Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો જલૌકાવચારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो जलौकावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
13. jalaukāvacāraṇīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
નૃપાઢ્યબાલસ્થવિરભીરુદુર્બલનારીસુકુમારાણામનુગ્રહાર્થં પરમસુકુમારોઽયં શોણિતાવસેચનોપાયોઽભિહિતો જલૌકસઃ ||૩||
View original
नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बलनारीसुकुमाराणामनुग्रहार्थं परमसुकुमारोऽयं शोणितावसेचनोपायोऽभिहितो जलौकसः ||३||
🔊 Audio coming soon
જલૌકસાં વિષયં નિર્દિશન્નાહ- નૃપાઢ્યેત્યાદિ| અનુગ્રહાર્થમિતિ ઉપકારાર્થમ્| પરમસુકુમારોઽયમિતિ પ્રધાનમૃદુરિત્યર્થઃ; શૃઙ્ગાલાબૂ સુકુમારોપાયૌ, જલૌકસસ્તુ પરમસુકુમારોપાયઃ; અસુકુમારોપાયસ્તુ પ્રચ્છન્નં સિરાવ્યધનં ચ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્ર વાતપિત્તકફદુષ્ટશોણિતં યથાસઙ્ખ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિરવસેચયેત્, સર્વાણિ સર્વૈર્વા (વિશેષસ્તુ વિસ્રાવ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિર્ગૃહ્ણીયાત્) ||૪||
View original
तत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासङ्ख्यं शृङ्गजलौकालाबुभिरवसेचयेत्, सर्वाणि सर्वैर्वा (विशेषस्तु विस्राव्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर्गृह्णीयात्) ||४||
🔊 Audio coming soon
દોષવિશેષેણાપિ જલૌકસાં તત્પ્રસઙ્ગેનાગતસ્ય શૃઙ્ગસ્યાલાબ્વાશ્ચ વિષયં દર્શયિતુમાહ- તત્ર વાતેત્યાદિ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘સ્નિગ્ધશીતરૂક્ષત્વાત્’ ઇતિ હેતુમુદાહરન્તિ, અમું ચ નિબન્ધકારા ન પઠન્તિ| પક્ષાન્તરં દર્શયન્નાહ- સર્વાણીત્યાદિ| સર્વાણિ વાતપિત્તકફદુષ્ટાનિ શોણિતાનિ, સર્વૈરિતિ શૃઙ્ગાદિભિર્યથાલાભમ્| નનુ યથાસઙ્ખ્યમિત્યભિધાય સર્વાણિ સર્વૈર્વેત્યુક્તમનિયતં વચનં સ્યાદિત્યભિપ્રાયેણાહ- વિશેષતસ્તુ વિસ્રાવ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિર્ગૃહ્ણીયાદિતિ; અતિશયેન વિસ્રાવણાર્હં યદ્ભવતિ શોણિતમતિપ્રબલતયા તચ્છૃઙ્ગાદિભિર્ગૃહ્ણીયાન્નિર્હરેદિત્યર્થઃ| વિશેષતસ્ત્વિત્યાદિ પાઠસ્તુ કૈશ્ચિદેવ નિબન્ધકારૈઃ કથઞ્ચિદેવ વ્યાખ્યાતઃ, બહુભિસ્તુ જેજ્ઝટાદિભિઃ પરિહૃત એવ||૪||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- ઉષ્ણં સમધુરં સ્નિગ્ધં ગવાં શૃઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ | તસ્માદ્વાતોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ||૫|| શીતાધિવાસા મધુરા જલૌકા વારિસમ્ભવા | તસ્માત્ પિત્તોપસૃષ્ટે તુ હિતા સા ત્વવસેચને ||૬|| અલાબુ કટુકં રૂક્ષં તીક્ષ્ણં ચ પરિકીર્તિતમ્ | તસ્માચ્છ્લેષ્મોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ||૭||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उष्णं समधुरं स्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम् | तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||५|| शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसम्भवा | तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने ||६|| अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम् | तस्माच्छ्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||७||
🔊 Audio coming soon
તત્ર વાતાદિદુષ્ટે સહેતુશૃઙ્ગાદ્યવચારણં દર્શયન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| સમધુરમ્ ઈષત્સ્નિગ્ધં; કેચિત્ ‘સ્નિગ્ધં શ્લક્ષ્ણં સમધુરં’ ઇતિ પઠન્તિ| શીતાધિવાસા શીતગૃહા||૫-૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
તત્ર પ્રચ્છિતે તનુબસ્તિપટલાવનદ્ધેન શૃઙ્ગેણ શોણિતમવસેચયેદાચૂષણાત્, સાન્તર્દીપયાઽલાબ્વા (જલાયુકા વક્ષ્યન્તે) ||૮||
View original
तत्र प्रच्छिते तनुबस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितमवसेचयेदाचूषणात्, सान्तर्दीपयाऽलाब्वा (जलायुका वक्ष्यन्ते) ||८||
🔊 Audio coming soon
વાતાદિદોષદુષ્ટરુધિરાસ્રાવણપ્રસઙ્ગાગતયોઃ શૃઙ્ગાલાબુકયોરવચારણં દર્શયન્નાહ- તત્ર પ્રચ્છિતે ઇત્યાદિ| બસ્તિરત્ર મૂત્રાશયઃ, પટલં ઘનં શુભ્રં મર્કટિકાજાલકં, તનુશબ્દસ્તુ દ્વયોરપિ સમ્બધ્યતે| અન્યે તુ ‘તનુવસ્ત્રપટલાવનદ્ધેન’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સૂક્ષ્મવસ્ત્રાવરણપિહિતેન| સાન્તર્દીપયા મધ્યદીપસહિતયા, શોણિતમવસેચયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિદલાબ્વા અવચારણમન્યથા પઠન્તિ; તથાહિ- ભૂર્જપત્રશણતુલાનામિત્યાદિ| અયં પાઠોઽભાવાત્ સમગ્રો ન લિખિતઃ| શૃઙ્ગલાબુપ્રમાણં ભાલુકિસકાશાદવગન્તવ્યમ્| તથાચ તદ્વચઃ- “વિષાણં શ્વેતગોરિન્દુવક્રં સપ્તાઙ્ગુલાયતમ્ | ક્ષિપ્તાન્તઃ પિચુપેશીકં યોજ્યં વાતયુતેઽસૃજિ|| અઙ્ગુષ્ઠમૂલવન્મૂલે છિદ્રમગ્રેઽસ્ય મુદ્ગવત્”- ઇતિ; “અષ્ટાઙ્ગુલપરિણાહા ચતુરઙ્ગુલનાલસમ્મિતા સુમુખી| કૃષ્ણમૃદાલિપ્તતનુઃ શ્રેષ્ઠા રક્તાવસેચનેઽલાબુઃ”- ઇતિ| અન્યે તુ શૃઙ્ગાલાબુપ્રમાણમત્રૈવ પઠન્તિ, તથા વાતાદિદુષ્ટરક્તલક્ષણં ચ, સ ચ પાઠોઽસ્માભિરભાવાન્ન લિખિતઃ||૮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
જલમાસામાયુરિતિ જલાયુકાઃ, જલમાસામોક ઇતિ જલૌકસઃ ||૯||
View original
जलमासामायुरिति जलायुकाः, जलमासामोक इति जलौकसः ||९||
🔊 Audio coming soon
જલૌકસાં નિરુક્તિમાહ- જલમાસામાયુરિત્યાદિ|- આસાં જલૌકસાં જલમાયુરિતિ જલાયુકાઃ, ‘કથ્યન્તે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| નિરુક્તિપક્ષાન્તરમાહ- જલમાસામોક ઇતિ જલૌકસઃ||૯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
તા દ્વાદશ; તાસાં સવિષાઃ ષટ્, તાવત્ય એવ નિર્વિષાઃ ||૧૦||
View original
ता द्वादश; तासां सविषाः षट्, तावत्य एव निर्विषाः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ચિકિત્સોપયોગિનીં જલૌકસાં સઙ્ખ્યાં નિર્દેષ્ટુમાહ- તા દ્વાદશેત્યાદિ| તાસામેવ સવિષનિર્વિષભેદાદ્દ્વિવિધત્વમાહ- તાસામિત્યાદિ| એવશબ્દોઽત્ર પરતન્ત્રોક્તસવિષાષ્ટજલૌકાશઙ્કાનિરાસાર્થમ્||૧૦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
તત્ર સવિષાઃ- કૃષ્ણા, કર્બુરા, અલગર્દા, ઇન્દ્રાયુધા, સામુદ્રિકા, ગોચન્દના ચેતિ | તાસુ, અઞ્જનચૂર્ણવર્ણા પૃથુશિરાઃ કૃષ્ણા; વર્મિમત્સ્યવદાયતા છિન્નોન્નતકુક્ષિઃ કર્બુરા; રોમશા મહાપાર્શ્વા કૃષ્ણમુખી અલગર્દા; ઇન્દ્રાયુધવદૂર્ધ્વરાજિભિશ્ચિત્રા ઇન્દ્રાયુધા; ઈષદસિતપીતિકા વિચિત્રપુષ્પાકૃતિચિત્રા સામુદ્રિકાઃ; ગોવૃષણવદધોભાગે દ્વિધાભૂતાકૃતિરણુમુખી ગોચન્દનેતિ | તાભિર્દષ્ટે પુરુષે દંશે શ્વયથુરતિમાત્રં કણ્ડૂર્મૂર્ચ્છા જ્વરો દાહશ્છર્દિર્મદઃ સદનમિતિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ | તત્ર મહાગદઃ પાનાલેપનનસ્યકર્માદિષૂપયોજ્યઃ | ઇન્દ્રાયુધાદષ્ટમસાધ્યમ્ | ઇત્યેતાઃ સવિષાઃ સચિકિત્સિતા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૧||
View original
तत्र सविषाः- कृष्णा, कर्बुरा, अलगर्दा, इन्द्रायुधा, सामुद्रिका, गोचन्दना चेति | तासु, अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा; वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा; रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा; इन्द्रायुधवदूर्ध्वराजिभिश्चित्रा इन्द्रायुधा; ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रिकाः; गोवृषणवदधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति | ताभिर्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुरतिमात्रं कण्डूर्मूर्च्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः | इन्द्रायुधादष्टमसाध्यम् | इत्येताः सविषाः सचिकित्सिता व्याख्याताः ||११||
🔊 Audio coming soon
સવિષાણાં પોષણાવચારણનિષેધાર્થં પ્રમાદતસ્ત્વચારિતાનાં સ્વયં વા લગ્નાનાં વ્યાપચ્ચિકિત્સાર્થં નામ્ના નિર્દેશં કુર્વન્નાહ- તત્ર સવિષા ઇત્યાદિ| તાસામાકૃતિં નિર્દેષ્ટુમાહ- તાસ્વઞ્જનેત્યાદિ| અઞ્જનં કજ્જલં, પૃથુશિરા મહામસ્તકા| વર્મિમત્સ્યઃ સર્પાકારઃ, અન્યે રોહિતમત્સ્યમાહુઃ; છિન્નોન્નતકુક્ષિરિતિ ક્વચિચ્છિન્નકુક્ષિઃ ક્વચિદુન્નતકુક્ષિઃ| રોમશેતિ વલિયુક્તત્વાદ્રોમાવતતેવ પ્રતિભાતિ| ઇન્દ્રાયુધં શક્રધનુઃ; ચિત્રા ચિત્રિતા મણ્ડિતેત્યર્થઃ| વિચિત્રપુષ્પાકૃતિચિત્રેતિ નાનાસંસ્થાનધવલબિન્દુચિત્રા| ગોવૃષણવદધોભાગે દ્વિધાભૂતાકૃતિરિતિ વૃષભાણ્ડ ઇવાધોભાગે દ્વિપ્રકારભૂતાકૃતિઃ| તાસાં દંશે વિષોપદ્રવં નિર્દિશન્નાહ;- તાભિર્દષ્ટે ઇત્યાદિ| અતિમાત્રશબ્દઃ કણ્ડ્વાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા| સદનમઙ્ગગ્લાનિઃ| તાસાં દંશવિષે ચિકિત્સાં વક્તુમાહ- તત્ર મહાગદ ઇત્યાદિ| તત્ર તસ્મિન્ વિષે મહાગદઃ ‘ત્રિવૃદ્વિશલ્યે મધુકં હરિદ્રે’(ક. અ. ૫) ઇત્યાદિના કલ્પસ્થાનોક્તઃ| નસ્યકર્માદિષ્વિત્યત્રાદિશબ્દાત્ પરિષેકાવગાહાદિષુ યોજ્યઃ| ઇન્દ્રાયુધેત્યાદિ અસાધ્યમ્ અસાધનાર્હમ્| તદ્દંશલિઙ્ગં ત્વસાધ્યસર્પદષ્ટવિષવેગવિજ્ઞાનવદ્વેદિતવ્યમ્; અન્યે તુ શ્વયથ્વાદીનાં સમ્પૂર્ણલિઙ્ગત્વાદરિષ્ટાદ્યુપપત્તેર્મહાગદાવચારણેનાપ્યનુપશાન્તેસ્તલ્લિઙ્ગજ્ઞાનમિત્યાહુઃ||૧૧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
અથ નિર્વિષાઃ- કપિલા, પિઙ્ગલા, શઙ્કુમુખી, મૂષિકા, પુણ્ડરીકમુખી, સાવરિકા ચેતિ | તત્ર, મનઃશિલારઞ્જિતાભ્યામિવ પાર્શ્વાભ્યાં પૃષ્ઠે સ્નિગ્ધા મુદ્ગવર્ણા કપિલા; કિઞ્ચિદ્રક્તા વૃત્તકાયા પિઙ્ગાઽઽશુગા ચ પિઙ્ગલા; યકૃદ્વર્ણા શીઘ્રપાયિની દીર્ઘતીક્ષ્ણમુખી શઙ્કુમુખી; મૂષિકાકૃતિવર્ણાઽનિષ્ટગન્ધા ચ મૂષિકા; મુદ્ગવર્ણા પુણ્ડરીકતુલ્યવક્ત્રા પુણ્ડરીકમુખી; સ્નિગ્ધા પદ્મપત્રવર્ણાઽષ્ટાદશાઙ્ગુલપ્રમાણા સાવરિકા, સા ચ પશ્વર્થે; ઇત્યેતા અવિષા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૨||
View original
अथ निर्विषाः- कपिला, पिङ्गला, शङ्कुमुखी, मूषिका, पुण्डरीकमुखी, सावरिका चेति | तत्र, मनःशिलारञ्जिताभ्यामिव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धा मुद्गवर्णा कपिला; किञ्चिद्रक्ता वृत्तकाया पिङ्गाऽऽशुगा च पिङ्गला; यकृद्वर्णा शीघ्रपायिनी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी; मूषिकाकृतिवर्णाऽनिष्टगन्धा च मूषिका; मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी; स्निग्धा पद्मपत्रवर्णाऽष्टादशाङ्गुलप्रमाणा सावरिका, सा च पश्वर्थे; इत्येता अविषा व्याख्याताः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ઉપાદાનાર્થં નિર્વિષાણાં નામાનિ નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| તા એવ લક્ષણૈર્નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| મુદ્ગવર્ણા હરિતમુદ્ગવર્ણા| પિઙ્ગલા કપિલા| આશુગા શીઘ્રગામિની| યકૃદ્વર્ણા નીલલોહિતવર્ણા| મૂષિકાકૃતિવર્ણેતિ મૂષિકાકૃતિર્મૂષિકવર્ણા ચેત્યર્થઃ| પુણ્ડરીકતુલ્યવક્ત્રેતિ પદ્મવદ્વિસ્તીર્ણમુખી| સાવરિકાયા વિષયમાહ- સા ચેત્યાદિ| પશ્વર્થે હસ્ત્યશ્વાદીનામર્થે, ન પુનર્મનુષ્યાણામ્||૧૨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
તાસાં યવનપાણ્ડ્યસહ્યપૌતનાદીનિ ક્ષેત્રાણિ; તેષુ મહાશરીરા બલવત્યઃ શીઘ્રપાયિન્યો મહાશના નિર્વિષાશ્ચ વિશેષેણ ભવન્તિ ||૧૩||
View original
तासां यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि; तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश्च विशेषेण भवन्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
નિર્વિષાણાં પ્રશસ્તાનિ ક્ષેત્રાણ્યાહ- તાસામિત્યાદિ| યવનઃ તુરુષ્કદેશઃ, પાણ્ડ્યો દક્ષિણદિગ્વિભાગીયો દેશઃ, સહ્યો નર્મદાયાઃ પારે પર્વતવિશેષઃ, પૌતનો મથુરાપ્રદેશઃ| યવનાદિક્ષેત્રેષુ કીદૃશા જલૌકા ભવન્તીત્યાહ- તેષ્વિત્યાદિ| કેચિદ્યવનાદીનિ ક્ષેત્રાણિ ન પઠન્તિ; કુતઃ? સવિષાણાં સવિષકીટાદિકોથસ્ય ક્ષેત્રત્વાત્, નિર્વિષાણાં તુ પદ્મોત્પલાદિકોથસ્ય ક્ષેત્રત્વાદયુક્તં યવનાદિક્ષેત્રકથનમિતિ વદન્તિ||૧૩||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
તત્ર, સવિષમત્સ્યકીટદર્દુરમૂત્રપુરીષકોથજાતાઃ કલુષેષ્વમ્ભસુ ચ સવિષાઃ; પદ્મોત્પલનલિનકુમુદસૌગન્ધિકકુવલયપુણ્ડરીકશૈવલકોથજાતા વિમલેષ્વમ્ભઃસુ ચ નિર્વિષાઃ ||૧૪|| ભવતિ ચાત્ર- ક્ષેત્રેષુ વિચરન્ત્યેતાઃ સલિલાઢ્યસુગન્ધિષુ | ન ચ સઙ્કીર્ણચારિણ્યો ન ચ પઙ્કેશયાઃ સુખાઃ ||૧૫||
View original
तत्र, सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भसु च सविषाः; पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकशैवलकोथजाता विमलेष्वम्भःसु च निर्विषाः ||१४|| भवति चात्र- क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु | न च सङ्कीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સવિષનિર્વિષકોથકલુષનિર્મલજલોત્પન્નાનાં જલૌકસાં સવિષનિર્વિષત્વં દર્શયન્નાહ- તત્ર સવિષેત્યાદિ| કોથઃ પૂતિભાવઃ| કલુષેષુ મલિનેષુ| પદ્મોત્પલેત્યાદિ પદ્મમીષચ્છુક્લમ્, ઉત્પલમીષન્નીલં, નલિનમીષદ્રક્તં, કુમુદં ‘કુઇઆ’ ઇતિ લોકે, સૌગન્ધિકં ગર્દભપુષ્પાભિધાનમત્યન્તસુરભિ ચન્દ્રોદયવિકાશિ, કુવલયં રક્તોત્પલં, પુણ્ડરીકમ્ અતિશ્વેતપદ્મં, શૈવલં શૈવાલં, કોથજાતા ઇતિ એષાં પૂતિભાવજાતાઃ| ઇદાનીં ક્ષેત્રસઙ્ગ્રહશ્લોકમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| એતા ઇતિ પૂર્વોક્તા નિર્વિષા જલૌકાઃ, સુગન્ધિષુ શોભનગન્ધિષુ| ન ચ સઙ્કીર્ણચારિણ્ય ઇતિ ન વિષાદિવિરુદ્ધાહારભુજઃ શૈવલાદ્યશનત્વાત્| ન ચ પઙ્કે સ્વપન્તિ, તૃણોદકપત્રશયનત્વાત્| સુખા ઇતિ સુખહેતુત્વાત્, સુખકારિણ્ય ઇત્યર્થઃ||૧૪-૧૫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
તાસાં ગ્રહણમાર્દ્રચર્મણા, અન્યૈર્વા પ્રયોગૈર્ગૃહ્ણીયાત્ ||૧૬||
View original
तासां ग्रहणमार्द्रचर्मणा, अन्यैर्वा प्रयोगैर्गृह्णीयात् ||१६||
🔊 Audio coming soon
તાસાં ગ્રહણોપાયં દર્શયન્નાહ- તાસાં ગ્રહણમિત્યાદિ| ગ્રહણં ચાસાં શરત્કાલે, તન્ત્રાન્તરવચનાત્| અન્યૈર્વા પ્રયોગૈરિતિ સદ્યોહતજન્તુમાંસપેશીનવનીતઘૃતક્ષીરાદ્યભ્યક્તજઙ્ઘાદ્યવયવૈર્વા||૧૬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
અથૈનાં નવે મહતિ ઘટે સરસ્તડાગોદકપઙ્કમાવાપ્ય નિદધ્યાત્; ભક્ષ્યાર્થે ચાસામુપહરેચ્છૈવલં વલ્લૂરમૌદકાંશ્ચ કન્દાંશ્ચૂર્ણીકૃત્ય; શય્યાર્થં તૃણમૌદકાનિ ચ પત્રાણિ; ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચાભ્યોઽન્યજ્જલં ભક્ષ્યં ચ દદ્યાત્; સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાચ્ચ ઘટમન્યં સઙ્ક્રામયેત્ ||૧૭||
View original
अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात्; भक्ष्यार्थे चासामुपहरेच्छैवलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य; शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्राणि; त्र्यहात्त्र्यहाच्चाभ्योऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात्; सप्तरात्रात् सप्तरात्राच्च घटमन्यं सङ्क्रामयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
પોષણં દર્શયન્નાહ- અથૈનામિત્યાદિ| આવાપ્ય પ્રક્ષિપ્ય| નિદધ્યાત્ સ્થાપયેત્| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| સઙ્ક્રામયેત્ સઞ્ચારયેત્||૧૭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ભવતિ ચાત્ર- સ્થૂલમધ્યાઃ પરિક્લિષ્ટાઃ પૃથ્વ્યો મન્દવિચેષ્ટિતાઃ | અગ્રાહિણ્યોઽલ્પપાયિન્યઃ સવિષાશ્ચ ન પૂજિતાઃ ||૧૮||
View original
भवति चात्र- स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः | अग्राहिण्योऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः ||१८||
🔊 Audio coming soon
તાસ્વયોગ્યા નિદર્શયન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| પરિક્લિષ્ટા અમનોજ્ઞદર્શનાઃ, પૃથ્વ્યો વિસ્તીર્ણાઃ, મન્દવિચેષ્ટિતા મન્દગામિન્યઃ, ન પૂજિતા ન શ્લાઘિતાઃ||૧૮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
અથ જલૌકોવસેકસાધ્યવ્યાધિતમુપવેશ્ય સંવેશ્ય વા, વિરૂક્ષ્ય ચાસ્ય તમવકાશં મૃદ્ગોમયચૂર્ણૈર્યદ્યરુજઃ સ્યાત્ | ગૃહીતાશ્ચ તાઃ સર્ષપરજનીકલ્કોદકપ્રદિગ્ધગાત્રીઃ સલિલસરકમધ્યે મુહૂર્તસ્થિતા વિગતક્લમા જ્ઞાત્વા તાભી રોગં ગ્રાહયેત્ | શ્લણશુક્લાર્દ્રપિચુપ્રોતાવચ્છન્નાં કૃત્વા મુખમપાવૃણુયાત્; અગૃહ્ણન્ત્યૈ ક્ષીરબિન્દું શોણિતબિન્દું વા દદ્યાત્, શસ્ત્રપદાનિ વા કુર્વીત; યદ્યેવમપિ ન ગૃહ્ણીયાત્તદાઽન્યાં ગ્રાહયેત્ ||૧૯||
View original
अथ जलौकोवसेकसाध्यव्याधितमुपवेश्य संवेश्य वा, विरूक्ष्य चास्य तमवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्यरुजः स्यात् | गृहीताश्च ताः सर्षपरजनीकल्कोदकप्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत् | श्लणशुक्लार्द्रपिचुप्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात्; अगृह्णन्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वा दद्यात्, शस्त्रपदानि वा कुर्वीत; यद्येवमपि न गृह्णीयात्तदाऽन्यां ग्राहयेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
તાસામવચારણમુદ્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| સંવેશ્ય શાયયિત્વા| અરુજમવ્રણં, સવ્રણે તુ ગન્ધક્લેદાભ્યામેવ ગૃહ્ણન્તિઃ; અથવા રુજાવતિ વિરુક્ષણેન રુજાતિવૃદ્ધિઃ| સલિલસરકં જલપાત્રં; કેચિત્ સલિલસરકસ્થાને ‘સરકમધ્યે ચારિણ્યઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, સરકં જલપૂર્ણપાત્રમ્| રોગોઽત્ર રોગાધિષ્ઠાનં દોષાધિષ્ઠાનં વા| શ્લક્ષ્ણેત્યાદિ| પિચુઃ તૂલં બીજહીનઃ કાર્પાસઃ, પ્રોતં વસ્ત્રમ્| અપાવૃણુયાત્ આચ્છાદયેત્||૧૯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
યદા ચ નિવિશતેઽશ્વખુરવદાનનં કૃત્વોન્નમ્ય ચ સ્કન્ધં તદા જાનીયાદ્ગૃહ્ણાતીતિ; ગૃહ્ણન્તીં ચાર્દ્રવસ્ત્રાવચ્છન્નાં કૃત્વા ધારયેત્ ||૨૦||
View original
यदा च निविशतेऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति; गृह्णन्तीं चार्द्रवस्त्रावच्छन्नां कृत्वा धारयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
રોગાધિષ્ઠાને તાસાં ગ્રહણલક્ષણમાહ- યદેત્યાદિ| નિવિશતે લગતીત્યર્થઃ, ગૃહ્ણાતિ વિધ્યતીત્યર્થઃ| ગૃહ્ણન્તીં શોણિતમાદદાનામિત્યર્થઃ| આર્દ્રવસ્ત્રાવચ્છન્નામિતિ ઇત્થં સુખિતા શીઘ્રં રક્તં પિબતિ; જલૌકાસ્ત્વાત્મપ્રભાવેણ પ્રાગ્દુષ્ટમેવ રક્તં પિબન્તિ, યથા દુગ્ધમિશ્રિતોદકાદ્ધંસો દુગ્ધમેવ પિબતીત્યર્થઃ||૨૦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
દંશે તોદકણ્ડુપ્રાદુર્ભાવૈર્જાનીયાચ્છુદ્ધમિયમાદત્ત ઇતિ; શુદ્ધમાદદાનામપનયેતઃ અથ શોણિતગન્ધેન ન મુઞ્ચેન્મુખમસ્યાઃ સૈન્ધવચૂર્ણેનાવકિરેત્ ||૨૧||
View original
दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति; शुद्धमाददानामपनयेतः अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
તાસાં વિશુદ્ધરક્તાદાને વિજ્ઞાનોપાયં દર્શન્નાહ- તોદેત્યાદિ| તોદો વ્યથા, સ ધાતુક્ષયોત્પન્નેન વાયુના| શુદ્ધરક્તક્ષયાત્ શ્લેષ્મકાર્યં કણ્ડૂરિહ ન સ્યાદિતિ કેચિત્ કણ્ડૂગ્રહણં ન કુર્વન્તિ; અન્યે તુ વદન્તિ- આગ્નેયરક્તધાતુક્ષયાત્ કફધાતોઃ સૌમ્યસ્ય જલૌકામુખક્લેદવર્ધિતસ્ય વૃદ્ધેઃ કણ્ડૂસમ્ભવ ઇતિ; અન્યે તુ ‘દંશતોદકણ્ડૂપ્રાદુર્ભાવૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- દંશો વનમક્ષિકા, દંશેન કૃતો યસ્તોદો વ્યથા, તસ્મિન્ તોદે યાદૃશી કણ્ડૂસ્તાદૃશી કણ્ડૂર્યદા સ્યાત્, તદા શુદ્ધરક્તાદાનં જાનીયાત્| તત્ર કિં કુર્યાદિત્યાહ- શુદ્ધમિત્યાદિ| અવકિરેત્ અવચૂર્ણયેત્| અન્યે તુ ‘શોણિતગર્ધેન’ ઇતિ પઠન્તિ, ગર્ધેનાભિકાઙ્ક્ષયા, વદન્તિ ચ- ‘ગન્ધેન’ ઇત્યયુક્ત્તઃ પાઠઃ, કુતઃ? યસ્માજ્જલૌકસાં ગન્ધેન્દ્રિયં નાસ્તીતિ||૨૧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
અથ પતિતાં તણ્ડુલકણ્ડનપ્રદિગ્ધગાત્રીં તૈલલવણાભ્યક્તમુખીં વામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં ગૃહીતપુચ્છાં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભ્યાં શનૈઃ શનૈરનુલોમમનુમાર્જયેદામુખાત્, વામયેત્ તાવદ્યાવત્ સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાનીતિ | સમ્યગ્વાન્તા સલિલસરકે ન્યસ્તા ભોક્તુકામા સતી ચરેત્ | યા સીદતી ન ચેષ્ટતે સા દુર્વાન્તા, તાં પુનઃ સમ્યગ્વામયેત્ | દુર્વાન્તાયા વ્યાધિરસાધ્ય ઇન્દ્રમદો નામ ભવતિ | અથ સુવાન્તાં પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાત્ ||૨૨||
View original
अथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैरनुलोममनुमार्जयेदामुखात्, वामयेत् तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति | सम्यग्वान्ता सलिलसरके न्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् | या सीदती न चेष्टते सा दुर्वान्ता, तां पुनः सम्यग्वामयेत् | दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्रमदो नाम भवति | अथ सुवान्तां पूर्ववत् सन्निदध्यात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
પાતિતાયા રુધિરાપહરણવિધાનાયાહ- અથ પતિતામિત્યાદિ| તણ્ડુલકણ્ડનં ગુણ્ડનં ‘કણા’ ઇત્યર્થઃ| અનુલોમમ્ અનુકૂલમ્, અનુમાર્જયેત્ પ્રોઞ્છયેત્, આમુખાદિતિ મુખં યાવદિત્યર્થઃ| સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાન્યાહ- સમ્યગિત્યાદિ સલિલસરકન્યસ્તા જલપૂર્ણશરાવેઽર્પિતા| ચરેત્ ગચ્છેત્| દુર્વાન્તાયા લિઙ્ગાન્યાહ- યા સીદતીત્યાદિ| સીદતિ નિમજ્જતિ| દુર્વાન્તાવચારાદ્વ્યાધિવિશેષમાહ- દુર્વાન્તાયા ઇત્યાદિ| “અસ્ય તુ વ્યાધેઃ શાસ્ત્રે લક્ષણાનિર્દેશાન્ન પઠનીયઃ” ઇત્યેકે| અથ સુવાન્તા કિં કાર્યેત્યાહ- સુવાન્તામિતિ| પૂર્વવદિતિ યથા- ‘નવે મહતિ ઘટે’ ઇત્યાદૌ||૨૨||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
શોણિતસ્ય યોગાયોગાનવેક્ષ્ય શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગઃ, તત્પિચુધારણં વા; જલૌકોવ્રણાન્ મધુનાઽવઘટ્ટયેત્, શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષેચયેદ્બધ્નીત વા, કષાયમધુરસ્નિગ્ધશીતૈશ્ચ પ્રદેહૈઃ પ્રદિહ્યાદિતિ ||૨૩||
View original
शोणितस्य योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गः, तत्पिचुधारणं वा; जलौकोव्रणान् मधुनाऽवघट्टयेत्, शीताभिरद्भिः परिषेचयेद्बध्नीत वा, कषायमधुरस्निग्धशीतैश्च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति ||२३||
🔊 Audio coming soon
શોણિતાવસેચને ઉત્તરકર્માણિ નિર્દિશન્નાહ- શોણિતસ્યેત્યાદિ| યોગઃ સમ્યક્સ્રુતિ; અયોગો યોગાદન્યઃ, સ ત્રિવિધો હીનાતિમિથ્યાયોગભેદાત્| તત્ર યોગે શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગઃ, શતધૌતઘૃતાક્તપિચુધારણં વા| હીનયોગે કિં કુર્યાદિત્યાહ- જલૌકોવ્રણાન્ મધુના અવઘટ્ટયેત્ ચાલયેત્ સ્રાવણાર્થમ્| અતિયોગે કિં કુર્યાદિત્યાહ- શીતાભિરદ્ભિશ્ચ પરિષેચયેદ્બધ્નીત વેતિ; શીતલજલપરિષેચનં બન્ધનં ચ જલૌકોમુખપદસ્ય રક્તસ્થિત્યર્થમ્| મિથ્યાયોગે ઉપક્રમમાહ- કષાયેત્યાદિ| પ્રદિહ્યાત્ લિમ્પેત્| અત્ર કષાયપ્રદેહઃ શેષદુષ્ટરક્તપ્રસાદાર્થં, મધુરૈઃ પ્રદેહઃ સ્રુતાદુષ્ટરક્તવર્ધનાર્થં; અન્યે તુ “મૂર્ચ્છાદ્યુપદ્રવપરિહારાર્થં શીતલજલસેકઃ, મધુનાઽવઘટ્ટનં કષાયાદિલેપનં ચ સન્ધાનાર્થમ્” ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| શોણિતસ્રાવણમપિ પુરુષબલપ્રમાણાદ્દોષબલપ્રમાણાદ્વા વાતાદિજનિતવ્યાધિબલપ્રમાણાદ્વા યાવચ્છોણિતસ્ય સમ્યક્શુદ્ધિર્ભવતિ તાવદ્વા રોગાશયં વા સમીક્ષ્ય| તદ્યથા- અલ્પીયસિ રોગાશયેઽલ્પં રક્તમાહરણીયં, મહતિ પુનર્બહ્વિતિ| રક્તમોક્ષણં ચ પલાદિમાનેન, પલં ચાત્ર પક્વસપ્તગુઞ્જાફલપ્રમાણમાષકેણ, તાન્યપિ ચાર્ધત્રયોદશપલાનિ પ્રસ્થઃ; રક્તપ્રસ્થશ્ચૈકૈકસ્યાં સિરાયાં મોક્ષણીયઃ; તદપિ દ્વાભ્યાં દિવસાભ્યાં; પ્રસ્થશ્ચાત્રોત્તમમાત્રા; મધ્યમા માત્રાઽર્ધપ્રસ્થઃ, અર્ધપ્રસ્થશ્ચાત્ર કર્ષાધિકષટ્પલાનિ, એતદપિ દ્વાભ્યામહોભ્યાં સ્રાવણીયમ્; અધમમાત્રા કુડવં, કુડવશ્ચાત્રાષ્ટમાષાધિકાનિ ત્રીણિ પલાનિ; ઇદમપિ દિનદ્વયેન મોક્ષણીયમ્; ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ કર્મમાર્ગઃ||૨૩||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
ભવતિ ચાત્ર- ક્ષેત્રાણિ ગ્રહણં જાતીઃ પોષણં સાવચારણમ્ | જલૌકસાં ચ યો વેત્તિ તત્સાધ્યાન્ સ જયેદ્ગદાન્ ||૨૪||
View original
भवति चात्र- क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् | जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान् स जयेद्गदान् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સઙ્ગ્રહશ્લોકમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| ક્ષેત્રાણીતિ સવિષાણાં ક્ષેત્રાણિ ‘તત્ર સવિષકીટ’ ઇત્યાદિ, નિર્વિષાણાં ‘પદ્મોત્પલપત્ર’ ઇત્યાદિ| ગ્રહણમિતિ ‘તાસાં ગ્રહણમાર્દ્રચર્મણા’ ઇત્યાદિ| જાતયઃ સવિષાણાં ‘કૃષ્ણા કર્બુરા’ ઇત્યાદિ; નિર્વિષાણાં ‘કપિલા પિઙ્ગલા’ ઇત્યાદિ| પોષણમિતિ ‘નવે મહતિ ઘટે’ ઇત્યાદિ| અવચારણમિતિ ‘અથ જલૌકોઽવસેકસાધ્ય’ ઇત્યાદિ, ચકારાત્ પશ્ચાત્કર્માદિ||૨૪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને જલૌકાવચારણીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने जलौकावचारणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને જલૌકાવચારણીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||