Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో హితాహితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
20. hitāhitīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమిత్యనేన హేతునా న కించిద్ద్రవ్యమేకాంతేన హితమహితం వాఽస్తీతి కేచిదాచార్యా బ్రువతే | తత్తు న సమ్యక్; ఇహ ఖలు యస్మాద్ద్రవ్యాణి స్వభావతః సంయోగతశ్చైకాంతహితాన్యేకాంతాహితాని హితాహితాని చ భవంతి ||3||
View original
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర ,ఏకాంతహితాని జాతిసాత్మ్యాత్ సలిలఘృతదుగ్ధౌదనప్రభృతీని; ఏకాంతాహితాని తు దహనపచనమారణాదిషు ప్రవృత్తాన్యనలక్షారవిషాదీని, సంయోగాదపరాణి విషతుల్యాని భవంతి; హితాహితాని తు యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమితి ||4||
View original
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అతః సర్వప్రాణినామయమాహారార్థం వర్గ ఉపదిశ్యతే; తద్యథా- రక్తశాలిషష్టికకంగుక్రముకుందకపాండుకపీతకప్రమోదకకాలకాసనకపుష్పకకర్దమకశకునాహృతసుగంధకకలమ- నీవారకోద్రవోద్దాలకశ్యామాకగోధూమయవవైణవైణహరిణకురంగమృగమాతృకాశ్వదంష్ట్రాకరాలక్రకరకపోతలావతిత్తిరికపింజలవర్తీరవర్తికా ముద్గవనముద్గమకుష్ఠకలాయమసూరమంగల్యచణకహరేణ్వాఢకీసతీనాశ్చిల్లివాస్తుకసునిషణ్ణకజీవంతీతండులీయకమండూకపర్ణ్యః, గవ్యం ఘృతం, సైంధవం, దాడిమామలకమిత్యేష వర్గః సర్వప్రాణినాం సామాన్యతః పథ్యతమః ||5||
View original
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తథా బ్రహ్మచర్యనివాతశయనోష్ణోదకస్నాననిశాస్వప్నవ్యాయామాశ్చైకాంతతః పథ్యతమాః ||6||
View original
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ఏకాంతహితాన్యేకాంతాహితాని తు ప్రాగుపదిష్టాని, హితాహితాని తు యద్వాయోః పథ్యం తత్ పిత్తస్యాపథ్యమితి ||7||
View original
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సంయోగతస్త్వపరాణి విషతుల్యాని భవంతి | తద్యథా- వల్లీఫలకవకకరీరామ్లఫలలవణకులత్థపిణ్యాకదధితైలవిరోహిపిష్టశుష్కశాకాజావికమాంసమద్యజాంబవచిలిచిమమత్స్యగోధావరాహాంశ్చ నైకధ్యమశ్నీయాత్ పయసా ||8||
View original
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
రోగం సాత్మ్యం చ దేశం చ కాలం దేహం చ బుద్ధిమాన్ | అవేక్ష్యాగ్న్యాదికాన్ భావాన్ రోగవృత్తేః ప్రయోజయేత్ ||9||
View original
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
అవస్థాంతరబాహుల్యాద్రోగాదీనాం వ్యవస్థితం | ద్రవ్యం నేచ్ఛంతి భిషజ ఇచ్ఛంతి స్వస్థరక్షణే ||10|| ద్వయోరన్యతరాదానే వదంతి విషదుగ్ధయోః | దుగ్ధస్యైకాంతహితతాం విషమేకాంతతోఽహితం ||11|| ఏవం యుక్తరసేష్వేషు ద్రవ్యేషు సలిలాదిషు | ఏకాంతహితతాం విద్ధి వత్స సుశ్రుత నాన్యథా ||12||
View original
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
అతోఽన్యాన్యపి సంయోగాదహితాని వక్ష్యామః- నవవిరూఢధాన్యైర్వసామధుపయోగుడమాషైర్వా గ్రామ్యానూపౌదకపిశితాదీని నాభ్యవహరేత్; న పయోమధుభ్యాం రోహిణీశాకం జాతుకశాకం వాఽశ్నీయాత్, బలాకాం వారుణీకుల్మాషాభ్యాం, కాకమాచీం పిప్పలీమరిచాభ్యాం; నాడీభంగశాకకుక్కుటదధీని చ నైకధ్యం; మధు చోష్ణోదకానుపానం; పిత్తేన చామమాంసాని; సురాకృశరాపాయసాంశ్చ నైకధ్యం; సౌవీరకేణ సహ తిలశష్కులీం; మత్స్యైః సహేక్షువికారాన్; గుడేన కాకమాచీం, మధునా మూలకం, గుడేన వారాహం మధునా చ సహ విరుద్ధం; క్షీరేణ మూలకం, ఆమ్రజాంబవశ్వావిచ్ఛూకరగోధాశ్చ; సర్వాంశ్చ మత్స్యాన్ పయసా, విశేషేణ చిలిచిమం; కదలీఫలం తాలఫలేన పయసా దధ్నా తక్రేణ వా; లకుచఫలం పయసా దధ్నా మాషసూపేన వా, ప్రాక్ పయసః పయసోఽంతే వా ||13||
View original
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
అతః కర్మవిరుద్ధాన్ వక్ష్యామః- కపోతాన్ సర్షపతైలభృష్టాన్నాద్యాత్; కపింజలమయూరలావతిత్తిరిగోధాశ్చైరండదార్వ్యగ్నిసిద్ధా ఏరండతైలసిద్ధా వా నాద్యాత్; కాంస్యభాజనే దశరాత్రపర్యుషితం సర్పిః; మధు చోష్ణైరుష్ణే వా; మత్స్యపరిపచనే శృంగవేరపరిపచనే వా సిద్ధాం కాకమాచీం; తిలకల్కసిద్ధముపోదికాశాకం; నారికేలేన వరాహవసాపరిభృష్టాం బలాకాం; భాసమంగారశూల్యం నాశ్నీయాదితి ||14||
View original
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
అతో మానవిరుద్ధాన్ వక్ష్యామః- మధ్వంబునీ మధుసర్పిషీ మానతస్తుల్యే నాశ్నీయాత్; స్నేహౌ మధుస్నేహౌ జలస్నేహౌ వా విశేషాదాంతరీక్షోదకానుపానౌ ||15||
View original
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
అత ఊర్ధ్వం రసద్వంద్వాని రసతో వీర్యతో విపాకతశ్చ విరుద్ధాని వక్ష్యామః- తత్ర మధురామ్లౌ రసవీర్యవిరుద్ధౌ, మధురలవణౌ చ, మధురకటుకౌ చ సర్వతః, మధురతిక్తౌ రసవిపాకాభ్యాం, మధురకషాయౌ చ, అమ్లలవణౌ రసతః, అమ్లకటుకౌ రసవిపాకాభ్యాం, అమ్లతిక్తావమ్లకషాయౌ చ సర్వతః, లవణకటుకౌ రసవిపాకాభ్యాం, లవణతిక్తౌ లవణకషాయౌ చ సర్వతః, కటుతిక్తౌ రసవీర్యాభ్యాం కటుకషాయౌ చ, తిక్తకషాయౌ రసతః ||16||
View original
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
తరతమయోగయుక్తాంశ్చ భావానతిస్నిగ్ధానతిరూక్షానత్యుష్ణానతిశీతానిత్యేవమాదీన్ వివర్జయేత్ ||17||
View original
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
భవంతి చాత్ర- విరుద్ధాన్యేవమాదీని వీర్యతో యాని కానిచిత్ | తాన్యేకాంతాహితాన్యేవ శేషం విద్యాద్ధితాహితం ||18||
View original
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
వ్యాధిమింద్రియదౌర్బల్యం మరణం చాధిగచ్ఛతి | విరుద్ధరసవీర్యాణి భుంజానోఽనాత్మవాన్నరః ||19||
View original
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
యత్కించిద్దోషముత్క్లేశ్య భుక్తం కాయాన్న నిర్హరేత్ | రసాదిష్వయథార్థం వా తద్వికారాయ కల్పతే ||20||
View original
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
విరుద్ధాశనజాన్ రోగాన్ ప్రతిహంతి విరేచనం | వమనం శమనం వాఽపి పూర్వం వా హితసేవనం ||21||
View original
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
సాత్మ్యతోఽల్పతయా వాఽపి దీప్తాగ్నేస్తరుణస్య చ | స్నిగ్ధవ్యాయామబలినాం విరుద్ధం వితథం భవేత్ ||22||
View original
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
అథ వాతగుణాన్ వక్ష్యామః- పూర్వః సమధురః స్నిగ్ధో లవణశ్చైవ మారుతః | గురుర్విదాహజననో రక్తపిత్తాభివర్ధనః ||23|| క్షతానాం విషజుష్టానాం వ్రణినః శ్లేష్మలాశ్చ యే | తేషామేవ విశేషేణ సదా రోగవివర్ధనః ||24|| వాతలానాం ప్రశస్తశ్చ శ్రాంతానాం కఫశోషిణాం | మధురశ్చావిదాహీ చ కషాయానురసో లఘుః | దక్షిణో మారుతః శ్రేష్ఠశ్చక్షుష్యో బలవర్ధనః ||25|| రక్తపిత్తప్రశమనో న చ వాతప్రకోపణః | విశదో రూక్షపరుషః ఖరః స్నేహబలాపహః ||26|| పశ్చిమో మారుతస్తీక్ష్ణః కఫమేదోవిశోషణః | సద్యః ప్రాణక్షయకరః శోషణస్తు శరీరిణాం ||27|| ఉత్తరో మారుతః స్నిగ్ధో మృదుర్మధుర ఏవ చ | కషాయానురసః శీతో దోషాణాం చాప్రకోపణః ||28|| తస్మాచ్చ ప్రకృతిస్థానాం క్లేదనో బలవర్ధనః | క్షీణక్షయవిషార్తానాం విశేషేణ తు పూజితః ||29||
View original
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే హితాహితీయో నామ వింశోఽధ్యాయః ||20||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon