અથાતો જલૌકાવચારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो जलौकावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Meaning of the śloka
Now we shall explain the chapter on applying leeches, as taught by the venerable Dhanvantari.
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Meaning of the commentary
The commentary refers to the opening words 'Now, therefore' without further explanation.
નૃપાઢ્યબાલસ્થવિરભીરુદુર્બલનારીસુકુમારાણામનુગ્રહાર્થં પરમસુકુમારોઽયં શોણિતાવસેચનોપાયોઽભિહિતો જલૌકસઃ ||૩||
नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बलनारीसुकुमाराणामनुग्रहार्थं परमसुकुमारोऽयं शोणितावसेचनोपायोऽभिहितो जलौकसः ||३||
Meaning of the śloka
Leeches are described as an especially gentle means of removing blood, intended for the benefit of kings, wealthy people, children, older people, the fearful, the weak, women and those of delicate constitution.
🔊 Audio coming soon
જલૌકસાં વિષયં નિર્દિશન્નાહ- નૃપાઢ્યેત્યાદિ| અનુગ્રહાર્થમિતિ ઉપકારાર્થમ્| પરમસુકુમારોઽયમિતિ પ્રધાનમૃદુરિત્યર્થઃ; શૃઙ્ગાલાબૂ સુકુમારોપાયૌ, જલૌકસસ્તુ પરમસુકુમારોપાયઃ; અસુકુમારોપાયસ્તુ પ્રચ્છન્નં સિરાવ્યધનં ચ||૩||
Meaning of the commentary
Anugraha means benefit or assistance. 'Especially gentle' means foremost in gentleness: horn and gourd are gentle methods, while leeches are especially gentle. Scarification and puncturing a vessel are classified as methods that are not gentle.
Key terms
તત્ર વાતપિત્તકફદુષ્ટશોણિતં યથાસઙ્ખ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિરવસેચયેત્, સર્વાણિ સર્વૈર્વા (વિશેષસ્તુ વિસ્રાવ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિર્ગૃહ્ણીયાત્) ||૪||
तत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासङ्ख्यं शृङ्गजलौकालाबुभिरवसेचयेत्, सर्वाणि सर्वैर्वा (विशेषस्तु विस्राव्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर्गृह्णीयात्) ||४||
Meaning of the śloka
The text assigns the horn, leeches and gourd respectively to removing blood affected by vata, pitta and kapha. Alternatively, any of the three may be used for blood affected by any of these doshas. A parenthetical qualification concerns removing blood that especially requires drainage by these means.
🔊 Audio coming soon
દોષવિશેષેણાપિ જલૌકસાં તત્પ્રસઙ્ગેનાગતસ્ય શૃઙ્ગસ્યાલાબ્વાશ્ચ વિષયં દર્શયિતુમાહ- તત્ર વાતેત્યાદિ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘સ્નિગ્ધશીતરૂક્ષત્વાત્’ ઇતિ હેતુમુદાહરન્તિ, અમું ચ નિબન્ધકારા ન પઠન્તિ| પક્ષાન્તરં દર્શયન્નાહ- સર્વાણીત્યાદિ| સર્વાણિ વાતપિત્તકફદુષ્ટાનિ શોણિતાનિ, સર્વૈરિતિ શૃઙ્ગાદિભિર્યથાલાભમ્| નનુ યથાસઙ્ખ્યમિત્યભિધાય સર્વાણિ સર્વૈર્વેત્યુક્તમનિયતં વચનં સ્યાદિત્યભિપ્રાયેણાહ- વિશેષતસ્તુ વિસ્રાવ્યં શૃઙ્ગજલૌકાલાબુભિર્ગૃહ્ણીયાદિતિ; અતિશયેન વિસ્રાવણાર્હં યદ્ભવતિ શોણિતમતિપ્રબલતયા તચ્છૃઙ્ગાદિભિર્ગૃહ્ણીયાન્નિર્હરેદિત્યર્થઃ| વિશેષતસ્ત્વિત્યાદિ પાઠસ્તુ કૈશ્ચિદેવ નિબન્ધકારૈઃ કથઞ્ચિદેવ વ્યાખ્યાતઃ, બહુભિસ્તુ જેજ્ઝટાદિભિઃ પરિહૃત એવ||૪||
Meaning of the commentary
Some add 'because of unctuousness, coldness and dryness' as the rationale for the respective assignments; the commentary's compilers omit that reading. The alternative permits any instrument according to availability. An objection notes that allowing all instruments seems to undermine the fixed correspondence. The additional qualification is explained as permitting removal by the horn and other means when blood particularly needs drainage because of the great severity of its disorder. Only some commentators include and explain this qualification; many, including Jejjhata, omit it.
Key terms
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- ઉષ્ણં સમધુરં સ્નિગ્ધં ગવાં શૃઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ | તસ્માદ્વાતોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ||૫|| શીતાધિવાસા મધુરા જલૌકા વારિસમ્ભવા | તસ્માત્ પિત્તોપસૃષ્ટે તુ હિતા સા ત્વવસેચને ||૬|| અલાબુ કટુકં રૂક્ષં તીક્ષ્ણં ચ પરિકીર્તિતમ્ | તસ્માચ્છ્લેષ્મોપસૃષ્ટે તુ હિતં તદવસેચને ||૭||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उष्णं समधुरं स्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम् | तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||५|| शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसम्भवा | तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने ||६|| अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम् | तस्माच्छ्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||७||
Meaning of the śloka
The verses describe a cow's horn as hot, somewhat sweet and unctuous, and therefore suitable for bloodletting when vata is involved. The leech is described as living in a cold habitat, sweet and born in water, and therefore suitable when pitta is involved. The gourd is described as pungent, dry and sharp, and therefore suitable when kapha is involved.
🔊 Audio coming soon
તત્ર વાતાદિદુષ્ટે સહેતુશૃઙ્ગાદ્યવચારણં દર્શયન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| સમધુરમ્ ઈષત્સ્નિગ્ધં; કેચિત્ ‘સ્નિગ્ધં શ્લક્ષ્ણં સમધુરં’ ઇતિ પઠન્તિ| શીતાધિવાસા શીતગૃહા||૫-૭||
Meaning of the commentary
The verses give the stated reasons for each method according to the dosha. The supplied commentary glosses samadhura as slightly unctuous. Some instead read 'unctuous, smooth and somewhat sweet.' Shitadhivasa means having a cold dwelling.
Key terms
તત્ર પ્રચ્છિતે તનુબસ્તિપટલાવનદ્ધેન શૃઙ્ગેણ શોણિતમવસેચયેદાચૂષણાત્, સાન્તર્દીપયાઽલાબ્વા (જલાયુકા વક્ષ્યન્તે) ||૮||
तत्र प्रच्छिते तनुबस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितमवसेचयेदाचूषणात्, सान्तर्दीपयाऽलाब्वा (जलायुका वक्ष्यन्ते) ||८||
Meaning of the śloka
After scarification, the text describes drawing out blood by suction through a horn covered with a thin membrane, or by a gourd containing a lighted lamp. The account of leeches follows.
🔊 Audio coming soon
વાતાદિદોષદુષ્ટરુધિરાસ્રાવણપ્રસઙ્ગાગતયોઃ શૃઙ્ગાલાબુકયોરવચારણં દર્શયન્નાહ- તત્ર પ્રચ્છિતે ઇત્યાદિ| બસ્તિરત્ર મૂત્રાશયઃ, પટલં ઘનં શુભ્રં મર્કટિકાજાલકં, તનુશબ્દસ્તુ દ્વયોરપિ સમ્બધ્યતે| અન્યે તુ ‘તનુવસ્ત્રપટલાવનદ્ધેન’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સૂક્ષ્મવસ્ત્રાવરણપિહિતેન| સાન્તર્દીપયા મધ્યદીપસહિતયા, શોણિતમવસેચયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિદલાબ્વા અવચારણમન્યથા પઠન્તિ; તથાહિ- ભૂર્જપત્રશણતુલાનામિત્યાદિ| અયં પાઠોઽભાવાત્ સમગ્રો ન લિખિતઃ| શૃઙ્ગલાબુપ્રમાણં ભાલુકિસકાશાદવગન્તવ્યમ્| તથાચ તદ્વચઃ- “વિષાણં શ્વેતગોરિન્દુવક્રં સપ્તાઙ્ગુલાયતમ્ | ક્ષિપ્તાન્તઃ પિચુપેશીકં યોજ્યં વાતયુતેઽસૃજિ|| અઙ્ગુષ્ઠમૂલવન્મૂલે છિદ્રમગ્રેઽસ્ય મુદ્ગવત્”- ઇતિ; “અષ્ટાઙ્ગુલપરિણાહા ચતુરઙ્ગુલનાલસમ્મિતા સુમુખી| કૃષ્ણમૃદાલિપ્તતનુઃ શ્રેષ્ઠા રક્તાવસેચનેઽલાબુઃ”- ઇતિ| અન્યે તુ શૃઙ્ગાલાબુપ્રમાણમત્રૈવ પઠન્તિ, તથા વાતાદિદુષ્ટરક્તલક્ષણં ચ, સ ચ પાઠોઽસ્માભિરભાવાન્ન લિખિતઃ||૮||
Meaning of the commentary
Basti means the urinary bladder. Patala is described as a dense, white, spider-web-like layer, and 'thin' qualifies both terms. Others read 'covered with a thin cloth layer' and explain a fine-fabric covering. The instruction to remove blood also applies to the gourd with an inner lamp. Some give a different gourd procedure beginning with birch bark, hemp and cotton; the commentary says the full reading is unavailable and has not been reproduced. For dimensions it cites Bhaluki: a crescent-curved horn from a white cow, seven angulas long, containing a piece of cotton, with a base opening like the base of the thumb and a tip opening like a mung bean. The gourd is described as eight angulas in circumference, with a four-angula neck, a well-formed mouth and a body coated with black clay. Others include instrument dimensions and signs of blood affected by vata and other doshas here, but those readings are also omitted as unavailable.
Key terms
જલમાસામાયુરિતિ જલાયુકાઃ, જલમાસામોક ઇતિ જલૌકસઃ ||૯||
जलमासामायुरिति जलायुकाः, जलमासामोक इति जलौकसः ||९||
Meaning of the śloka
They are called jalayuka because water is their life, and jalaukas because water is their dwelling.
🔊 Audio coming soon
જલૌકસાં નિરુક્તિમાહ- જલમાસામાયુરિત્યાદિ|- આસાં જલૌકસાં જલમાયુરિતિ જલાયુકાઃ, ‘કથ્યન્તે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| નિરુક્તિપક્ષાન્તરમાહ- જલમાસામોક ઇતિ જલૌકસઃ||૯||
Meaning of the commentary
The commentary supplies the understood verb 'are called' in the first derivation: water is the life of these leeches. The second gives another derivation of their name from water being their dwelling.
Key terms
તા દ્વાદશ; તાસાં સવિષાઃ ષટ્, તાવત્ય એવ નિર્વિષાઃ ||૧૦||
ता द्वादश; तासां सविषाः षट्, तावत्य एव निर्विषाः ||१०||
Meaning of the śloka
There are twelve kinds. Six are classified as poisonous and an equal number as nonpoisonous.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ચિકિત્સોપયોગિનીં જલૌકસાં સઙ્ખ્યાં નિર્દેષ્ટુમાહ- તા દ્વાદશેત્યાદિ| તાસામેવ સવિષનિર્વિષભેદાદ્દ્વિવિધત્વમાહ- તાસામિત્યાદિ| એવશબ્દોઽત્ર પરતન્ત્રોક્તસવિષાષ્ટજલૌકાશઙ્કાનિરાસાર્થમ્||૧૦||
Meaning of the commentary
The enumeration is relevant to treatment. The twelve are divided into poisonous and nonpoisonous groups. The emphatic word eva excludes the possibility of eight poisonous kinds stated in another treatise.
Key terms
તત્ર સવિષાઃ- કૃષ્ણા, કર્બુરા, અલગર્દા, ઇન્દ્રાયુધા, સામુદ્રિકા, ગોચન્દના ચેતિ | તાસુ, અઞ્જનચૂર્ણવર્ણા પૃથુશિરાઃ કૃષ્ણા; વર્મિમત્સ્યવદાયતા છિન્નોન્નતકુક્ષિઃ કર્બુરા; રોમશા મહાપાર્શ્વા કૃષ્ણમુખી અલગર્દા; ઇન્દ્રાયુધવદૂર્ધ્વરાજિભિશ્ચિત્રા ઇન્દ્રાયુધા; ઈષદસિતપીતિકા વિચિત્રપુષ્પાકૃતિચિત્રા સામુદ્રિકાઃ; ગોવૃષણવદધોભાગે દ્વિધાભૂતાકૃતિરણુમુખી ગોચન્દનેતિ | તાભિર્દષ્ટે પુરુષે દંશે શ્વયથુરતિમાત્રં કણ્ડૂર્મૂર્ચ્છા જ્વરો દાહશ્છર્દિર્મદઃ સદનમિતિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ | તત્ર મહાગદઃ પાનાલેપનનસ્યકર્માદિષૂપયોજ્યઃ | ઇન્દ્રાયુધાદષ્ટમસાધ્યમ્ | ઇત્યેતાઃ સવિષાઃ સચિકિત્સિતા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૧||
तत्र सविषाः- कृष्णा, कर्बुरा, अलगर्दा, इन्द्रायुधा, सामुद्रिका, गोचन्दना चेति | तासु, अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा; वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा; रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा; इन्द्रायुधवदूर्ध्वराजिभिश्चित्रा इन्द्रायुधा; ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रिकाः; गोवृषणवदधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति | ताभिर्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुरतिमात्रं कण्डूर्मूर्च्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः | इन्द्रायुधादष्टमसाध्यम् | इत्येताः सविषाः सचिकित्सिता व्याख्याताः ||११||
Meaning of the śloka
The six leeches classified as poisonous are Krishna, Karbura, Alagarda, Indrayudha, Samudrika and Gochandana. Krishna is the colour of powdered anjana and has a broad head. Karbura is elongated like a varmi fish, with an abdomen depressed in places and raised in others. Alagarda looks hairy, has large sides and a dark mouth. Indrayudha is patterned with upright stripes like a rainbow. Samudrika is somewhat dark-yellow, with varied flower-like markings. Gochandana has a divided appearance underneath, resembling a bull's scrotum, and a small mouth. The text associates their bites with marked swelling at the site, severe itching, fainting, fever, burning, vomiting, an intoxicated state and bodily exhaustion. It describes Mahagada for drinking, application, nasal administration and other measures. A person bitten by Indrayudha is declared incurable in this account. Thus the poisonous kinds and their treatment have been described.
🔊 Audio coming soon
સવિષાણાં પોષણાવચારણનિષેધાર્થં પ્રમાદતસ્ત્વચારિતાનાં સ્વયં વા લગ્નાનાં વ્યાપચ્ચિકિત્સાર્થં નામ્ના નિર્દેશં કુર્વન્નાહ- તત્ર સવિષા ઇત્યાદિ| તાસામાકૃતિં નિર્દેષ્ટુમાહ- તાસ્વઞ્જનેત્યાદિ| અઞ્જનં કજ્જલં, પૃથુશિરા મહામસ્તકા| વર્મિમત્સ્યઃ સર્પાકારઃ, અન્યે રોહિતમત્સ્યમાહુઃ; છિન્નોન્નતકુક્ષિરિતિ ક્વચિચ્છિન્નકુક્ષિઃ ક્વચિદુન્નતકુક્ષિઃ| રોમશેતિ વલિયુક્તત્વાદ્રોમાવતતેવ પ્રતિભાતિ| ઇન્દ્રાયુધં શક્રધનુઃ; ચિત્રા ચિત્રિતા મણ્ડિતેત્યર્થઃ| વિચિત્રપુષ્પાકૃતિચિત્રેતિ નાનાસંસ્થાનધવલબિન્દુચિત્રા| ગોવૃષણવદધોભાગે દ્વિધાભૂતાકૃતિરિતિ વૃષભાણ્ડ ઇવાધોભાગે દ્વિપ્રકારભૂતાકૃતિઃ| તાસાં દંશે વિષોપદ્રવં નિર્દિશન્નાહ;- તાભિર્દષ્ટે ઇત્યાદિ| અતિમાત્રશબ્દઃ કણ્ડ્વાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા| સદનમઙ્ગગ્લાનિઃ| તાસાં દંશવિષે ચિકિત્સાં વક્તુમાહ- તત્ર મહાગદ ઇત્યાદિ| તત્ર તસ્મિન્ વિષે મહાગદઃ ‘ત્રિવૃદ્વિશલ્યે મધુકં હરિદ્રે’(ક. અ. ૫) ઇત્યાદિના કલ્પસ્થાનોક્તઃ| નસ્યકર્માદિષ્વિત્યત્રાદિશબ્દાત્ પરિષેકાવગાહાદિષુ યોજ્યઃ| ઇન્દ્રાયુધેત્યાદિ અસાધ્યમ્ અસાધનાર્હમ્| તદ્દંશલિઙ્ગં ત્વસાધ્યસર્પદષ્ટવિષવેગવિજ્ઞાનવદ્વેદિતવ્યમ્; અન્યે તુ શ્વયથ્વાદીનાં સમ્પૂર્ણલિઙ્ગત્વાદરિષ્ટાદ્યુપપત્તેર્મહાગદાવચારણેનાપ્યનુપશાન્તેસ્તલ્લિઙ્ગજ્ઞાનમિત્યાહુઃ||૧૧||
Meaning of the commentary
These names are given to exclude such leeches from keeping and application, and to explain management of complications when one is applied accidentally or attaches by itself. Anjana here means soot or collyrium, and a broad head means a large head. Varmi is explained as a snake-shaped fish; others identify it as rohita. Karbura has an abdomen depressed in some places and raised in others. Alagarda appears hairy because of its folds. Indrayudha means Indra's bow, the rainbow. Samudrika's flower-like pattern is explained as white spots of different shapes. Gochandana's underside appears divided in two like a bull's scrotum. 'Excessive' qualifies itching and the other symptoms individually. Mada resembles the intoxicated condition associated with areca fruit; sadana means weariness of the limbs. Mahagada refers to the preparation taught in Kalpasthana in the passage beginning 'trivridvishalye madhukam haridre'. The additional measures include pouring and immersion. For Indrayudha, incurable means not fit for curative treatment. One explanation says its signs should be understood by comparison with the stages of poisoning in an incurable snakebite. Others identify it by the full set of swelling and the other symptoms, the presence of ominous signs, and failure to subside even after Mahagada.
Key terms
અથ નિર્વિષાઃ- કપિલા, પિઙ્ગલા, શઙ્કુમુખી, મૂષિકા, પુણ્ડરીકમુખી, સાવરિકા ચેતિ | તત્ર, મનઃશિલારઞ્જિતાભ્યામિવ પાર્શ્વાભ્યાં પૃષ્ઠે સ્નિગ્ધા મુદ્ગવર્ણા કપિલા; કિઞ્ચિદ્રક્તા વૃત્તકાયા પિઙ્ગાઽઽશુગા ચ પિઙ્ગલા; યકૃદ્વર્ણા શીઘ્રપાયિની દીર્ઘતીક્ષ્ણમુખી શઙ્કુમુખી; મૂષિકાકૃતિવર્ણાઽનિષ્ટગન્ધા ચ મૂષિકા; મુદ્ગવર્ણા પુણ્ડરીકતુલ્યવક્ત્રા પુણ્ડરીકમુખી; સ્નિગ્ધા પદ્મપત્રવર્ણાઽષ્ટાદશાઙ્ગુલપ્રમાણા સાવરિકા, સા ચ પશ્વર્થે; ઇત્યેતા અવિષા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૨||
अथ निर्विषाः- कपिला, पिङ्गला, शङ्कुमुखी, मूषिका, पुण्डरीकमुखी, सावरिका चेति | तत्र, मनःशिलारञ्जिताभ्यामिव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धा मुद्गवर्णा कपिला; किञ्चिद्रक्ता वृत्तकाया पिङ्गाऽऽशुगा च पिङ्गला; यकृद्वर्णा शीघ्रपायिनी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी; मूषिकाकृतिवर्णाऽनिष्टगन्धा च मूषिका; मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी; स्निग्धा पद्मपत्रवर्णाऽष्टादशाङ्गुलप्रमाणा सावरिका, सा च पश्वर्थे; इत्येता अविषा व्याख्याताः ||१२||
Meaning of the śloka
The six leeches classified as non-poisonous are Kapila, Pingala, Shankumukhi, Mushika, Pundarikamukhi and Savarika. Kapila has sides that look coloured with manahshila, and a smooth, mudga-coloured back. Pingala is somewhat reddish, rounded in body, tawny and quick-moving. Shankumukhi has the colour of liver, sucks quickly, and has a long, pointed mouth. Mushika resembles a mouse in shape and colour and has an unpleasant smell. Pundarikamukhi is mudga-coloured and has a lotus-like mouth. Savarika is smooth, has the colour of a lotus leaf, and measures eighteen angulas; the text assigns this kind to use on animals.
🔊 Audio coming soon
ઉપાદાનાર્થં નિર્વિષાણાં નામાનિ નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| તા એવ લક્ષણૈર્નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| મુદ્ગવર્ણા હરિતમુદ્ગવર્ણા| પિઙ્ગલા કપિલા| આશુગા શીઘ્રગામિની| યકૃદ્વર્ણા નીલલોહિતવર્ણા| મૂષિકાકૃતિવર્ણેતિ મૂષિકાકૃતિર્મૂષિકવર્ણા ચેત્યર્થઃ| પુણ્ડરીકતુલ્યવક્ત્રેતિ પદ્મવદ્વિસ્તીર્ણમુખી| સાવરિકાયા વિષયમાહ- સા ચેત્યાદિ| પશ્વર્થે હસ્ત્યશ્વાદીનામર્થે, ન પુનર્મનુષ્યાણામ્||૧૨||
Meaning of the commentary
These names are supplied to identify the kinds to be selected. Mudga colour means the green colour of mung beans. Pingala's colour is glossed as tawny, and ashuga means moving quickly. Liver colour is explained as blue-red. Mushika resembles a mouse in both shape and colour. A lotus-like mouth means a broadly spread mouth. Savarika is assigned to elephants, horses and other animals, not to humans.
Key terms
તાસાં યવનપાણ્ડ્યસહ્યપૌતનાદીનિ ક્ષેત્રાણિ; તેષુ મહાશરીરા બલવત્યઃ શીઘ્રપાયિન્યો મહાશના નિર્વિષાશ્ચ વિશેષેણ ભવન્તિ ||૧૩||
तासां यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि; तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश्च विशेषेण भवन्ति ||१३||
Meaning of the śloka
Their regions include Yavana, Pandya, Sahya and Pautana. The text especially describes leeches from these places as large-bodied, strong, quick to suck, able to take a large amount, and non-poisonous.
🔊 Audio coming soon
નિર્વિષાણાં પ્રશસ્તાનિ ક્ષેત્રાણ્યાહ- તાસામિત્યાદિ| યવનઃ તુરુષ્કદેશઃ, પાણ્ડ્યો દક્ષિણદિગ્વિભાગીયો દેશઃ, સહ્યો નર્મદાયાઃ પારે પર્વતવિશેષઃ, પૌતનો મથુરાપ્રદેશઃ| યવનાદિક્ષેત્રેષુ કીદૃશા જલૌકા ભવન્તીત્યાહ- તેષ્વિત્યાદિ| કેચિદ્યવનાદીનિ ક્ષેત્રાણિ ન પઠન્તિ; કુતઃ? સવિષાણાં સવિષકીટાદિકોથસ્ય ક્ષેત્રત્વાત્, નિર્વિષાણાં તુ પદ્મોત્પલાદિકોથસ્ય ક્ષેત્રત્વાદયુક્તં યવનાદિક્ષેત્રકથનમિતિ વદન્તિ||૧૩||
Meaning of the commentary
The commentary identifies Yavana as Turushka country, Pandya as a southern region, Sahya as a particular mountain beyond the Narmada, and Pautana as the Mathura region. Some readers omit this list of geographical regions. They object that the habitats or sources of poisonous leeches are decomposing poisonous creatures and similar matter, whereas those of non-poisonous leeches are decomposing lotuses and related plants; on that understanding, they consider the geographical list inappropriate here.
Key terms
તત્ર, સવિષમત્સ્યકીટદર્દુરમૂત્રપુરીષકોથજાતાઃ કલુષેષ્વમ્ભસુ ચ સવિષાઃ; પદ્મોત્પલનલિનકુમુદસૌગન્ધિકકુવલયપુણ્ડરીકશૈવલકોથજાતા વિમલેષ્વમ્ભઃસુ ચ નિર્વિષાઃ ||૧૪|| ભવતિ ચાત્ર- ક્ષેત્રેષુ વિચરન્ત્યેતાઃ સલિલાઢ્યસુગન્ધિષુ | ન ચ સઙ્કીર્ણચારિણ્યો ન ચ પઙ્કેશયાઃ સુખાઃ ||૧૫||
तत्र, सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भसु च सविषाः; पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकशैवलकोथजाता विमलेष्वम्भःसु च निर्विषाः ||१४|| भवति चात्र- क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु | न च सङ्कीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः ||१५||
Meaning of the śloka
The text classifies as poisonous those leeches arising in the decomposing matter of poisonous fish, insects, frogs, urine and faeces, and in turbid water. Those arising in the decomposing matter of padma, utpala, nalina, kumuda, saugandhika, kuvalaya, pundarika and shaivala, and in clear water, are classified as non-poisonous. A verse states that these beneficial leeches move through pleasantly scented places rich in water; they do not range among mixed, unsuitable matter or lie in mud.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સવિષનિર્વિષકોથકલુષનિર્મલજલોત્પન્નાનાં જલૌકસાં સવિષનિર્વિષત્વં દર્શયન્નાહ- તત્ર સવિષેત્યાદિ| કોથઃ પૂતિભાવઃ| કલુષેષુ મલિનેષુ| પદ્મોત્પલેત્યાદિ પદ્મમીષચ્છુક્લમ્, ઉત્પલમીષન્નીલં, નલિનમીષદ્રક્તં, કુમુદં ‘કુઇઆ’ ઇતિ લોકે, સૌગન્ધિકં ગર્દભપુષ્પાભિધાનમત્યન્તસુરભિ ચન્દ્રોદયવિકાશિ, કુવલયં રક્તોત્પલં, પુણ્ડરીકમ્ અતિશ્વેતપદ્મં, શૈવલં શૈવાલં, કોથજાતા ઇતિ એષાં પૂતિભાવજાતાઃ| ઇદાનીં ક્ષેત્રસઙ્ગ્રહશ્લોકમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| એતા ઇતિ પૂર્વોક્તા નિર્વિષા જલૌકાઃ, સુગન્ધિષુ શોભનગન્ધિષુ| ન ચ સઙ્કીર્ણચારિણ્ય ઇતિ ન વિષાદિવિરુદ્ધાહારભુજઃ શૈવલાદ્યશનત્વાત્| ન ચ પઙ્કે સ્વપન્તિ, તૃણોદકપત્રશયનત્વાત્| સુખા ઇતિ સુખહેતુત્વાત્, સુખકારિણ્ય ઇત્યર્થઃ||૧૪-૧૫||
Meaning of the commentary
Kotha means decomposition or putrefaction, and turbid water means dirty water. The plant names are distinguished as follows: padma is somewhat white, utpala somewhat blue, and nalina somewhat red. Kumuda has the vernacular name 'kuia'. Saugandhika is called gardabhapushpa, is very fragrant and opens at moonrise. Kuvalaya is the red utpala, pundarika a very white lotus, and shaivala is the aquatic growth of that name. The text describes the leeches as arising from these plants in their decomposed state. The concluding verse refers to the non-poisonous kinds already mentioned. Pleasantly scented means having a good smell. The statement about not ranging in mixed places is interpreted as not consuming poison and other unsuitable food, because they feed on shaivala and similar material. They do not sleep in mud but rest on grass and aquatic leaves. Calling them pleasant or beneficial refers to their being a cause of comfort.
Key terms
તાસાં ગ્રહણમાર્દ્રચર્મણા, અન્યૈર્વા પ્રયોગૈર્ગૃહ્ણીયાત્ ||૧૬||
तासां ग्रहणमार्द्रचर्मणा, अन्यैर्वा प्रयोगैर्गृह्णीयात् ||१६||
Meaning of the śloka
The text describes collecting the leeches with moist hide or by other methods.
🔊 Audio coming soon
તાસાં ગ્રહણોપાયં દર્શયન્નાહ- તાસાં ગ્રહણમિત્યાદિ| ગ્રહણં ચાસાં શરત્કાલે, તન્ત્રાન્તરવચનાત્| અન્યૈર્વા પ્રયોગૈરિતિ સદ્યોહતજન્તુમાંસપેશીનવનીતઘૃતક્ષીરાદ્યભ્યક્તજઙ્ઘાદ્યવયવૈર્વા||૧૬||
Meaning of the commentary
Their collection is assigned to autumn on the authority of another treatise. The other methods include freshly killed animal flesh and body parts such as the shanks smeared with fresh butter, ghee, milk and similar materials.
Key terms
અથૈનાં નવે મહતિ ઘટે સરસ્તડાગોદકપઙ્કમાવાપ્ય નિદધ્યાત્; ભક્ષ્યાર્થે ચાસામુપહરેચ્છૈવલં વલ્લૂરમૌદકાંશ્ચ કન્દાંશ્ચૂર્ણીકૃત્ય; શય્યાર્થં તૃણમૌદકાનિ ચ પત્રાણિ; ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચાભ્યોઽન્યજ્જલં ભક્ષ્યં ચ દદ્યાત્; સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાચ્ચ ઘટમન્યં સઙ્ક્રામયેત્ ||૧૭||
अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात्; भक्ष्यार्थे चासामुपहरेच्छैवलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य; शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्राणि; त्र्यहात्त्र्यहाच्चाभ्योऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात्; सप्तरात्रात् सप्तरात्राच्च घटमन्यं सङ्क्रामयेत् ||१७||
Meaning of the śloka
The text describes keeping the leeches in a large new pot containing water and mud from a lake or pond. Their food consists of shaivala, vallura and aquatic tubers reduced to small particles. Grass and aquatic leaves are provided for resting. Water and food are replaced every three days, and the leeches are transferred to another pot every seven days.
🔊 Audio coming soon
પોષણં દર્શયન્નાહ- અથૈનામિત્યાદિ| આવાપ્ય પ્રક્ષિપ્ય| નિદધ્યાત્ સ્થાપયેત્| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| સઙ્ક્રામયેત્ સઞ્ચારયેત્||૧૭||
Meaning of the commentary
Avapya means putting in, nidadhyat means placing, and sankramayet means transferring. Vallura is dried meat.
Key terms
ભવતિ ચાત્ર- સ્થૂલમધ્યાઃ પરિક્લિષ્ટાઃ પૃથ્વ્યો મન્દવિચેષ્ટિતાઃ | અગ્રાહિણ્યોઽલ્પપાયિન્યઃ સવિષાશ્ચ ન પૂજિતાઃ ||૧૮||
भवति चात्र- स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः | अग्राहिण्योऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः ||१८||
Meaning of the śloka
A verse states that leeches with thick middles, a distressed appearance, excessive breadth or sluggish movement, those that do not attach or take little blood, and the poisonous kinds are not favoured.
🔊 Audio coming soon
તાસ્વયોગ્યા નિદર્શયન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| પરિક્લિષ્ટા અમનોજ્ઞદર્શનાઃ, પૃથ્વ્યો વિસ્તીર્ણાઃ, મન્દવિચેષ્ટિતા મન્દગામિન્યઃ, ન પૂજિતા ન શ્લાઘિતાઃ||૧૮||
Meaning of the commentary
This identifies unsuitable leeches. Pariklishta is explained as unpleasant in appearance; prithvi means broad; slow movement means moving sluggishly. 'Not honoured' means not commended for selection.
Key terms
અથ જલૌકોવસેકસાધ્યવ્યાધિતમુપવેશ્ય સંવેશ્ય વા, વિરૂક્ષ્ય ચાસ્ય તમવકાશં મૃદ્ગોમયચૂર્ણૈર્યદ્યરુજઃ સ્યાત્ | ગૃહીતાશ્ચ તાઃ સર્ષપરજનીકલ્કોદકપ્રદિગ્ધગાત્રીઃ સલિલસરકમધ્યે મુહૂર્તસ્થિતા વિગતક્લમા જ્ઞાત્વા તાભી રોગં ગ્રાહયેત્ | શ્લણશુક્લાર્દ્રપિચુપ્રોતાવચ્છન્નાં કૃત્વા મુખમપાવૃણુયાત્; અગૃહ્ણન્ત્યૈ ક્ષીરબિન્દું શોણિતબિન્દું વા દદ્યાત્, શસ્ત્રપદાનિ વા કુર્વીત; યદ્યેવમપિ ન ગૃહ્ણીયાત્તદાઽન્યાં ગ્રાહયેત્ ||૧૯||
अथ जलौकोवसेकसाध्यव्याधितमुपवेश्य संवेश्य वा, विरूक्ष्य चास्य तमवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्यरुजः स्यात् | गृहीताश्च ताः सर्षपरजनीकल्कोदकप्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत् | श्लणशुक्लार्द्रपिचुप्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात्; अगृह्णन्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वा दद्यात्, शस्त्रपदानि वा कुर्वीत; यद्येवमपि न गृह्णीयात्तदाऽन्यां ग्राहयेत् ||१९||
Meaning of the śloka
The historical procedure seats or lays down a patient with a condition considered suitable for leech application. If the site is free from a wound or pain, it describes drying or roughening it with powdered earth and cow dung. The leeches are coated with a watery paste of mustard and turmeric, kept briefly in a water vessel and applied to the affected area once free from fatigue. Smooth, white, damp cotton or cloth covers the leech, with its mouth exposed. If it does not attach, the text describes offering a drop of milk or blood, or making small instrument marks at the site. Another leech is used if it still does not attach.
🔊 Audio coming soon
તાસામવચારણમુદ્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| સંવેશ્ય શાયયિત્વા| અરુજમવ્રણં, સવ્રણે તુ ગન્ધક્લેદાભ્યામેવ ગૃહ્ણન્તિઃ; અથવા રુજાવતિ વિરુક્ષણેન રુજાતિવૃદ્ધિઃ| સલિલસરકં જલપાત્રં; કેચિત્ સલિલસરકસ્થાને ‘સરકમધ્યે ચારિણ્યઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, સરકં જલપૂર્ણપાત્રમ્| રોગોઽત્ર રોગાધિષ્ઠાનં દોષાધિષ્ઠાનં વા| શ્લક્ષ્ણેત્યાદિ| પિચુઃ તૂલં બીજહીનઃ કાર્પાસઃ, પ્રોતં વસ્ત્રમ્| અપાવૃણુયાત્ આચ્છાદયેત્||૧૯||
Meaning of the commentary
Samveshya means laying the patient down. Aruja is explained as unwounded: on an existing wound, smell and moisture themselves cause attachment. Alternatively it means without pain, since roughening a painful site would increase pain. Salilasaraka means a water vessel; some instead read a phrase describing leeches moving in a water-filled vessel. Roga means the location of the disease or dosha. Picu is seedless cotton and prota is cloth. The commentary glosses apavrunuyat as 'cover,' contrary to the sense of uncovering supported by the instruction concerning the mouth.
Key terms
યદા ચ નિવિશતેઽશ્વખુરવદાનનં કૃત્વોન્નમ્ય ચ સ્કન્ધં તદા જાનીયાદ્ગૃહ્ણાતીતિ; ગૃહ્ણન્તીં ચાર્દ્રવસ્ત્રાવચ્છન્નાં કૃત્વા ધારયેત્ ||૨૦||
यदा च निविशतेऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति; गृह्णन्तीं चार्द्रवस्त्रावच्छन्नां कृत्वा धारयेत् ||२०||
Meaning of the śloka
The leech is considered attached when it settles with its mouth shaped like a horse's hoof and raises its neck region. While it takes blood, the text describes keeping it covered with damp cloth.
🔊 Audio coming soon
રોગાધિષ્ઠાને તાસાં ગ્રહણલક્ષણમાહ- યદેત્યાદિ| નિવિશતે લગતીત્યર્થઃ, ગૃહ્ણાતિ વિધ્યતીત્યર્થઃ| ગૃહ્ણન્તીં શોણિતમાદદાનામિત્યર્થઃ| આર્દ્રવસ્ત્રાવચ્છન્નામિતિ ઇત્થં સુખિતા શીઘ્રં રક્તં પિબતિ; જલૌકાસ્ત્વાત્મપ્રભાવેણ પ્રાગ્દુષ્ટમેવ રક્તં પિબન્તિ, યથા દુગ્ધમિશ્રિતોદકાદ્ધંસો દુગ્ધમેવ પિબતીત્યર્થઃ||૨૦||
Meaning of the commentary
Nivishate means attaching, and gruhnati first means piercing, while its following related form means taking blood. The damp cloth is said to keep the leech comfortable so that it drinks quickly. The commentator claims that the leech's distinctive property enables it to drink vitiated blood first, comparing this with the traditional image of a hamsa drinking milk alone from a mixture of milk and water.
દંશે તોદકણ્ડુપ્રાદુર્ભાવૈર્જાનીયાચ્છુદ્ધમિયમાદત્ત ઇતિ; શુદ્ધમાદદાનામપનયેતઃ અથ શોણિતગન્ધેન ન મુઞ્ચેન્મુખમસ્યાઃ સૈન્ધવચૂર્ણેનાવકિરેત્ ||૨૧||
दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति; शुद्धमाददानामपनयेतः अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत् ||२१||
Meaning of the śloka
Pricking pain and itching at the bite are presented as signs that the leech is taking pure blood. The text calls for its removal at that point. If it does not release because of the smell of blood, its mouth is sprinkled with powdered saindhava.
🔊 Audio coming soon
તાસાં વિશુદ્ધરક્તાદાને વિજ્ઞાનોપાયં દર્શન્નાહ- તોદેત્યાદિ| તોદો વ્યથા, સ ધાતુક્ષયોત્પન્નેન વાયુના| શુદ્ધરક્તક્ષયાત્ શ્લેષ્મકાર્યં કણ્ડૂરિહ ન સ્યાદિતિ કેચિત્ કણ્ડૂગ્રહણં ન કુર્વન્તિ; અન્યે તુ વદન્તિ- આગ્નેયરક્તધાતુક્ષયાત્ કફધાતોઃ સૌમ્યસ્ય જલૌકામુખક્લેદવર્ધિતસ્ય વૃદ્ધેઃ કણ્ડૂસમ્ભવ ઇતિ; અન્યે તુ ‘દંશતોદકણ્ડૂપ્રાદુર્ભાવૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- દંશો વનમક્ષિકા, દંશેન કૃતો યસ્તોદો વ્યથા, તસ્મિન્ તોદે યાદૃશી કણ્ડૂસ્તાદૃશી કણ્ડૂર્યદા સ્યાત્, તદા શુદ્ધરક્તાદાનં જાનીયાત્| તત્ર કિં કુર્યાદિત્યાહ- શુદ્ધમિત્યાદિ| અવકિરેત્ અવચૂર્ણયેત્| અન્યે તુ ‘શોણિતગર્ધેન’ ઇતિ પઠન્તિ, ગર્ધેનાભિકાઙ્ક્ષયા, વદન્તિ ચ- ‘ગન્ધેન’ ઇત્યયુક્ત્તઃ પાઠઃ, કુતઃ? યસ્માજ્જલૌકસાં ગન્ધેન્દ્રિયં નાસ્તીતિ||૨૧||
Meaning of the commentary
Toda means pain, attributed here to vata arising from tissue depletion. Some omit itching, arguing that a kapha effect should not arise from depletion of pure blood. Others defend the reading: depletion of fiery rakta allows cool, moist kapha, further increased by moisture from the leech's mouth, to increase and cause itching. Another reading compares the itching with that accompanying the painful bite of a forest fly; this kind of itching signals pure blood being drawn. Avakiret means sprinkling with powder. Some read 'desire for blood' instead of 'smell of blood,' rejecting the smell reading on the stated ground that leeches lack an organ of smell.
Key terms
અથ પતિતાં તણ્ડુલકણ્ડનપ્રદિગ્ધગાત્રીં તૈલલવણાભ્યક્તમુખીં વામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં ગૃહીતપુચ્છાં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભ્યાં શનૈઃ શનૈરનુલોમમનુમાર્જયેદામુખાત્, વામયેત્ તાવદ્યાવત્ સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાનીતિ | સમ્યગ્વાન્તા સલિલસરકે ન્યસ્તા ભોક્તુકામા સતી ચરેત્ | યા સીદતી ન ચેષ્ટતે સા દુર્વાન્તા, તાં પુનઃ સમ્યગ્વામયેત્ | દુર્વાન્તાયા વ્યાધિરસાધ્ય ઇન્દ્રમદો નામ ભવતિ | અથ સુવાન્તાં પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાત્ ||૨૨||
अथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैरनुलोममनुमार्जयेदामुखात्, वामयेत् तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति | सम्यग्वान्ता सलिलसरके न्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् | या सीदती न चेष्टते सा दुर्वान्ता, तां पुनः सम्यग्वामयेत् | दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्रमदो नाम भवति | अथ सुवान्तां पूर्ववत् सन्निदध्यात् ||२२||
Meaning of the śloka
After the leech drops off, the text describes coating its body with rice-pounding particles and its mouth with oil and salt. Its tail is held with the left thumb and finger while the right thumb and finger stroke gently towards the mouth until signs of complete disgorging appear. A properly emptied leech moves in water as though seeking food. One that sinks and does not move is considered incompletely emptied, and the process is repeated. The text names indramada as an incurable disease of an incompletely emptied leech. A properly emptied leech is stored as previously described.
🔊 Audio coming soon
પાતિતાયા રુધિરાપહરણવિધાનાયાહ- અથ પતિતામિત્યાદિ| તણ્ડુલકણ્ડનં ગુણ્ડનં ‘કણા’ ઇત્યર્થઃ| અનુલોમમ્ અનુકૂલમ્, અનુમાર્જયેત્ પ્રોઞ્છયેત્, આમુખાદિતિ મુખં યાવદિત્યર્થઃ| સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાન્યાહ- સમ્યગિત્યાદિ સલિલસરકન્યસ્તા જલપૂર્ણશરાવેઽર્પિતા| ચરેત્ ગચ્છેત્| દુર્વાન્તાયા લિઙ્ગાન્યાહ- યા સીદતીત્યાદિ| સીદતિ નિમજ્જતિ| દુર્વાન્તાવચારાદ્વ્યાધિવિશેષમાહ- દુર્વાન્તાયા ઇત્યાદિ| “અસ્ય તુ વ્યાધેઃ શાસ્ત્રે લક્ષણાનિર્દેશાન્ન પઠનીયઃ” ઇત્યેકે| અથ સુવાન્તા કિં કાર્યેત્યાહ- સુવાન્તામિતિ| પૂર્વવદિતિ યથા- ‘નવે મહતિ ઘટે’ ઇત્યાદૌ||૨૨||
Meaning of the commentary
The rice-pounding material means small particles. Anuloma means in the appropriate direction, anumarjayet wiping or stroking, and amukha as far as the mouth. Movement in a water-filled bowl indicates proper disgorging. Sidati means sinking. Some omit the statement about indramada because the treatise does not specify its signs. Storage 'as before' refers to the directions beginning with a new, large pot.
Key terms
શોણિતસ્ય યોગાયોગાનવેક્ષ્ય શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગઃ, તત્પિચુધારણં વા; જલૌકોવ્રણાન્ મધુનાઽવઘટ્ટયેત્, શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષેચયેદ્બધ્નીત વા, કષાયમધુરસ્નિગ્ધશીતૈશ્ચ પ્રદેહૈઃ પ્રદિહ્યાદિતિ ||૨૩||
शोणितस्य योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गः, तत्पिचुधारणं वा; जलौकोव्रणान् मधुनाऽवघट्टयेत्, शीताभिरद्भिः परिषेचयेद्बध्नीत वा, कषायमधुरस्निग्धशीतैश्च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति ||२३||
Meaning of the śloka
After considering whether blood removal has been appropriate, the text describes applying shatadhauta ghee or holding cotton soaked in it against the site. It also names stimulating leech wounds with honey, pouring cold water, bandaging, and applying astringent, sweet, unctuous and cooling pastes.
🔊 Audio coming soon
શોણિતાવસેચને ઉત્તરકર્માણિ નિર્દિશન્નાહ- શોણિતસ્યેત્યાદિ| યોગઃ સમ્યક્સ્રુતિ; અયોગો યોગાદન્યઃ, સ ત્રિવિધો હીનાતિમિથ્યાયોગભેદાત્| તત્ર યોગે શતધૌતઘૃતાભ્યઙ્ગઃ, શતધૌતઘૃતાક્તપિચુધારણં વા| હીનયોગે કિં કુર્યાદિત્યાહ- જલૌકોવ્રણાન્ મધુના અવઘટ્ટયેત્ ચાલયેત્ સ્રાવણાર્થમ્| અતિયોગે કિં કુર્યાદિત્યાહ- શીતાભિરદ્ભિશ્ચ પરિષેચયેદ્બધ્નીત વેતિ; શીતલજલપરિષેચનં બન્ધનં ચ જલૌકોમુખપદસ્ય રક્તસ્થિત્યર્થમ્| મિથ્યાયોગે ઉપક્રમમાહ- કષાયેત્યાદિ| પ્રદિહ્યાત્ લિમ્પેત્| અત્ર કષાયપ્રદેહઃ શેષદુષ્ટરક્તપ્રસાદાર્થં, મધુરૈઃ પ્રદેહઃ સ્રુતાદુષ્ટરક્તવર્ધનાર્થં; અન્યે તુ “મૂર્ચ્છાદ્યુપદ્રવપરિહારાર્થં શીતલજલસેકઃ, મધુનાઽવઘટ્ટનં કષાયાદિલેપનં ચ સન્ધાનાર્થમ્” ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| શોણિતસ્રાવણમપિ પુરુષબલપ્રમાણાદ્દોષબલપ્રમાણાદ્વા વાતાદિજનિતવ્યાધિબલપ્રમાણાદ્વા યાવચ્છોણિતસ્ય સમ્યક્શુદ્ધિર્ભવતિ તાવદ્વા રોગાશયં વા સમીક્ષ્ય| તદ્યથા- અલ્પીયસિ રોગાશયેઽલ્પં રક્તમાહરણીયં, મહતિ પુનર્બહ્વિતિ| રક્તમોક્ષણં ચ પલાદિમાનેન, પલં ચાત્ર પક્વસપ્તગુઞ્જાફલપ્રમાણમાષકેણ, તાન્યપિ ચાર્ધત્રયોદશપલાનિ પ્રસ્થઃ; રક્તપ્રસ્થશ્ચૈકૈકસ્યાં સિરાયાં મોક્ષણીયઃ; તદપિ દ્વાભ્યાં દિવસાભ્યાં; પ્રસ્થશ્ચાત્રોત્તમમાત્રા; મધ્યમા માત્રાઽર્ધપ્રસ્થઃ, અર્ધપ્રસ્થશ્ચાત્ર કર્ષાધિકષટ્પલાનિ, એતદપિ દ્વાભ્યામહોભ્યાં સ્રાવણીયમ્; અધમમાત્રા કુડવં, કુડવશ્ચાત્રાષ્ટમાષાધિકાનિ ત્રીણિ પલાનિ; ઇદમપિ દિનદ્વયેન મોક્ષણીયમ્; ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ કર્મમાર્ગઃ||૨૩||
Meaning of the commentary
Yoga means proper blood flow; ayoga includes insufficient, excessive and improper blood removal. For proper removal, the commentary assigns shatadhauta ghee or cotton soaked in it. For insufficient removal, honey is used to stimulate bleeding. For excessive removal, cold water and bandaging at the bite are intended to stop the flow. For improper removal, astringent pastes are explained as improving remaining vitiated blood, and sweet pastes as replenishing pure blood that has escaped. Others explain cold water as countering complications such as fainting, and honey with astringent and other pastes as promoting closure. The quantity removed should reflect the person's strength, the strength of the dosha or disease, purification of the blood, and the affected site's extent: less from a small site, more from a large one. A traditional measurement scheme follows in pala and related units, referring to a mashaka based on seven ripe gunja fruits. One prastha equals twelve and a half pala and is described as the largest amount from an individual sira over two days. The middle amount is half a prastha, expressed as six pala plus one karsha, also over two days. The smallest is one kudava, expressed as three pala plus eight masha, again over two days. These are reported as the commentary's customary procedure, without conversion to modern units.
Key terms
ભવતિ ચાત્ર- ક્ષેત્રાણિ ગ્રહણં જાતીઃ પોષણં સાવચારણમ્ | જલૌકસાં ચ યો વેત્તિ તત્સાધ્યાન્ સ જયેદ્ગદાન્ ||૨૪||
भवति चात्र- क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् | जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान् स जयेद्गदान् ||२४||
Meaning of the śloka
A concluding verse states that someone who understands the habitats, collection, varieties, maintenance and application of leeches can overcome the diseases considered amenable to them.
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સઙ્ગ્રહશ્લોકમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| ક્ષેત્રાણીતિ સવિષાણાં ક્ષેત્રાણિ ‘તત્ર સવિષકીટ’ ઇત્યાદિ, નિર્વિષાણાં ‘પદ્મોત્પલપત્ર’ ઇત્યાદિ| ગ્રહણમિતિ ‘તાસાં ગ્રહણમાર્દ્રચર્મણા’ ઇત્યાદિ| જાતયઃ સવિષાણાં ‘કૃષ્ણા કર્બુરા’ ઇત્યાદિ; નિર્વિષાણાં ‘કપિલા પિઙ્ગલા’ ઇત્યાદિ| પોષણમિતિ ‘નવે મહતિ ઘટે’ ઇત્યાદિ| અવચારણમિતિ ‘અથ જલૌકોઽવસેકસાધ્ય’ ઇત્યાદિ, ચકારાત્ પશ્ચાત્કર્માદિ||૨૪||
Meaning of the commentary
The commentary identifies the earlier passages being summarised. Habitats refers to descriptions of poisonous leeches beginning with poisonous insects, and non-poisonous leeches beginning with lotus and utpala leaves. Collection refers to moist leather. Varieties includes Krishna and Karbura among poisonous kinds, and Kapila and Pingala among non-poisonous kinds. Maintenance refers to the directions beginning with a new, large pot. Application refers to the passage beginning with the patient whose disease is suitable for leeches. The conjunction also includes subsequent care and related procedures.
Key terms
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને જલૌકાવચારણીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने जलौकावचारणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१२||
Meaning of the śloka
Thus ends the thirteenth chapter, called Jalaukavacharaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને જલૌકાવચારણીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||
Meaning of the commentary
Thus ends the thirteenth chapter, called Jalaukavacharaniya, in the Sutrasthana of the commentary on Sushruta named Nibandhasangraha, composed by Shri Dalhana.