13. jalaukāvacāraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જલૌકાવચારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

નૃપાઢ્યબાલસ્થવિરભીરુદુર્બલનારીસુકુમારાણામનુગ્રહાર્થં પરમસુકુમારોઽયં શોણિતાવસેચનોપાયોઽભિહિતો જલૌકસઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર વાતપિત્તકફદુષ્ટશોણિતં યથાસઙ્ખ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિરવસેચયેત્, સર્વાણિ સર્વૈર્વા (વિશેષસ્તુ વિસ્રાવ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિર્ગૃહ્ણીયાત્) ||૪||

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- ઉષ્ણં સમધુરં સ્નિગ્ધં ગવાં શૃઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ | તસ્માદ્વાતોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ||૫|| શીતાધિવાસા મધુરા જલૌકા વારિસમ્ભવા | તસ્માત્ પિત્તોપસૃષ્ટે તુ હિતા સા ત્વવસેચને ||૬|| અલાબુ કટુકં રૂક્ષં તીક્ષ્ણં ચ પરિકીર્તિતમ્ | તસ્માચ્છ્લેષ્મોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

તત્ર પ્રચ્છિતે તનુબસ્તિપટલાવનદ્ધેન શૃઙ્ગેણ શોણિતમવસેચયેદાચૂષણાત્, સાન્તર્દીપયાઽલાબ્વા (જલાયુકા વક્ષ્યન્તે) ||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

જલમાસામાયુરિતિ જલાયુકાઃ, જલમાસામોક ઇતિ જલૌકસઃ ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

તા દ્વાદશ; તાસાં સવિષાઃ ષટ્, તાવત્ય એવ નિર્વિષાઃ ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

તત્ર સવિષાઃ- કૃષ્ણા, કર્બુરા, અલગર્દા, ઇન્દ્રાયુધા, સામુદ્રિકા, ગોચન્દના ચેતિ | તાસુ, અઞ્જનચૂર્ણવર્ણા પૃથુશિરાઃ કૃષ્ણા; વર્મિમત્સ્યવદાયતા છિન્નોન્નતકુક્ષિઃ કર્બુરા; રોમશા મહાપાર્શ્વા કૃષ્ણમુખી અલગર્દા; ઇન્દ્રાયુધવદૂર્ધ્વરાજિભિશ્ચિત્રા ઇન્દ્રાયુધા; ઈષદસિતપીતિકા વિચિત્રપુષ્પાકૃતિચિત્રા સામુદ્રિકાઃ; ગોવૃષણવદધોભાગે દ્વિધાભૂતાકૃતિરણુમુખી ગોચન્દનેતિ | તાભિર્દષ્ટે પુરુષે દંશે શ્વયથુરતિમાત્રં કણ્ડૂર્મૂર્ચ્છા જ્વરો દાહશ્છર્દિર્મદઃ સદનમિતિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ | તત્ર મહાગદઃ પાનાલેપનનસ્યકર્માદિષૂપયોજ્યઃ | ઇન્દ્રાયુધાદષ્ટમસાધ્યમ્ | ઇત્યેતાઃ સવિષાઃ સચિકિત્સિતા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

અથ નિર્વિષાઃ- કપિલા, પિઙ્ગલા, શઙ્કુમુખી, મૂષિકા, પુણ્ડરીકમુખી, સાવરિકા ચેતિ | તત્ર, મનઃશિલારઞ્જિતાભ્યામિવ પાર્શ્વાભ્યાં પૃષ્ઠે સ્નિગ્ધા મુદ્ગવર્ણા કપિલા; કિઞ્ચિદ્રક્તા વૃત્તકાયા પિઙ્ગાઽઽશુગા ચ પિઙ્ગલા; યકૃદ્વર્ણા શીઘ્રપાયિની દીર્ઘતીક્ષ્ણમુખી શઙ્કુમુખી; મૂષિકાકૃતિવર્ણાઽનિષ્ટગન્ધા ચ મૂષિકા; મુદ્ગવર્ણા પુણ્ડરીકતુલ્યવક્ત્રા પુણ્ડરીકમુખી; સ્નિગ્ધા પદ્મપત્રવર્ણાઽષ્ટાદશાઙ્ગુલપ્રમાણા સાવરિકા, સા ચ પશ્વર્થે; ઇત્યેતા અવિષા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

તાસાં યવનપાણ્ડ્યસહ્યપૌતનાદીનિ ક્ષેત્રાણિ; તેષુ મહાશરીરા બલવત્યઃ શીઘ્રપાયિન્યો મહાશના નિર્વિષાશ્ચ વિશેષેણ ભવન્તિ ||૧૩||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

તત્ર, સવિષમત્સ્યકીટદર્દુરમૂત્રપુરીષકોથજાતાઃ કલુષેષ્વમ્ભસુ ચ સવિષાઃ; પદ્મોત્પલનલિનકુમુદસૌગન્ધિકકુવલયપુણ્ડરીકશૈવલકોથજાતા વિમલેષ્વમ્ભઃસુ ચ નિર્વિષાઃ ||૧૪|| ભવતિ ચાત્ર- ક્ષેત્રેષુ વિચરન્ત્યેતાઃ સલિલાઢ્યસુગન્ધિષુ | ન ચ સઙ્કીર્ણચારિણ્યો ન ચ પઙ્કેશયાઃ સુખાઃ ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

તાસાં ગ્રહણમાર્દ્રચર્મણા, અન્યૈર્વા પ્રયોગૈર્ગૃહ્ણીયાત્ ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

અથૈનાં નવે મહતિ ઘટે સરસ્તડાગોદકપઙ્કમાવાપ્ય નિદધ્યાત્; ભક્ષ્યાર્થે ચાસામુપહરેચ્છૈવલં વલ્લૂરમૌદકાંશ્ચ કન્દાંશ્ચૂર્ણીકૃત્ય; શય્યાર્થં તૃણમૌદકાનિ ચ પત્રાણિ; ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચાભ્યોઽન્યજ્જલં ભક્ષ્યં ચ દદ્યાત્; સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાચ્ચ ઘટમન્યં સઙ્ક્રામયેત્ ||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

ભવતિ ચાત્ર- સ્થૂલમધ્યાઃ પરિક્લિષ્ટાઃ પૃથ્વ્યો મન્દવિચેષ્ટિતાઃ | અગ્રાહિણ્યોઽલ્પપાયિન્યઃ સવિષાશ્ચ ન પૂજિતાઃ ||૧૮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

અથ જલૌકોવસેકસાધ્યવ્યાધિતમુપવેશ્ય સંવેશ્ય વા, વિરૂક્ષ્ય ચાસ્ય તમવકાશં મૃદ્ગોમયચૂર્ણૈર્યદ્યરુજઃ સ્યાત્ | ગૃહીતાશ્ચ તાઃ સર્ષપરજનીકલ્કોદકપ્રદિગ્ધગાત્રીઃ સલિલસરકમધ્યે મુહૂર્તસ્થિતા વિગતક્લમા જ્ઞાત્વા તાભી રોગં ગ્રાહયેત્ | શ્લણશુક્લાર્દ્રપિચુપ્રોતાવચ્છન્નાં કૃત્વા મુખમપાવૃણુયાત્; અગૃહ્ણન્ત્યૈ ક્ષીરબિન્દું શોણિતબિન્દું વા દદ્યાત્, શસ્ત્રપદાનિ વા કુર્વીત; યદ્યેવમપિ ન ગૃહ્ણીયાત્તદાઽન્યાં ગ્રાહયેત્ ||૧૯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

યદા ચ નિવિશતેઽશ્વખુરવદાનનં કૃત્વોન્નમ્ય ચ સ્કન્ધં તદા જાનીયાદ્ગૃહ્ણાતીતિ; ગૃહ્ણન્તીં ચાર્દ્રવસ્ત્રાવચ્છન્નાં કૃત્વા ધારયેત્ ||૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

દંશે તોદકણ્ડુપ્રાદુર્ભાવૈર્જાનીયાચ્છુદ્ધમિયમાદત્ત ઇતિ; શુદ્ધમાદદાનામપનયેતઃ અથ શોણિતગન્ધેન ન મુઞ્ચેન્મુખમસ્યાઃ સૈન્ધવચૂર્ણેનાવકિરેત્ ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

અથ પતિતાં તણ્ડુલકણ્ડનપ્રદિગ્ધગાત્રીં તૈલલવણાભ્યક્તમુખીં વામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં ગૃહીતપુચ્છાં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભ્યાં શનૈઃ શનૈરનુલોમમનુમાર્જયેદામુખાત્, વામયેત્ તાવદ્યાવત્ સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાનીતિ | સમ્યગ્વાન્તા સલિલસરકે ન્યસ્તા ભોક્તુકામા સતી ચરેત્ | યા સીદતી ન ચેષ્ટતે સા દુર્વાન્તા, તાં પુનઃ સમ્યગ્વામયેત્ | દુર્વાન્તાયા વ્યાધિરસાધ્ય ઇન્દ્રમદો નામ ભવતિ | અથ સુવાન્તાં પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાત્ ||૨૨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

શોણિતસ્ય યોગાયોગાનવેક્ષ્ય શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગઃ, તત્પિચુધારણં વા; જલૌકોવ્રણાન્ મધુનાઽવઘટ્ટયેત્, શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષેચયેદ્બધ્નીત વા, કષાયમધુરસ્નિગ્ધશીતૈશ્ચ પ્રદેહૈઃ પ્રદિહ્યાદિતિ ||૨૩||

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

ભવતિ ચાત્ર- ક્ષેત્રાણિ ગ્રહણં જાતીઃ પોષણં સાવચારણમ્ | જલૌકસાં ચ યો વેત્તિ તત્સાધ્યાન્ સ જયેદ્ગદાન્ ||૨૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને જલૌકાવચારણીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||