికం బోద్ధవ్యం||9||
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
అవస్థాంతరబాహుల్యాద్రోగాదీనాం వ్యవస్థితం | ద్రవ్యం నేచ్ఛంతి భిషజ ఇచ్ఛంతి స్వస్థరక్షణే ||10|| ద్వయోరన్యతరాదానే వదంతి విషదుగ్ధయోః | దుగ్ధస్యైకాంతహితతాం విషమేకాంతతోఽహితం ||11|| ఏవం యుక్తరసేష్వేషు ద్రవ్యేషు సలిలాదిషు | ఏకాంతహితతాం విద్ధి వత్స సుశ్రుత నాన్యథా ||12||
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
తస్మాద్ధితాహితత్వేన వ్యవస్థితం ద్రవ్యం నాస్తీత్యాహ- అవస్థాంతరబాహుల్యాదిత్యాది| అవస్థాంతరబాహుల్యాత్ అవస్థావిశేషాణాం ప్రాచుర్యాత్| కేషామవస్థావిశేషా ఇత్యాహ- రోగాదీనాం| ఆదిశబ్దాత్ సాత్మ్యదేశాదీనాం గ్రహణం| వ్యవస్థితం ద్రవ్యం నేచ్ఛంతీతి హితమేవేదమహితమేవేదమితి వైద్యా నేచ్ఛంతి, అవస్థావిశేషబాహుల్యాత్| కిం సర్వత్రైవ వ్యవస్థితం ద్రవ్యం నేచ్ఛంతీత్యాహ- ఇచ్ఛంతి స్వస్థరక్షణ ఇతి|- స్వస్థరక్షణే పునర్వ్యవస్థితం ద్రవ్యం వైద్యా ఇచ్ఛంత్యేవేతి| అముమేవార్థం దర్శయన్నాహ- ద్వయోరిత్యాది| ద్వయోః స్వస్థరోగిణోః| అన్యతరాదాన ఇతి సామాన్యోక్తావపి స్వస్థస్యైవ గ్రహణం| తేన విషదుగ్ధయోర్మధ్యే స్వస్థే దుగ్ధస్యైకాంతహితతాం భిషజో వదంతి, విషం పునరేకాంతతోఽహితమితి వదంతి| ఏవం యుక్తరసేష్వేష్వితి ఏవమనేన స్వస్థోపయోగప్రకారేణ| విద్ధి జానీహి| నాన్యథేతి నాస్వస్థోపయోగప్రకారేణ||10-12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
అతోఽన్యాన్యపి సంయోగాదహితాని వక్ష్యామః- నవవిరూఢధాన్యైర్వసామధుపయోగుడమాషైర్వా గ్రామ్యానూపౌదకపిశితాదీని నాభ్యవహరేత్; న పయోమధుభ్యాం రోహిణీశాకం జాతుకశాకం వాఽశ్నీయాత్, బలాకాం వారుణీకుల్మాషాభ్యాం, కాకమాచీం పిప్పలీమరిచాభ్యాం; నాడీభంగశాకకుక్కుటదధీని చ నైకధ్యం; మధు చోష్ణోదకానుపానం; పిత్తేన చామమాంసాని; సురాకృశరాపాయసాంశ్చ నైకధ్యం; సౌవీరకేణ సహ తిలశష్కులీం; మత్స్యైః సహేక్షువికారాన్; గుడేన కాకమాచీం, మధునా మూలకం, గుడేన వారాహం మధునా చ సహ విరుద్ధం; క్షీరేణ మూలకం, ఆమ్రజాంబవశ్వావిచ్ఛూకరగోధాశ్చ; సర్వాంశ్చ మత్స్యాన్ పయసా, విశేషేణ చిలిచిమం; కదలీఫలం తాలఫలేన పయసా దధ్నా తక్రేణ వా; లకుచఫలం పయసా దధ్నా మాషసూపేన వా, ప్రాక్ పయసః పయసోఽంతే వా ||13||
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
అతోఽన్యాన్యపీత్యాది| నవవిరూఢధాన్యైరితి నవవిరూఢధాన్యాదిభిః సహ గ్రామ్యాదీనాం మాంసాదీని నాశ్నీయాదిత్యర్థః| నవధాన్యాదిభిః సమస్తైర్వ్యస్తైరపి గ్రామ్యాదీనాం పిశితాదీని విరుద్ధానీతి| విరూఢం విగతాంకురమంకురితం చ| రోహిణీశాకం కటుకాశాకం| జాతుకశాకం పౌష్కరశాకం| బలాకాం వారుణీకుల్మాషాభ్యామితి బలాకా బకభేదః; వారుణీ మద్యాపరపర్యాయః, కుల్మాష ఉత్స్విన్నమాషాదిః; ఆభ్యాం సహ బలాకాం నాశ్నీయాదితి యోజ్యం| కాకమాచీమిత్యాది పిప్పలీమరిచాభ్యాం సహ కాకమాచీం నాశ్నీయాదితి యోజనీయం| నాడీభంగశాకం నాడీపల్లవశాకం, కుక్కుటస్తామ్రచూడః; ఏతాని ద్విశస్త్రిశోఽపి వా నాశ్నీయాత్| మధు చేతి న హితమిత్యర్థః| పిత్తం కాలఖండలగ్నం| సురా మద్యభేదః, కృశరా తిలతండులమాషైః కృతా యవాగూః, పాయసం క్షీరసిద్ధాస్తండులాః అమూన్యపి త్రిశో ద్విశో వాఽపి విరుద్ధాని| సౌవీరకేణేతి సౌవీరకం కాంజికవిశేషో విరేచనాధికారే వక్ష్యతే| ఇక్షువికారాన్ గుడాదీన్| గుడేన కాకమాచీమిత్యాది| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘గుడేన కాకమాచీం, మధునా మూలకం, వారాహం క్షీరేణ మూలకం చ’ అపరే త్వేవం పఠంతి- ‘గుడేన కాకమాచీం, మధునా మూలకం, వారాహం చ’; చకారాత్ ‘మధున’ ఇతి పదం వారాహేణ కాకమాచ్యా చ సహ సంబధ్నంతి| ఆమ్రజాంబవేత్యాది ‘నైకధ్యమశ్నీయాత్’ ఇతి వాక్యశేషః| శ్వావిత్ సేహికా| సర్వాంశ్చ మత్స్యానిత్యాది, నను సర్వాంశ్చ మత్స్యాన్ పయసా’ ఇత్యనేనైవ చిలిచిమమత్స్యవిరోధః సిద్ధః తత్ కిమర్థం వల్లీఫలాదిషు చిలిచిమత్స్యస్య పయసా విరోధపాఠ ఇత్యాహ- విశేషేణ చిలిచిమమితి| కదలీఫలమిత్యాది తాలాదిభిః సహ కదలీఫలం నాశ్నీయాదిత్యర్థః| లకుచేత్యాది దధ్యాదిభిః సహ లకుచఫలం నాశ్నీయాదిత్యర్థః| కేచిదత్ర ‘మధునా ఘృతేన చ’ ఇతి పఠంతి, లకుచఫలం నాశ్నీయాదితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| అయం పాఠో వర్తమానాసు బహుషు ప్రతిషు పఠ్యతే, న తు నిబంధేషు, తస్మాన్న పఠనీయ ఇతి| ప్రాక్ పయసః పయసోఽంతే వేతి ‘లకుచఫలం నాశ్నీయాత్’ ఇతి శేషః||13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
అతః కర్మవిరుద్ధాన్ వక్ష్యామః- కపోతాన్ సర్షపతైలభృష్టాన్నాద్యాత్; కపింజలమయూరలావతిత్తిరిగోధాశ్చైరండదార్వ్యగ్నిసిద్ధా ఏరండతైలసిద్ధా వా నాద్యాత్; కాంస్యభాజనే దశరాత్రపర్యుషితం సర్పిః; మధు చోష్ణైరుష్ణే వా; మత్స్యపరిపచనే శృంగవేరపరిపచనే వా సిద్ధాం కాకమాచీం; తిలకల్కసిద్ధముపోదికాశాకం; నారికేలేన వరాహవసాపరిభృష్టాం బలాకాం; భాసమంగారశూల్యం నాశ్నీయాదితి ||14||
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
సంయోగవిరుద్ధానభిధాయ కర్మవిరుద్ధాన్ వక్తుమాహ- అత ఇత్యాది| కర్మశబ్దేనాత్ర సంస్కారోఽభిప్రేతః| ఏరండదార్వ్యగ్నిసిద్ధా ఇతి ఏరండదారుహరిద్రాగ్నిసిద్ధాః; ‘ఏరండదార్వగ్నిసిద్ధా’ ఇత్యన్యే పఠంతి, ‘ఏరండకాష్ఠవహ్నినా సిద్ధాః’ ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి| నాద్యాత్ న ఖాదేత్| దశరాత్రపర్యుషితమితి దశనిశాదినాని నివాసితం| మధు చోష్ణైరితి ఉష్ణైరుష్ణస్పర్శద్రవ్యైః, ఉష్ణస్పర్శత్వం చాగ్న్యాదిజనితం జ్ఞేయం| ఉష్ణే ఉష్ణకాలే గ్రీష్మే శరది చేత్యర్థః| మత్స్యపరిపచన ఇతి పరిపచనం పాత్రముచ్యతే| నారికేలేనేత్యాది వరాహవసాపరిభృష్టాం బలాకాం నారికేలేణ సహ నాశ్నీయాదిత్యర్థః| భాసమితి భాసో గృధ్రవిశేషః స్వల్పతుండో ధూసరవర్ణః| యచ్ఛూలేన విద్ధ్వా అంగారేషు పక్వం తదంగారశూల్యం||14||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
అతో మానవిరుద్ధాన్ వక్ష్యామః- మధ్వంబునీ మధుసర్పిషీ మానతస్తుల్యే నాశ్నీయాత్; స్నేహౌ మధుస్నేహౌ జలస్నేహౌ వా విశేషాదాంతరీక్షోదకానుపానౌ ||15||
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
జలస్నేహావిత్యాది ఆంతరీక్షోదకానుపానౌ విశేషతో మధుస్నేహౌ జలస్నేహౌ వా నాశ్నీయాత్| తదేవం స్వభావాపథ్యసంయోగకాలసంస్కారమానైః పంచప్రకారాణి విరుద్ధాని నిర్దిష్టాని||15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
అత ఊర్ధ్వం రసద్వంద్వాని రసతో వీర్యతో విపాకతశ్చ విరుద్ధాని వక్ష్యామః- తత్ర మధురామ్లౌ రసవీర్యవిరుద్ధౌ, మధురలవణౌ చ, మధురకటుకౌ చ సర్వతః, మధురతిక్తౌ రసవిపాకాభ్యాం, మధురకషాయౌ చ, అమ్లలవణౌ రసతః, అమ్లకటుకౌ రసవిపాకాభ్యాం, అమ్లతిక్తావమ్లకషాయౌ చ సర్వతః, లవణకటుకౌ రసవిపాకాభ్యాం, లవణతిక్తౌ లవణకషాయౌ చ సర్వతః, కటుతిక్తౌ రసవీర్యాభ్యాం కటుకషాయౌ చ, తిక్తకషాయౌ రసతః ||16||
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| మధురలవణౌ చేతి చకారేణ రసవీర్యవిరుద్ధావితి సముచ్చీయతే| సర్వత ఇతి రసవీర్యవిపాకతః; ఏవం సర్వత్ర రసద్వంద్వప్రకరణే సర్వతఃశబ్దో వ్యాఖ్యాతవ్యః| మధురకషాయౌ చేతి చకారేణ ఇమావపి రసవిపాకాభ్యాం విరుద్ధావితి సముచ్చీయతే| కటుకషాయౌ చేతి చకారాదేతావపి రసవీర్యాభ్యాం విరుద్ధావితి| మధురామ్లావిత్యాదిపాఠేన దధిశర్కరాదిద్వంద్వేషూపయోగార్హేషు న విరోధః, అన్యేషు చానూపయోగార్హేషు విరోధ ఇతి సూచితం| శ్రీగయదాసాదయ ఆచార్యా అముం పాఠమనార్షం వర్ణయంతి; కస్మాత్? ‘ఆదౌ మధురమశ్ర్నీయాత్’ (సూ. అ.46) ఇత్యాదినా సర్వరసాభ్యవహారస్య స్వస్థానాముక్తత్వాత్, ‘న చైకరససేవాయాం’ ఇత్యాదినా చైకరససేవాయా నిషిద్ధత్వాత్; తస్మాన్న పఠనీయ ఏవాయం గ్రంథ ఇతి| శ్రీబ్రహ్మదేవస్త్వార్షానార్షచింతామకుర్వన్నముం గ్రంథం పఠతి వ్యాఖ్యానయతి చ| తత్పఠితవ్యాఖ్యాత్వాత్ సర్వమతదర్శిభిరస్మాభిరపి లిఖితః క్వచిద్వ్యాఖ్యాతశ్చేతి||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
తరతమయోగయుక్తాంశ్చ భావానతిస్నిగ్ధానతిరూక్షానత్యుష్ణానతిశీతానిత్యేవమాదీన్ వివర్జయేత్ ||17||
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
అతిశయగుణయోగయుక్తా మాహిషక్షీరాదిపదార్థా హితా అపి స్వస్థానామేకాంతాహితా భవంతీతి దర్శయన్నాహ- తరతమేత్యాది| తరతమయోగయుక్తాంశ్చ భావానితి అతిశయస్నేహాదిగుణసహితాని ద్రవ్యాణీత్యర్థః| తానేవాతిశయగుణయుక్తాన్ వివృణ్వన్నాహ- అతిస్నిగ్ధానిత్యాది| తస్మాన్మాహిషం దుగ్ధం గవ్యాదతిశయస్నిగ్ధం స్వస్థస్య సమాగ్నేర్వర్జ్యం, అస్వస్థస్య చ తీక్ష్ణాగ్నేః సేవ్యమిత్యాది ద్రష్టవ్యం| యుక్తాంశ్చేతి చకారోఽతిశయగుణయుక్తానామపి పథ్యతమాయుష్యతమవృష్యతమానాం సేవనం సముచ్చినోతి, ఏషామేకాంతహితత్వాత్; ఏభ్యోఽన్యేఽతిశయగుణయుక్తాః స్వాభావాదేవైకాంతాహితా ఇతి| ఏవమాదీనిత్యాదిశబ్దాదన్యేఽపి వీర్యసంజ్ఞకా గుణాః పిచ్ఛిలవిశదతీక్ష్ణమృదవో గృహ్యంతే, తథా గురులఘువీర్యం చ| అన్యే తు ‘ఆదిశబ్దాదుక్తేభ్యోఽన్యేఽపి సర్వే గుణా గృహ్యంతే’ ఇతి వదంతి||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
భవంతి చాత్ర- విరుద్ధాన్యేవమాదీని వీర్యతో యాని కానిచిత్ | తాన్యేకాంతాహితాన్యేవ శేషం విద్యాద్ధితాహితం ||18||
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
అముమేవార్థం సుఖబోధార్థం సంగృహ్యాహ- విరుద్ధానీత్యాది| వీర్యత ఇతి వీర్యశబ్దేనాత్ర స్నిగ్ధాదయోఽష్టౌ గుణా ఉచ్యంతే; అథవా వింశతిగుణాః షడ్రసా అప్యుచ్యంతే, ‘యేన కుర్వంతి తద్వీర్యం’ (సూ. అ.41) ఇతి వచనాత్| ఏవమాదీనీత్యుక్తే యాని కానిచిదితి యత్ కృతం తత్తంత్రాంతరోక్తాశేషవిరుద్ధోపగ్రహార్థం| అన్యే త్వాదిశబ్దాత్తంత్రాంతరోక్తాని దేశకాలమాత్రాదివిరుద్ధాని లభ్యంత ఇతి మన్యంతే| శేషం అతోఽన్యన్మాషాది హితాహితం జానీయాత్, కస్యచిద్దోషస్య ప్రకోపత్వాత్ కస్యచిద్దోషస్య హరత్వాదితి||18||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
వ్యాధిమింద్రియదౌర్బల్యం మరణం చాధిగచ్ఛతి | విరుద్ధరసవీర్యాణి భుంజానోఽనాత్మవాన్నరః ||19||
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
కిం పునర్విరుద్ధం భుక్తం కరోతీత్యాహ- వ్యాధిమిత్యాది| వ్యాధిమితి షాండ్యాంధ్యవిసర్పదకోదరవిస్ఫోటకోన్మాదభగందరాదికమ , ఇంద్రియదౌర్బల్యం ఇంద్రియాధిష్ఠానదౌర్బల్యమింద్రియశక్తిదౌర్బల్యం వా, అధిగచ్ఛతి ప్రాప్నోతి| విరుద్ధరసవీర్యాణి భుంజాన ఇతి రసగ్రహణం ద్రవ్యవీర్యపరిహారార్థం, తేనోష్ణస్యాపి దుగ్ధస్య ప్రయోగో భవతి; క్షీరద్రవ్యస్య హ్యుష్ణత్వం తద్గతమధురరసశైత్యేన విరోధినాఽపి న దుష్యతి, ఏవముష్ణపానీయస్యాపీతి| అనాత్మవాన్ అబుద్ధిమాన్| అన్యే ‘రసవీర్యాదీన్’ ఇతి పఠంతి| తేషాం మతే విపాకయోరపి గురులఘుసంజ్ఞయోర్విరోధో వర్జనీయ ఇతి| పూర్వప్రతిపాదితాధ్యాయార్థపిండదర్శనపరః శ్లోకోఽయం; తేనాస్మిన్నధ్యాయ ఏవ యాని విరుద్ధాని ద్రవ్యాణ్యుక్తాని తేష్వేవ రసవీర్యవిరోధో జ్ఞేయో, న పునరిహానుక్తాని యాని తేష్వితి||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
యత్కించిద్దోషముత్క్లేశ్య భుక్తం కాయాన్న నిర్హరేత్ | రసాదిష్వయథార్థం వా తద్వికారాయ కల్పతే ||20||
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం విరుద్ధభోజనమేవ వ్యాధిహేతుః, అపి తు హితాహితాదీన్యపీతి దర్శయన్నాహ- యదిత్యాది| యత్కించిదిత్యనేన అశేషమేవాహితం సంగృహీతం| దోషం వాతాదికం| ఉత్క్లేశ్య ప్రకోప్య| న నిర్హరేదితి మదనఫలత్రివృతాదివదూర్ధ్వమధో వా నాకర్షేత్, తద్వికారాయ కల్పత ఇతి సంబంధనీయం; కల్పతే సంపద్యతే| న కేవలం దోషకరమేవ వ్యాధయే భవతి, అపి తు రసాదిధాతుదుష్టికరమపి వ్యాధయే భవతీత్యాహ- రసాదిష్విత్యాది| రసాదిష్వయథార్థం వేతి రసాదిధాతుష్వయథార్థం ప్రయోజనవిరుద్ధం రసాదీనాం జీవనాదిప్రయోజనవిరోధి రసాదిధాతుదూషణకరమిత్యర్థః| దోషదుష్టికారిత్వేన ధాతుదూషణకరత్వం న లభ్యతే, విశిష్టశక్తిత్వాద్ద్రవ్యాణాం; తథాహి- కానిచిద్దోషదుష్టికరాణి, కానిచిద్ధాతుదుష్టికరాణీతి; తాని చాత్ర న కథయిష్యామో విస్తరభయాత్| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- రసాదిష్వితి ఆదిశబ్దాద్వీర్యవిపాకయోర్గ్రహణం; తేన రసవీర్యవిపాకేషు యద్భుక్తం సదయథార్థమనర్థకరం వా భవతి, తద్వికారస్య కల్పతే| జైజ్ఝటాచార్యస్త్వముం శ్లోకమనార్షం కథయతి, గయదాసాచార్యేణ చాయమంగీకృతః, అతోఽస్మాభిరపి లిఖితో వ్యాఖ్యాతశ్చ||20||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
విరుద్ధాశనజాన్ రోగాన్ ప్రతిహంతి విరేచనం | వమనం శమనం వాఽపి పూర్వం వా హితసేవనం ||21||
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
విరుద్ధాశనాదుత్పన్నానాం రోగాణాం చికిత్సాసూత్రముద్దిశన్నాహ- విరుద్ధాశనజానిత్యాది| ప్రతిహంతి విరేచనమితి విరుద్ధాశనజవ్యాధిప్రత్యనీకం విరేచనం ప్రతిశబ్దేన ద్యోత్యతే; తేన కుష్ఠవ్యాధిప్రత్యనీకం విరేచనం విరుద్ధాశనజం కుష్ఠం హంతి, ఏవమన్యత్రాపి యోజనీయం| వమనం శమనం వాఽపీతి తత్ర విరేకవమనే బహుదోషాణాం ప్రాణవతాం చ, ఇతరేషాం తు శమనమితి| శమనలక్షణముచ్యతే- “న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి క్రుద్ధాంశ్చ తత్ సంశమనముచ్యతే”- ఇతి| పూర్వం వా హితసేవనమితి సువర్ణలోహాదివిరోధిరోగహరం పూర్వమేవ సేవేత| తదుక్తం “న సజ్జతే హేమపాంగే విషం పద్మదలేఽంబువత్” (చ. చి. అ. 23)| ‘పూర్వం వా హితభోజనం’ ఇత్యన్యే పఠంతి||21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
సాత్మ్యతోఽల్పతయా వాఽపి దీప్తాగ్నేస్తరుణస్య చ | స్నిగ్ధవ్యాయామబలినాం విరుద్ధం వితథం భవేత్ ||22||
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
విరుద్ధాశనం కుర్వతోఽపి కస్యచిత్ కుతో విరుద్ధాశనజా దోషా న భవంతీత్యాహ- సాత్మ్యత ఇత్యాది| సాత్మ్యాదిభిర్హేతుభిర్విరుద్ధం వితథం నిష్ఫలం భవతీతి పిండార్థః| స్నిగ్ధవ్యాయామబలినామితి స్నిగ్ధవ్యాయామాభ్యాం బలినామితి సంబధ్యతే| తేనాయమర్థః- స్నిగ్ధద్రవ్యాభ్యవహారబలినాం బలవదగ్నిత్వాద్విరుద్ధం నిష్ఫలం భవతి| కేచిత్ ‘బలినాం’ ఇతి పదం భిన్నం మన్యంతే| తేనాయమర్థః- స్నిగ్ధానాం వ్యాయామినాం బలినాం చ విరుద్ధం వితథం భవేదితి| సాత్మ్యతోఽల్పతయేత్యాదిశ్లోకస్యాగ్రే కేచిదముం శ్లోకం పఠంతి- “వ్యాయామశీలో బలవాన్ శిశుశ్చ స్నిగ్ధోఽగ్నిమాంశ్చాపి మహాశనశ్చ| ఆప్నోతి రోగాన్న విరుద్ధజాతానభ్యాసతో వాఽల్పతయా చ జంతుః” ఇతి; అయం చ న పఠనీయః, సర్వనిబంధకారైరపఠితత్వాత్||22||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
అథ వాతగుణాన్ వక్ష్యామః- పూర్వః సమధురః స్నిగ్ధో లవణశ్చైవ మారుతః | గురుర్విదాహజననో రక్తపిత్తాభివర్ధనః ||23|| క్షతానాం విషజుష్టానాం వ్రణినః శ్లేష్మలాశ్చ యే | తేషామేవ విశేషేణ సదా రోగవివర్ధనః ||24|| వాతలానాం ప్రశస్తశ్చ శ్రాంతానాం కఫశోషిణాం | మధురశ్చావిదాహీ చ కషాయానురసో లఘుః | దక్షిణో మారుతః శ్రేష్ఠశ్చక్షుష్యో బలవర్ధనః ||25|| రక్తపిత్తప్రశమనో న చ వాతప్రకోపణః | విశదో రూక్షపరుషః ఖరః స్నేహబలాపహః ||26|| పశ్చిమో మారుతస్తీక్ష్ణః కఫమేదోవిశోషణః | సద్యః ప్రాణక్షయకరః శోషణస్తు శరీరిణాం ||27|| ఉత్తరో మారుతః స్నిగ్ధో మృదుర్మధుర ఏవ చ | కషాయానురసః శీతో దోషాణాం చాప్రకోపణః ||28|| తస్మాచ్చ ప్రకృతిస్థానాం క్లేదనో బలవర్ధనః | క్షీణక్షయవిషార్తానాం విశేషేణ తు పూజితః ||29||
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
హితస్యాపి వాతస్య దిక్సంయోగాదహితత్వం స్యాదితి వాతగుణాన్ నిర్దిశన్నాహ- అథ వాతగుణాన్ వక్ష్యామ ఇత్యాది| “వాతస్య దక్షిణోత్తరగతస్య దోషహరత్వేన హితత్వం, పూర్వపశ్చిమవాతస్యాహితత్వం, అతో హితాహితీయాధ్యాయపరిసమాప్తౌ వాతస్య గుణోపవర్ణనం నిర్దేష్టుమాహ- అథ వాతగుణానిత్యాది” ఇత్యన్యే| ‘తేషామేవ విశేషేణ వ్రణక్లేదవివర్ధనః’ ఇత్యన్యే పఠంతి| ఖరః ప్రచండవేగః| అన్యే త్వాహారద్రవ్యప్రకరణాదితరసంయోగోఽప్రస్తుత ఇత్యముం వాతగుణోపవర్ణనగ్రంథం న పఠంత్యేవ| గయదాసాచార్యస్త్వస్మిన్ హితాహితీయాధ్యాయపాఠే పూర్వోక్తం పాఠం కియంతం పరిత్యజ్యాన్యం చ పాఠం కియంతం నిక్షిప్య పూర్వోక్తపాఠక్రమవ్యతిక్రమేణ చ పఠతి| యావతా పాఠేన వ్యతిక్రమస్తావంతం దర్శయన్నాహ- “వల్లీఫలకవకకరీరామ్లఫలలవణకులత్థపిణ్యాకదధితిలతైలవిరోధి- శుష్కశాకాజావికమాంసమద్యజాంబవచిలిచిమమత్స్యగోధావరాహాంశ్చ నైకధ్యమశ్నీయాత్ పయసా, ప్రాక్ పయసోఽంతే వా| కపోతాంశ్చ సర్షపతైలభృష్టాన్నాద్యాత్| కపింజలమయూరలావతిత్తిరిగోధాశ్చైరండదార్వ్య(ర్వ)గ్నిసిద్ధా ఏరండతైలసిద్ధా వా| మధుఘృతే సమధృతే| మధు చాంతరీక్షోదకానుపానం| కాంస్యభాజనే దశరాత్రపర్యుషితం సర్పిః| మధు చోష్ణముష్ణేన వా| దధి మద్యం వా| పిత్తేన సహ మాంసాని పక్వాని, ఆమాని చ కేవలాన్యపి| సురాకృశరాపాయసాంశ్చ నైకధ్యమశ్నీయాత్| సౌవీరకేణ సహ తిలశష్కులీః| తక్రేణ సహ మధుఘృతమత్స్యగోధాపృషతమాంసాని | మధునా గోధాం| మత్స్యాన్ క్షౌద్రాసవేన, పృషతమాంసం వా తేనైవ| తథా మైరేయమాధ్వీకాభ్యాం బాలోపోదక్యా వా మత్స్యాన్| నేక్షువికృతీః సర్వా మత్స్యైః సహ| సర్పిర్గుడకాకమాచీమధుమూలకాని నైకధ్యం | మధునా వారాహం, దధ్నా కౌక్కుటం, మద్యేన బలాకాం, తిలకల్కేన చోపోదికాం సిద్ధాం| న పిప్పలీం మత్స్యవసయా, ప్రియంగ్వనులిప్తో న పాయసమశ్నీయాత్ ఇతి| అస్యాగ్రే చ ‘తరతమయోగయుక్తాంశ్చ భావాన్’ ఇత్యాదిసూత్రాణి పఠతి, తాని చ పూర్వసూత్రైరేవ సమానానీతి నేహ ప్రదర్శితాని||23-29||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే హితాహితీయో నామ వింశోఽధ్యాయః ||20||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే వింశతితమోఽధ్యాయః||20||