Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో జలౌకావచారణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो जलौकावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
13. jalaukāvacāraṇīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
నృపాఢ్యబాలస్థవిరభీరుదుర్బలనారీసుకుమారాణామనుగ్రహార్థం పరమసుకుమారోఽయం శోణితావసేచనోపాయోఽభిహితో జలౌకసః ||3||
View original
नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बलनारीसुकुमाराणामनुग्रहार्थं परमसुकुमारोऽयं शोणितावसेचनोपायोऽभिहितो जलौकसः ||३||
🔊 Audio coming soon
జలౌకసాం విషయం నిర్దిశన్నాహ- నృపాఢ్యేత్యాది| అనుగ్రహార్థమితి ఉపకారార్థం| పరమసుకుమారోఽయమితి ప్రధానమృదురిత్యర్థః; శృంగాలాబూ సుకుమారోపాయౌ, జలౌకసస్తు పరమసుకుమారోపాయః; అసుకుమారోపాయస్తు ప్రచ్ఛన్నం సిరావ్యధనం చ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర వాతపిత్తకఫదుష్టశోణితం యథాసంఖ్యం శృంగజలౌకాలాబుభిరవసేచయేత్, సర్వాణి సర్వైర్వా (విశేషస్తు విస్రావ్యం శృంగజలౌకాలాబుభిర్గృహ్ణీయాత్) ||4||
View original
तत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासङ्ख्यं शृङ्गजलौकालाबुभिरवसेचयेत्, सर्वाणि सर्वैर्वा (विशेषस्तु विस्राव्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर्गृह्णीयात्) ||४||
🔊 Audio coming soon
దోషవిశేషేణాపి జలౌకసాం తత్ప్రసంగేనాగతస్య శృంగస్యాలాబ్వాశ్చ విషయం దర్శయితుమాహ- తత్ర వాతేత్యాది| అస్యాగ్రే కేచిత్ ‘స్నిగ్ధశీతరూక్షత్వాత్’ ఇతి హేతుముదాహరంతి, అముం చ నిబంధకారా న పఠంతి| పక్షాంతరం దర్శయన్నాహ- సర్వాణీత్యాది| సర్వాణి వాతపిత్తకఫదుష్టాని శోణితాని, సర్వైరితి శృంగాదిభిర్యథాలాభం| నను యథాసంఖ్యమిత్యభిధాయ సర్వాణి సర్వైర్వేత్యుక్తమనియతం వచనం స్యాదిత్యభిప్రాయేణాహ- విశేషతస్తు విస్రావ్యం శృంగజలౌకాలాబుభిర్గృహ్ణీయాదితి; అతిశయేన విస్రావణార్హం యద్భవతి శోణితమతిప్రబలతయా తచ్ఛృంగాదిభిర్గృహ్ణీయాన్నిర్హరేదిత్యర్థః| విశేషతస్త్విత్యాది పాఠస్తు కైశ్చిదేవ నిబంధకారైః కథంచిదేవ వ్యాఖ్యాతః, బహుభిస్తు జేజ్ఝటాదిభిః పరిహృత ఏవ||4||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- ఉష్ణం సమధురం స్నిగ్ధం గవాం శృంగం ప్రకీర్తితం | తస్మాద్వాతోపసృష్టే తు హితం తదవసేచనే ||5|| శీతాధివాసా మధురా జలౌకా వారిసంభవా | తస్మాత్ పిత్తోపసృష్టే తు హితా సా త్వవసేచనే ||6|| అలాబు కటుకం రూక్షం తీక్ష్ణం చ పరికీర్తితం | తస్మాచ్ఛ్లేష్మోపసృష్టే తు హితం తదవసేచనే ||7||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उष्णं समधुरं स्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम् | तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||५|| शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसम्भवा | तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने ||६|| अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम् | तस्माच्छ्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ||७||
🔊 Audio coming soon
తత్ర వాతాదిదుష్టే సహేతుశృంగాద్యవచారణం దర్శయన్నాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| సమధురం ఈషత్స్నిగ్ధం; కేచిత్ ‘స్నిగ్ధం శ్లక్ష్ణం సమధురం’ ఇతి పఠంతి| శీతాధివాసా శీతగృహా||5-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
తత్ర ప్రచ్ఛితే తనుబస్తిపటలావనద్ధేన శృంగేణ శోణితమవసేచయేదాచూషణాత్, సాంతర్దీపయాఽలాబ్వా (జలాయుకా వక్ష్యంతే) ||8||
View original
तत्र प्रच्छिते तनुबस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितमवसेचयेदाचूषणात्, सान्तर्दीपयाऽलाब्वा (जलायुका वक्ष्यन्ते) ||८||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిదోషదుష్టరుధిరాస్రావణప్రసంగాగతయోః శృంగాలాబుకయోరవచారణం దర్శయన్నాహ- తత్ర ప్రచ్ఛితే ఇత్యాది| బస్తిరత్ర మూత్రాశయః, పటలం ఘనం శుభ్రం మర్కటికాజాలకం, తనుశబ్దస్తు ద్వయోరపి సంబధ్యతే| అన్యే తు ‘తనువస్త్రపటలావనద్ధేన’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- సూక్ష్మవస్త్రావరణపిహితేన| సాంతర్దీపయా మధ్యదీపసహితయా, శోణితమవసేచయేదితి సంబంధః| కేచిదలాబ్వా అవచారణమన్యథా పఠంతి; తథాహి- భూర్జపత్రశణతులానామిత్యాది| అయం పాఠోఽభావాత్ సమగ్రో న లిఖితః| శృంగలాబుప్రమాణం భాలుకిసకాశాదవగంతవ్యం| తథాచ తద్వచః- “విషాణం శ్వేతగోరిందువక్రం సప్తాంగులాయతం | క్షిప్తాంతః పిచుపేశీకం యోజ్యం వాతయుతేఽసృజి|| అంగుష్ఠమూలవన్మూలే ఛిద్రమగ్రేఽస్య ముద్గవత్”- ఇతి; “అష్టాంగులపరిణాహా చతురంగులనాలసమ్మితా సుముఖీ| కృష్ణమృదాలిప్తతనుః శ్రేష్ఠా రక్తావసేచనేఽలాబుః”- ఇతి| అన్యే తు శృంగాలాబుప్రమాణమత్రైవ పఠంతి, తథా వాతాదిదుష్టరక్తలక్షణం చ, స చ పాఠోఽస్మాభిరభావాన్న లిఖితః||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
జలమాసామాయురితి జలాయుకాః, జలమాసామోక ఇతి జలౌకసః ||9||
View original
जलमासामायुरिति जलायुकाः, जलमासामोक इति जलौकसः ||९||
🔊 Audio coming soon
జలౌకసాం నిరుక్తిమాహ- జలమాసామాయురిత్యాది|- ఆసాం జలౌకసాం జలమాయురితి జలాయుకాః, ‘కథ్యంతే’ ఇత్యధ్యాహారః| నిరుక్తిపక్షాంతరమాహ- జలమాసామోక ఇతి జలౌకసః||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
తా ద్వాదశ; తాసాం సవిషాః షట్, తావత్య ఏవ నిర్విషాః ||10||
View original
ता द्वादश; तासां सविषाः षट्, तावत्य एव निर्विषाः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చికిత్సోపయోగినీం జలౌకసాం సంఖ్యాం నిర్దేష్టుమాహ- తా ద్వాదశేత్యాది| తాసామేవ సవిషనిర్విషభేదాద్ద్వివిధత్వమాహ- తాసామిత్యాది| ఏవశబ్దోఽత్ర పరతంత్రోక్తసవిషాష్టజలౌకాశంకానిరాసార్థం||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
తత్ర సవిషాః- కృష్ణా, కర్బురా, అలగర్దా, ఇంద్రాయుధా, సాముద్రికా, గోచందనా చేతి | తాసు, అంజనచూర్ణవర్ణా పృథుశిరాః కృష్ణా; వర్మిమత్స్యవదాయతా ఛిన్నోన్నతకుక్షిః కర్బురా; రోమశా మహాపార్శ్వా కృష్ణముఖీ అలగర్దా; ఇంద్రాయుధవదూర్ధ్వరాజిభిశ్చిత్రా ఇంద్రాయుధా; ఈషదసితపీతికా విచిత్రపుష్పాకృతిచిత్రా సాముద్రికాః; గోవృషణవదధోభాగే ద్విధాభూతాకృతిరణుముఖీ గోచందనేతి | తాభిర్దష్టే పురుషే దంశే శ్వయథురతిమాత్రం కండూర్మూర్చ్ఛా జ్వరో దాహశ్ఛర్దిర్మదః సదనమితి లింగాని భవంతి | తత్ర మహాగదః పానాలేపననస్యకర్మాదిషూపయోజ్యః | ఇంద్రాయుధాదష్టమసాధ్యం | ఇత్యేతాః సవిషాః సచికిత్సితా వ్యాఖ్యాతాః ||11||
View original
तत्र सविषाः- कृष्णा, कर्बुरा, अलगर्दा, इन्द्रायुधा, सामुद्रिका, गोचन्दना चेति | तासु, अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा; वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा; रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा; इन्द्रायुधवदूर्ध्वराजिभिश्चित्रा इन्द्रायुधा; ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रिकाः; गोवृषणवदधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति | ताभिर्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुरतिमात्रं कण्डूर्मूर्च्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः | इन्द्रायुधादष्टमसाध्यम् | इत्येताः सविषाः सचिकित्सिता व्याख्याताः ||११||
🔊 Audio coming soon
సవిషాణాం పోషణావచారణనిషేధార్థం ప్రమాదతస్త్వచారితానాం స్వయం వా లగ్నానాం వ్యాపచ్చికిత్సార్థం నామ్నా నిర్దేశం కుర్వన్నాహ- తత్ర సవిషా ఇత్యాది| తాసామాకృతిం నిర్దేష్టుమాహ- తాస్వంజనేత్యాది| అంజనం కజ్జలం, పృథుశిరా మహామస్తకా| వర్మిమత్స్యః సర్పాకారః, అన్యే రోహితమత్స్యమాహుః; ఛిన్నోన్నతకుక్షిరితి క్వచిచ్ఛిన్నకుక్షిః క్వచిదున్నతకుక్షిః| రోమశేతి వలియుక్తత్వాద్రోమావతతేవ ప్రతిభాతి| ఇంద్రాయుధం శక్రధనుః; చిత్రా చిత్రితా మండితేత్యర్థః| విచిత్రపుష్పాకృతిచిత్రేతి నానాసంస్థానధవలబిందుచిత్రా| గోవృషణవదధోభాగే ద్విధాభూతాకృతిరితి వృషభాండ ఇవాధోభాగే ద్విప్రకారభూతాకృతిః| తాసాం దంశే విషోపద్రవం నిర్దిశన్నాహ;- తాభిర్దష్టే ఇత్యాది| అతిమాత్రశబ్దః కండ్వాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| మదః పూగఫలేనేవ మత్తతా| సదనమంగగ్లానిః| తాసాం దంశవిషే చికిత్సాం వక్తుమాహ- తత్ర మహాగద ఇత్యాది| తత్ర తస్మిన్ విషే మహాగదః ‘త్రివృద్విశల్యే మధుకం హరిద్రే’(క. అ. 5) ఇత్యాదినా కల్పస్థానోక్తః| నస్యకర్మాదిష్విత్యత్రాదిశబ్దాత్ పరిషేకావగాహాదిషు యోజ్యః| ఇంద్రాయుధేత్యాది అసాధ్యం అసాధనార్హం| తద్దంశలింగం త్వసాధ్యసర్పదష్టవిషవేగవిజ్ఞానవద్వేదితవ్యం; అన్యే తు శ్వయథ్వాదీనాం సంపూర్ణలింగత్వాదరిష్టాద్యుపపత్తేర్మహాగదావచారణేనాప్యనుపశాంతేస్తల్లింగజ్ఞానమిత్యాహుః||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
అథ నిర్విషాః- కపిలా, పింగలా, శంకుముఖీ, మూషికా, పుండరీకముఖీ, సావరికా చేతి | తత్ర, మనఃశిలారంజితాభ్యామివ పార్శ్వాభ్యాం పృష్ఠే స్నిగ్ధా ముద్గవర్ణా కపిలా; కించిద్రక్తా వృత్తకాయా పింగాఽఽశుగా చ పింగలా; యకృద్వర్ణా శీఘ్రపాయినీ దీర్ఘతీక్ష్ణముఖీ శంకుముఖీ; మూషికాకృతివర్ణాఽనిష్టగంధా చ మూషికా; ముద్గవర్ణా పుండరీకతుల్యవక్త్రా పుండరీకముఖీ; స్నిగ్ధా పద్మపత్రవర్ణాఽష్టాదశాంగులప్రమాణా సావరికా, సా చ పశ్వర్థే; ఇత్యేతా అవిషా వ్యాఖ్యాతాః ||12||
View original
अथ निर्विषाः- कपिला, पिङ्गला, शङ्कुमुखी, मूषिका, पुण्डरीकमुखी, सावरिका चेति | तत्र, मनःशिलारञ्जिताभ्यामिव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धा मुद्गवर्णा कपिला; किञ्चिद्रक्ता वृत्तकाया पिङ्गाऽऽशुगा च पिङ्गला; यकृद्वर्णा शीघ्रपायिनी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी; मूषिकाकृतिवर्णाऽनिष्टगन्धा च मूषिका; मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी; स्निग्धा पद्मपत्रवर्णाऽष्टादशाङ्गुलप्रमाणा सावरिका, सा च पश्वर्थे; इत्येता अविषा व्याख्याताः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ఉపాదానార్థం నిర్విషాణాం నామాని నిర్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| తా ఏవ లక్షణైర్నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| ముద్గవర్ణా హరితముద్గవర్ణా| పింగలా కపిలా| ఆశుగా శీఘ్రగామినీ| యకృద్వర్ణా నీలలోహితవర్ణా| మూషికాకృతివర్ణేతి మూషికాకృతిర్మూషికవర్ణా చేత్యర్థః| పుండరీకతుల్యవక్త్రేతి పద్మవద్విస్తీర్ణముఖీ| సావరికాయా విషయమాహ- సా చేత్యాది| పశ్వర్థే హస్త్యశ్వాదీనామర్థే, న పునర్మనుష్యాణాం||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
తాసాం యవనపాండ్యసహ్యపౌతనాదీని క్షేత్రాణి; తేషు మహాశరీరా బలవత్యః శీఘ్రపాయిన్యో మహాశనా నిర్విషాశ్చ విశేషేణ భవంతి ||13||
View original
तासां यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि; तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश्च विशेषेण भवन्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
నిర్విషాణాం ప్రశస్తాని క్షేత్రాణ్యాహ- తాసామిత్యాది| యవనః తురుష్కదేశః, పాండ్యో దక్షిణదిగ్విభాగీయో దేశః, సహ్యో నర్మదాయాః పారే పర్వతవిశేషః, పౌతనో మథురాప్రదేశః| యవనాదిక్షేత్రేషు కీదృశా జలౌకా భవంతీత్యాహ- తేష్విత్యాది| కేచిద్యవనాదీని క్షేత్రాణి న పఠంతి; కుతః? సవిషాణాం సవిషకీటాదికోథస్య క్షేత్రత్వాత్, నిర్విషాణాం తు పద్మోత్పలాదికోథస్య క్షేత్రత్వాదయుక్తం యవనాదిక్షేత్రకథనమితి వదంతి||13||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
తత్ర, సవిషమత్స్యకీటదర్దురమూత్రపురీషకోథజాతాః కలుషేష్వంభసు చ సవిషాః; పద్మోత్పలనలినకుముదసౌగంధికకువలయపుండరీకశైవలకోథజాతా విమలేష్వంభఃసు చ నిర్విషాః ||14|| భవతి చాత్ర- క్షేత్రేషు విచరంత్యేతాః సలిలాఢ్యసుగంధిషు | న చ సంకీర్ణచారిణ్యో న చ పంకేశయాః సుఖాః ||15||
View original
तत्र, सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भसु च सविषाः; पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकशैवलकोथजाता विमलेष्वम्भःसु च निर्विषाः ||१४|| भवति चात्र- क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु | न च सङ्कीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సవిషనిర్విషకోథకలుషనిర్మలజలోత్పన్నానాం జలౌకసాం సవిషనిర్విషత్వం దర్శయన్నాహ- తత్ర సవిషేత్యాది| కోథః పూతిభావః| కలుషేషు మలినేషు| పద్మోత్పలేత్యాది పద్మమీషచ్ఛుక్లం, ఉత్పలమీషన్నీలం, నలినమీషద్రక్తం, కుముదం ‘కుఇఆ’ ఇతి లోకే, సౌగంధికం గర్దభపుష్పాభిధానమత్యంతసురభి చంద్రోదయవికాశి, కువలయం రక్తోత్పలం, పుండరీకం అతిశ్వేతపద్మం, శైవలం శైవాలం, కోథజాతా ఇతి ఏషాం పూతిభావజాతాః| ఇదానీం క్షేత్రసంగ్రహశ్లోకమాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| ఏతా ఇతి పూర్వోక్తా నిర్విషా జలౌకాః, సుగంధిషు శోభనగంధిషు| న చ సంకీర్ణచారిణ్య ఇతి న విషాదివిరుద్ధాహారభుజః శైవలాద్యశనత్వాత్| న చ పంకే స్వపంతి, తృణోదకపత్రశయనత్వాత్| సుఖా ఇతి సుఖహేతుత్వాత్, సుఖకారిణ్య ఇత్యర్థః||14-15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
తాసాం గ్రహణమార్ద్రచర్మణా, అన్యైర్వా ప్రయోగైర్గృహ్ణీయాత్ ||16||
View original
तासां ग्रहणमार्द्रचर्मणा, अन्यैर्वा प्रयोगैर्गृह्णीयात् ||१६||
🔊 Audio coming soon
తాసాం గ్రహణోపాయం దర్శయన్నాహ- తాసాం గ్రహణమిత్యాది| గ్రహణం చాసాం శరత్కాలే, తంత్రాంతరవచనాత్| అన్యైర్వా ప్రయోగైరితి సద్యోహతజంతుమాంసపేశీనవనీతఘృతక్షీరాద్యభ్యక్తజంఘాద్యవయవైర్వా||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
అథైనాం నవే మహతి ఘటే సరస్తడాగోదకపంకమావాప్య నిదధ్యాత్; భక్ష్యార్థే చాసాముపహరేచ్ఛైవలం వల్లూరమౌదకాంశ్చ కందాంశ్చూర్ణీకృత్య; శయ్యార్థం తృణమౌదకాని చ పత్రాణి; త్ర్యహాత్త్ర్యహాచ్చాభ్యోఽన్యజ్జలం భక్ష్యం చ దద్యాత్; సప్తరాత్రాత్ సప్తరాత్రాచ్చ ఘటమన్యం సంక్రామయేత్ ||17||
View original
अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात्; भक्ष्यार्थे चासामुपहरेच्छैवलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य; शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्राणि; त्र्यहात्त्र्यहाच्चाभ्योऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात्; सप्तरात्रात् सप्तरात्राच्च घटमन्यं सङ्क्रामयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
పోషణం దర్శయన్నాహ- అథైనామిత్యాది| ఆవాప్య ప్రక్షిప్య| నిదధ్యాత్ స్థాపయేత్| వల్లూరం శుష్కమాంసం| సంక్రామయేత్ సంచారయేత్||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
భవతి చాత్ర- స్థూలమధ్యాః పరిక్లిష్టాః పృథ్వ్యో మందవిచేష్టితాః | అగ్రాహిణ్యోఽల్పపాయిన్యః సవిషాశ్చ న పూజితాః ||18||
View original
भवति चात्र- स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः | अग्राहिण्योऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः ||१८||
🔊 Audio coming soon
తాస్వయోగ్యా నిదర్శయన్నాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| పరిక్లిష్టా అమనోజ్ఞదర్శనాః, పృథ్వ్యో విస్తీర్ణాః, మందవిచేష్టితా మందగామిన్యః, న పూజితా న శ్లాఘితాః||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
అథ జలౌకోవసేకసాధ్యవ్యాధితముపవేశ్య సంవేశ్య వా, విరూక్ష్య చాస్య తమవకాశం మృద్గోమయచూర్ణైర్యద్యరుజః స్యాత్ | గృహీతాశ్చ తాః సర్షపరజనీకల్కోదకప్రదిగ్ధగాత్రీః సలిలసరకమధ్యే ముహూర్తస్థితా విగతక్లమా జ్ఞాత్వా తాభీ రోగం గ్రాహయేత్ | శ్లణశుక్లార్ద్రపిచుప్రోతావచ్ఛన్నాం కృత్వా ముఖమపావృణుయాత్; అగృహ్ణంత్యై క్షీరబిందుం శోణితబిందుం వా దద్యాత్, శస్త్రపదాని వా కుర్వీత; యద్యేవమపి న గృహ్ణీయాత్తదాఽన్యాం గ్రాహయేత్ ||19||
View original
अथ जलौकोवसेकसाध्यव्याधितमुपवेश्य संवेश्य वा, विरूक्ष्य चास्य तमवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्यरुजः स्यात् | गृहीताश्च ताः सर्षपरजनीकल्कोदकप्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत् | श्लणशुक्लार्द्रपिचुप्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात्; अगृह्णन्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वा दद्यात्, शस्त्रपदानि वा कुर्वीत; यद्येवमपि न गृह्णीयात्तदाऽन्यां ग्राहयेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
తాసామవచారణముద్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| సంవేశ్య శాయయిత్వా| అరుజమవ్రణం, సవ్రణే తు గంధక్లేదాభ్యామేవ గృహ్ణంతిః; అథవా రుజావతి విరుక్షణేన రుజాతివృద్ధిః| సలిలసరకం జలపాత్రం; కేచిత్ సలిలసరకస్థానే ‘సరకమధ్యే చారిణ్యః’ ఇతి పఠంతి, సరకం జలపూర్ణపాత్రం| రోగోఽత్ర రోగాధిష్ఠానం దోషాధిష్ఠానం వా| శ్లక్ష్ణేత్యాది| పిచుః తూలం బీజహీనః కార్పాసః, ప్రోతం వస్త్రం| అపావృణుయాత్ ఆచ్ఛాదయేత్||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
యదా చ నివిశతేఽశ్వఖురవదాననం కృత్వోన్నమ్య చ స్కంధం తదా జానీయాద్గృహ్ణాతీతి; గృహ్ణంతీం చార్ద్రవస్త్రావచ్ఛన్నాం కృత్వా ధారయేత్ ||20||
View original
यदा च निविशतेऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति; गृह्णन्तीं चार्द्रवस्त्रावच्छन्नां कृत्वा धारयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
రోగాధిష్ఠానే తాసాం గ్రహణలక్షణమాహ- యదేత్యాది| నివిశతే లగతీత్యర్థః, గృహ్ణాతి విధ్యతీత్యర్థః| గృహ్ణంతీం శోణితమాదదానామిత్యర్థః| ఆర్ద్రవస్త్రావచ్ఛన్నామితి ఇత్థం సుఖితా శీఘ్రం రక్తం పిబతి; జలౌకాస్త్వాత్మప్రభావేణ ప్రాగ్దుష్టమేవ రక్తం పిబంతి, యథా దుగ్ధమిశ్రితోదకాద్ధంసో దుగ్ధమేవ పిబతీత్యర్థః||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
దంశే తోదకండుప్రాదుర్భావైర్జానీయాచ్ఛుద్ధమియమాదత్త ఇతి; శుద్ధమాదదానామపనయేథ్ అథ శోణితగంధేన న ముంచేన్ముఖమస్యాః సైంధవచూర్ణేనావకిరేత్ ||21||
View original
दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति; शुद्धमाददानामपनयेतः अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
తాసాం విశుద్ధరక్తాదానే విజ్ఞానోపాయం దర్శన్నాహ- తోదేత్యాది| తోదో వ్యథా, స ధాతుక్షయోత్పన్నేన వాయునా| శుద్ధరక్తక్షయాత్ శ్లేష్మకార్యం కండూరిహ న స్యాదితి కేచిత్ కండూగ్రహణం న కుర్వంతి; అన్యే తు వదంతి- ఆగ్నేయరక్తధాతుక్షయాత్ కఫధాతోః సౌమ్యస్య జలౌకాముఖక్లేదవర్ధితస్య వృద్ధేః కండూసంభవ ఇతి; అన్యే తు ‘దంశతోదకండూప్రాదుర్భావైః’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- దంశో వనమక్షికా, దంశేన కృతో యస్తోదో వ్యథా, తస్మిన్ తోదే యాదృశీ కండూస్తాదృశీ కండూర్యదా స్యాత్, తదా శుద్ధరక్తాదానం జానీయాత్| తత్ర కిం కుర్యాదిత్యాహ- శుద్ధమిత్యాది| అవకిరేత్ అవచూర్ణయేత్| అన్యే తు ‘శోణితగర్ధేన’ ఇతి పఠంతి, గర్ధేనాభికాంక్షయా, వదంతి చ- ‘గంధేన’ ఇత్యయుక్త్తః పాఠః, కుతః? యస్మాజ్జలౌకసాం గంధేంద్రియం నాస్తీతి||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
అథ పతితాం తండులకండనప్రదిగ్ధగాత్రీం తైలలవణాభ్యక్తముఖీం వామహస్తాంగుష్ఠాంగులీభ్యాం గృహీతపుచ్ఛాం దక్షిణహస్తాంగుష్ఠాంగులిభ్యాం శనైః శనైరనులోమమనుమార్జయేదాముఖాత్, వామయేత్ తావద్యావత్ సమ్యగ్వాంతలింగానీతి | సమ్యగ్వాంతా సలిలసరకే న్యస్తా భోక్తుకామా సతీ చరేత్ | యా సీదతీ న చేష్టతే సా దుర్వాంతా, తాం పునః సమ్యగ్వామయేత్ | దుర్వాంతాయా వ్యాధిరసాధ్య ఇంద్రమదో నామ భవతి | అథ సువాంతాం పూర్వవత్ సన్నిదధ్యాత్ ||22||
View original
अथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैरनुलोममनुमार्जयेदामुखात्, वामयेत् तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति | सम्यग्वान्ता सलिलसरके न्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् | या सीदती न चेष्टते सा दुर्वान्ता, तां पुनः सम्यग्वामयेत् | दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्रमदो नाम भवति | अथ सुवान्तां पूर्ववत् सन्निदध्यात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
పాతితాయా రుధిరాపహరణవిధానాయాహ- అథ పతితామిత్యాది| తండులకండనం గుండనం ‘కణా’ ఇత్యర్థః| అనులోమం అనుకూలం, అనుమార్జయేత్ ప్రోంఛయేత్, ఆముఖాదితి ముఖం యావదిత్యర్థః| సమ్యగ్వాంతలింగాన్యాహ- సమ్యగిత్యాది సలిలసరకన్యస్తా జలపూర్ణశరావేఽర్పితా| చరేత్ గచ్ఛేత్| దుర్వాంతాయా లింగాన్యాహ- యా సీదతీత్యాది| సీదతి నిమజ్జతి| దుర్వాంతావచారాద్వ్యాధివిశేషమాహ- దుర్వాంతాయా ఇత్యాది| “అస్య తు వ్యాధేః శాస్త్రే లక్షణానిర్దేశాన్న పఠనీయః” ఇత్యేకే| అథ సువాంతా కిం కార్యేత్యాహ- సువాంతామితి| పూర్వవదితి యథా- ‘నవే మహతి ఘటే’ ఇత్యాదౌ||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
శోణితస్య యోగాయోగానవేక్ష్య శతధౌతఘృతాభ్యంగః, తత్పిచుధారణం వా; జలౌకోవ్రణాన్ మధునాఽవఘట్టయేత్, శీతాభిరద్భిః పరిషేచయేద్బధ్నీత వా, కషాయమధురస్నిగ్ధశీతైశ్చ ప్రదేహైః ప్రదిహ్యాదితి ||23||
View original
शोणितस्य योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गः, तत्पिचुधारणं वा; जलौकोव्रणान् मधुनाऽवघट्टयेत्, शीताभिरद्भिः परिषेचयेद्बध्नीत वा, कषायमधुरस्निग्धशीतैश्च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति ||२३||
🔊 Audio coming soon
శోణితావసేచనే ఉత్తరకర్మాణి నిర్దిశన్నాహ- శోణితస్యేత్యాది| యోగః సమ్యక్స్రుతి; అయోగో యోగాదన్యః, స త్రివిధో హీనాతిమిథ్యాయోగభేదాత్| తత్ర యోగే శతధౌతఘృతాభ్యంగః, శతధౌతఘృతాక్తపిచుధారణం వా| హీనయోగే కిం కుర్యాదిత్యాహ- జలౌకోవ్రణాన్ మధునా అవఘట్టయేత్ చాలయేత్ స్రావణార్థం| అతియోగే కిం కుర్యాదిత్యాహ- శీతాభిరద్భిశ్చ పరిషేచయేద్బధ్నీత వేతి; శీతలజలపరిషేచనం బంధనం చ జలౌకోముఖపదస్య రక్తస్థిత్యర్థం| మిథ్యాయోగే ఉపక్రమమాహ- కషాయేత్యాది| ప్రదిహ్యాత్ లింపేత్| అత్ర కషాయప్రదేహః శేషదుష్టరక్తప్రసాదార్థం, మధురైః ప్రదేహః స్రుతాదుష్టరక్తవర్ధనార్థం; అన్యే తు “మూర్చ్ఛాద్యుపద్రవపరిహారార్థం శీతలజలసేకః, మధునాఽవఘట్టనం కషాయాదిలేపనం చ సంధానార్థం” ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| శోణితస్రావణమపి పురుషబలప్రమాణాద్దోషబలప్రమాణాద్వా వాతాదిజనితవ్యాధిబలప్రమాణాద్వా యావచ్ఛోణితస్య సమ్యక్శుద్ధిర్భవతి తావద్వా రోగాశయం వా సమీక్ష్య| తద్యథా- అల్పీయసి రోగాశయేఽల్పం రక్తమాహరణీయం, మహతి పునర్బహ్వితి| రక్తమోక్షణం చ పలాదిమానేన, పలం చాత్ర పక్వసప్తగుంజాఫలప్రమాణమాషకేణ, తాన్యపి చార్ధత్రయోదశపలాని ప్రస్థః; రక్తప్రస్థశ్చైకైకస్యాం సిరాయాం మోక్షణీయః; తదపి ద్వాభ్యాం దివసాభ్యాం; ప్రస్థశ్చాత్రోత్తమమాత్రా; మధ్యమా మాత్రాఽర్ధప్రస్థః, అర్ధప్రస్థశ్చాత్ర కర్షాధికషట్పలాని, ఏతదపి ద్వాభ్యామహోభ్యాం స్రావణీయం; అధమమాత్రా కుడవం, కుడవశ్చాత్రాష్టమాషాధికాని త్రీణి పలాని; ఇదమపి దినద్వయేన మోక్షణీయం; ఇతి ప్రసిద్ధః కర్మమార్గః||23||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
భవతి చాత్ర- క్షేత్రాణి గ్రహణం జాతీః పోషణం సావచారణం | జలౌకసాం చ యో వేత్తి తత్సాధ్యాన్ స జయేద్గదాన్ ||24||
View original
भवति चात्र- क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् | जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान् स जयेद्गदान् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సంగ్రహశ్లోకమాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| క్షేత్రాణీతి సవిషాణాం క్షేత్రాణి ‘తత్ర సవిషకీట’ ఇత్యాది, నిర్విషాణాం ‘పద్మోత్పలపత్ర’ ఇత్యాది| గ్రహణమితి ‘తాసాం గ్రహణమార్ద్రచర్మణా’ ఇత్యాది| జాతయః సవిషాణాం ‘కృష్ణా కర్బురా’ ఇత్యాది; నిర్విషాణాం ‘కపిలా పింగలా’ ఇత్యాది| పోషణమితి ‘నవే మహతి ఘటే’ ఇత్యాది| అవచారణమితి ‘అథ జలౌకోఽవసేకసాధ్య’ ఇత్యాది, చకారాత్ పశ్చాత్కర్మాది||24||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే జలౌకావచారణీయో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ||12||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने जलौकावचारणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే జలౌకావచారణీయో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||12||