Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કર્ણવ્યધબન્ધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः कर्णव्यधबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
અત્રાધિકારાનુવૃત્તિઃ સમ્બન્ધહેતુઃ| કથં? સ્વસ્થાધિકારઃ; સ્વસ્થસ્ય નિર્દોષશરીરસ્ય કર્ણવ્યધઃ કર્તવ્યઃ| તદુક્તં ભોજે- “કાલેષ્વેતેષ્વદોષાણાં બાલાનાં કર્ણયોર્વ્યધે| સહ ગાત્રૈર્વિવર્ધન્તે કર્ણપાલ્યશ્ચ ખાનિ ચ” ઇતિ| તસ્માદત્ર સ્વસ્થવૃત્તાનુવૃત્તિરેવ સમ્બન્ધકારણમ્| પઞ્ચૈવ હિ સમ્બન્ધકારણાન્યુક્તાનિ; તદ્યથા- અધિકારાનુવૃત્તિઃ, શેષત્વં, તાદર્થ્યં, જાત્યભેદો, નામસઙ્કીર્તનં ચેતિ| ભવતિ ચાત્ર- “તાદર્થ્યં જાત્યભેદશ્ચ શેષત્વં નામકીર્તનમ્| અધિકારાનુવૃત્તિશ્ચ પઞ્ચ સમ્બન્ધહેતવઃ”- ઇતિ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
રક્ષાભૂષણનિમિત્તં બાલસ્ય કર્ણૌ વિધ્યેતે |
તૌ ષષ્ઠે માસિ સપ્તમે વા શુક્લપક્ષે પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનં ધાત્ર્યઙ્કે કુમારધરાઙ્કે વા કુમારમુપવેશ્ય બાલક્રીડનકૈઃ પ્રલોભ્યાભિસાન્ત્વયન્ ભિષગ્વામહસ્તેનાકૃષ્ય કર્ણં દૈવકૃતે છિદ્ર આદિત્યકરાવભાસિતે શનૈઃ શનૈર્દક્ષિણહસ્તેનર્જુ વિધ્યેત્, પ્રતનુકં સૂચ્યા, બહલમારયા, પૂર્વં દક્ષિણં કુમારસ્ય, વામં કુમાર્યાઃ; તતઃ પિચુવર્તિં પ્રવેશયેત્ ||૩||
View original
रक्षाभूषणनिमित्तं बालस्य कर्णौ विध्येते |
तौ षष्ठे मासि सप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्यङ्के कुमारधराङ्के वा कुमारमुपवेश्य बालक्रीडनकैः प्रलोभ्याभिसान्त्वयन् भिषग्वामहस्तेनाकृष्य कर्णं दैवकृते छिद्र आदित्यकरावभासिते शनैः शनैर्दक्षिणहस्तेनर्जु विध्येत्, प्रतनुकं सूच्या, बहलमारया, पूर्वं दक्षिणं कुमारस्य, वामं कुमार्याः; ततः पिचुवर्तिं प्रवेशयेत् ||३||
કિન્નિમિત્તં બાલસ્ય કર્ણૌ વિધ્યેદિત્યાહ- રક્ષેત્યાદિ| રક્ષાભૂષણનિમિત્તમિતિ નિમિત્તશબ્દો રક્ષાભૂષણાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; અન્યે તુ રક્ષણાર્થં ભૂષણાનિ રક્ષાભૂષણાનિ,તન્નિમિત્તમિત્યર્થઃ| યદ્યપિ વિદ્ધકર્ણત્વાદ્વ્રણિનિ બાલે રક્તમાંસપ્રિયત્વાદ્રક્ષોભયમસ્ત્યેવ, તથાઽપિ વ્રણસ્યાલ્પકાલત્વાદ્દૈવકૃતચ્છિદ્રત્વાદ્વા રક્ષણાર્થં ભવતિ| કસ્મિન્ કાલે કર્ણસ્ય વ્યધઃ કર્તવ્ય ઇત્યાહ- તૌ ષષ્ઠે માસિ સપ્તમે વા શુક્લપક્ષ ઇતિ; તાવિતિ તૌ કર્ણૌ, ષષ્ઠે માસે સપ્તમે વેતિ નાયં જન્મકાલાદૂર્ધ્વં કિન્તુ સંવત્સરાદેર્ભાદ્રપદાદ્યઃ ષષ્ઠો માસો માઘઃ સપ્તમઃ ફાલ્ગુનસ્તયોર્મધ્ય એકસ્મિન્નિતિ| મઙ્ગલં ગીતાદિ| સ્વસ્તિવાચનમાશીર્વાદોચ્ચારણમ્| ધાત્ર્યઙ્કે ઇતિ ધાત્રી કુમારસ્ય સ્તનપાયિની સ્ત્રી તસ્યા અઙ્કે, કુમારધરાઙ્કે વેતિ બાલગ્રાહિપુરુષસ્યોત્સઙ્ગે| બાલક્રીડનકૈરિતિ કૃત્રિમહસ્ત્યશ્વબલીવર્દશુકાદિભિઃ| અસ્યાગ્રે‘ભક્ષ્યવિશેષૈર્વા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, ભક્ષ્યવિશેષૈર્મોદકાદિભિઃ| દૈવકૃતે છિદ્ર ઇતિ પ્રાક્તનજન્મકર્મકૃતે ઇત્યર્થઃ| ઋજુ અવક્રમ્| કર્ણવિશેષેણ સૂચીવિશેષવિષયં નિયમયન્નાહ- પ્રતનુકં સૂચ્યેતિ|- પ્રકર્ષેણ તનું કર્ણં સૂચ્યા વિધ્યેદિત્યર્થઃ; બહલમારયેતિ સ્થૂલકર્ણમારયા વિધ્યેદિત્યર્થઃ; આરા ચર્મકારાણાં ચર્મભેદનં શસ્ત્રં, બહલં કઠિનમિતિ લક્ષ્મણટિપ્પણકેનોક્તમ્| પુરુષસ્ત્રીભેદેન પ્રાક્કર્ણવ્યધને પ્રશસ્તત્વેન વિશેષમાહ- પૂર્વં દક્ષિણમિત્યાદિ| કર્ણે વિદ્ધે સતિ કિં કાર્યમિત્યાહ- તત ઇત્યાદિ| વિદ્ધ્વા ચ પિચુવર્તિં પ્રવેશયેત્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
શોણિતબહુત્વેન વેદનયા ચાન્યદેશવિદ્ધમિતિ જાનીયાત્, નિરુપદ્રવતયા તદ્દેશવિદ્ધમિતિ ||૪||
View original
शोणितबहुत्वेन वेदनया चान्यदेशविद्धमिति जानीयात्, निरुपद्रवतया तद्देशविद्धमिति ||४||
અન્યદેશવિદ્ધસ્ય વિજ્ઞાનોપાયમાહ- શોણિતબહુત્વેનેત્યાદિ| દૈવકૃતચ્છિદ્રવિદ્ધસ્ય વિજ્ઞાનમાહ- નિરુપદ્રવતયેત્યાદિ| તદ્દેશવિદ્ધમિતિ દૈવકૃતચ્છિદ્રવિદ્ધં, 'જાનીયાત્' ઇત્યનુવર્તતે||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તત્રાજ્ઞેન યદૃચ્છયા વિદ્ધાસુ સિરાસુ કાલિકામર્મરિકાલોહિતિકાસૂપદ્રવા ભવન્તિ |
તત્ર, કાલિકાયાં જ્વરો દાહઃ શ્વયથુર્વેદના ચ ભવતિ; મર્મરિકાયાં વેદના જ્વરો ગ્રન્થયશ્ચ; લોહિતિકાયાં મન્યાસ્તમ્ભાપતાનકશિરોગ્રહકર્ણશૂલાનિ ભવન્તિ |
તેષુ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત ||૫||
View original
तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु कालिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्रवा भवन्ति |
तत्र, कालिकायां ज्वरो दाहः श्वयथुर्वेदना च भवति; मर्मरिकायां वेदना ज्वरो ग्रन्थयश्च; लोहितिकायां मन्यास्तम्भापतानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति |
तेषु यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||५||
સિરાસુ દોષં વક્તુમાહ- તત્રાજ્ઞેનેત્યાદિ| જ્ઞેન તુ કાલિકાલોહિતિકયોવર્ણેનૈવ પરિહારઃ કર્તવ્યઃ, મર્મરિકાયાસ્તુ વર્ણાનુક્તૌ દૈવકૃતચ્છિદ્રવ્યધનેનેતિ| પ્રત્યેકમુપદ્રવાન્ વક્તુમાહ- તત્ર કાલિકાયાં જ્વર ઇત્યાદિ| કાલિકાદિવ્યધોપદ્રવચિકિત્સામાહ- તેષુ યથાસ્વમિત્યાદિ| તેષુ જ્વરાદિષુ વ્યાધિષુ; યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીતેતિ યસ્ય જ્વરાદિવ્યાધેર્યઃ પ્રતીકારસ્તેન તં પ્રતિકુર્વીતેત્યર્થઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ક્લિષ્ટજિહ્માપ્રશસ્તસૂચીવ્યધાદ્ગાઢતરવર્તિત્વાદ્દોષસમુદાયાદપ્રશસ્તવ્યધાદ્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર વર્તિમુપહૃત્યાશુ મધુકૈરણ્ડમૂલમઞ્જિષ્ઠાયવતિલકલ્કૈર્મધુઘૃતપ્રગાઢૈરાલેપયેત્તાવદ્યાવત્ સુરૂઢ ઇતિ; સુરૂઢં ચૈનં પુનર્વિધ્યેત્; વિધાનં તુ પૂર્વોક્તમેવ ||૬||
View original
क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद्गाढतरवर्तित्वाद्दोषसमुदायादप्रशस्तव्यधाद्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र वर्तिमुपहृत्याशु मधुकैरण्डमूलमञ्जिष्ठायवतिलकल्कैर्मधुघृतप्रगाढैरालेपयेत्तावद्यावत् सुरूढ इति; सुरूढं चैनं पुनर्विध्येत्; विधानं तु पूर्वोक्तमेव ||६||
કાલિકાદિવ્યધાદન્યથાઽપિ વ્યાપદં તચ્ચિકિત્સાં ચ નિર્દિશન્નાહ- ક્લિષ્ટજિહ્માપ્રશસ્તેત્યાદિ| ક્લિષ્ટા અમનોજ્ઞા, જિહ્મા વક્રતમા, અપ્રશસ્તા યથોક્તગુણહીના| દોષસમુદાયાદિતિ દોષપ્રકોપાત્| અપ્રશસ્તવ્યધાદ્વેતિ અદૈવકૃતચ્છિદ્રે વ્યધાદ્ ગર્હિતશસ્ત્રાદિવ્યધાદ્વા| સંરમ્ભઃ શ્વયથુઃ| કેચિત્ 'ક્લિષ્ટજિહ્માપ્રશસ્તસૂચીવ્યધાદ્ગાઢતરવર્તિત્વાત્' ઇતિ ન પઠન્તિ, ‘દોષસમુદાયાત્' ઇત્યાદિ ચ પઠન્તિ, ‘સુરૂઢં ચૈનં પુનર્વિધ્યેત્' ઇતિ ચ ન પઠન્તિ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તત્ર સમ્યગ્વિદ્ધમામતૈલેન પરિષેચયેત્, ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચ વર્તિં સ્થૂલતરાં દદ્યાત્, પરિષેકં ચ તમેવ ||૭||
View original
तत्र सम्यग्विद्धमामतैलेन परिषेचयेत्, त्र्यहात्त्र्यहाच्च वर्तिं स्थूलतरां दद्यात्, परिषेकं च तमेव ||७||
દુર્વિદ્ધે વ્યાપચ્ચિકિત્સાં પ્રતિપાદ્ય સમ્યગ્વિદ્ધે ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| આમતૈલેનેતિ અપક્વતૈલેન, તિલકલ્કનિષ્પીડનેન મુષ્ટિતઃ પરિસ્રુતેનેત્યર્થઃ; તમેવેતિ આમતૈલપરિષેકમેવેત્યર્થઃ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
અથ વ્યપગતદોષોપદ્રવે કર્ણે વર્ધનાર્થં લઘુ વર્ધનકં કુર્યાત્ ||૮||
View original
अथ व्यपगतदोषोपद्रवे कर्णे वर्धनार्थं लघु वर्धनकं कुर्यात् ||८||
ગતોપદ્રવે કર્ણે વર્ધનોપાયમાહ- અથેત્યાદિ| લઘુવર્ધનકમિતિ દોષવિશેષાદપામાર્ગનિમ્બકાર્પાસાદીનાં કાષ્ઠાનામન્યતમસ્ય, અથવા સીસકાદિઘટિતં ધત્તૂરપુષ્પાકૃતિં કુર્યાત્||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
એવં વિવર્ધિતઃ કર્ણશ્છિદ્યતે તુ દ્વિધા નૃણામ્ |
દોષતો વાઽભિઘાતાદ્વા સન્ધાનં તસ્ય મે શૃણુ ||૯||
View original
एवं विवर्धितः कर्णश्छिद्यते तु द्विधा नृणाम् |
दोषतो वाऽभिघाताद्वा सन्धानं तस्य मे शृणु ||९||
એવમિત્યાદિ| દોષત ઇતિ દોષશબ્દો વ્યાધિષ્વપિ વર્તતે, તેન દોષૈર્વાતાદિભિસ્તજ્જનિતવ્યાધિભિર્વેત્યર્થઃ| અભિઘાતાદ્વેતિ પતનપીડનાદિભિઃ||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
તત્ર સમાસેન પઞ્ચદશકર્ણબન્ધાકૃતયઃ |
તદ્યથા- નેમિસન્ધાનક ઉત્પલભેદ્યકો વલ્લૂરક આસઙ્ગિમો ગણ્ડકર્ણ આહાર્યો નિર્વેધિમો વ્યાયોજિમઃ કપાટસન્ધિકોઽર્ધકપાટસન્ધિકઃ સઙ્ક્ષિપ્તો હીનકર્ણો વલ્લીકર્ણો યષ્ટિકર્ણઃ કાકૌષ્ઠક ઇતિ |
તેષુ, પૃથુલાયતસમોભયપાલિર્નેમિસન્ધાનકઃ, વૃત્તાયતસમોભયપાલિરુત્પલભેદ્યકઃ; હ્રસ્વવૃત્તસમોભયપાલિર્વલ્લૂરકઃ; અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરાસઙ્ગિમઃ; બાહ્યદીર્ઘૈકપાલિર્ગણ્ડકર્ણઃ; અપાલિરુભયતોઽપ્યાહાર્યઃ; પીઠોપમપાલિરુભયતઃ ક્ષીણપુત્રિકાશ્રિતો નિર્વેધિમઃ, સ્થૂલાણુસમવિષમપાલિર્વ્યાયોજિમઃ; અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરિતરાલ્પપાલિઃ કપાટસન્ધિકઃ; બાહ્યદીર્ઘૈકપાલિરિતરાલ્પપાલિરર્ધકપાટસન્ધિકઃ |
તત્ર દશૈતે કર્ણબન્ધવિકલ્પાઃ સાધ્યાઃ ; તેષાં સ્વનામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ સઙ્ક્ષિપ્તાદયઃ પઞ્ચાસાધ્યાઃ |
તત્ર શુષ્કશષ્કુલિરુત્સન્નપાલિરિતરાલ્પપાલિઃ સઙ્ક્ષિપ્તઃ ; અનધિષ્ઠાનપાલિઃ પર્યન્તયોઃ ક્ષીણમાંસો હીનકર્ણઃ; તનુવિષમાલ્પપાલિર્વલ્લીકર્ણઃ; ગ્રથિતમાંસસ્તબ્ધસિરાતતસૂક્ષ્મપાલિર્યષ્ટિકર્ણઃ; નિર્માંસસઙ્ક્ષિપ્તાગ્રાલ્પશોણિતપાલિઃ કાકૌષ્ઠક ઇતિ |
બદ્ધેષ્વપિ તુ શોફદાહરાગપાકપિડકાસ્રાવયુક્તા ન સિદ્ધિમુપયાન્તિ ||૧૦||
View original
तत्र समासेन पञ्चदशकर्णबन्धाकृतयः |
तद्यथा- नेमिसन्धानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्डकर्ण आहार्यो निर्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटसन्धिकोऽर्धकपाटसन्धिकः सङ्क्षिप्तो हीनकर्णो वल्लीकर्णो यष्टिकर्णः काकौष्ठक इति |
तेषु, पृथुलायतसमोभयपालिर्नेमिसन्धानकः, वृत्तायतसमोभयपालिरुत्पलभेद्यकः; ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर्वल्लूरकः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरासङ्गिमः; बाह्यदीर्घैकपालिर्गण्डकर्णः; अपालिरुभयतोऽप्याहार्यः; पीठोपमपालिरुभयतः क्षीणपुत्रिकाश्रितो निर्वेधिमः, स्थूलाणुसमविषमपालिर्व्यायोजिमः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरितराल्पपालिः कपाटसन्धिकः; बाह्यदीर्घैकपालिरितराल्पपालिरर्धकपाटसन्धिकः |
तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्याः ; तेषां स्वनामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः सङ्क्षिप्तादयः पञ्चासाध्याः |
तत्र शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालिरितराल्पपालिः सङ्क्षिप्तः ; अनधिष्ठानपालिः पर्यन्तयोः क्षीणमांसो हीनकर्णः; तनुविषमाल्पपालिर्वल्लीकर्णः; ग्रथितमांसस्तब्धसिराततसूक्ष्मपालिर्यष्टिकर्णः; निर्मांससङ्क्षिप्ताग्राल्पशोणितपालिः काकौष्ठक इति |
बद्धेष्वपि तु शोफदाहरागपाकपिडकास्रावयुक्ता न सिद्धिमुपयान्ति ||१०||
ઇદાનીં સન્ધેયસ્ય સન્ધાનાયાસન્ધેયસ્ય પરિહારાય ચાહ- તત્રેત્યાદિ| સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ, વિસ્તરેણ તુ કર્ણબન્ધા અમિતાઃ, યદ્યપિ પઞ્ચદશસુ કર્ણેષુ મધ્યે દશૈવ બન્ધ્યાઃ, તથાઽપિ બન્ધ્યબાહુલ્યાદબન્ધ્યેષ્વપિ બન્ધશબ્દો વર્તતે; યથા 'છત્રિણો યાન્તિ' ઇત્યત્ર છત્રિબાહુલ્યાદચ્છત્રિષ્વપિ છત્રિવ્યપદેશઃ| 'તત્ર સમાસેન પઞ્ચદશ કર્ણાકૃતય' ઇત્યન્યે પઠન્તિ| તાનેવ બન્ધાન્નામભિર્નિર્દિશન્નાહ- તદ્યથા- નેમિસન્ધાનક ઇત્યાદિ| તદ્યથેતિ નિદર્શને| તત્રામી બન્ધવિકલ્પાઃ નિત્યકર્મદર્શનાદભ્યાસાચ્ચ જાયન્તે| યદ્યપ્યેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાસ્તથાઽપિ લક્ષણસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- તેષુ પૃથુલાયતેત્યાદિ| પૃથુલે વિસ્તીર્ણે, આયતે દીર્ઘે, સમે તુલ્યે, ઇત્થમ્ભૂતે દ્વે પાલ્યૌ યસ્ય સ તથા; પાલિઃ કર્ણલતિકા| નેમિઃ ચક્રધારા, તદ્વત્ સન્ધાનં યસ્ય સ નેમિસન્ધાનકઃ| વલ્લૂરક ઇતિ વલ્લૂરં શુષ્કમાંસં, શુષ્કમાંસવદનેકધા વિપાટ્ય યઃ સન્ધીયતે સ વલ્લૂરકઃ| `સમુન્નતસમોભયપાલિઃ' ઇત્યેકે પઠન્તિ| એતત્ કર્ણબન્ધત્રયં સમોભયપાલિવિષયતયા જ્ઞેયમ્| અભ્યન્તરદીર્ઘૈકેત્યાદિ યસ્ત્વભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિઃ કથઞ્ચિચ્છિન્નો ભવતિ તસ્યેતરપાલ્યભાવાદ્બાહ્યપાલિમૂલે વ્યાસઙ્ગ આસઙ્ગિમઃ| ગણ્ડકર્ણ ઇતિ સાનુબન્ધકપોલમાંસમુત્કૃત્ય બાહ્યદીર્ઘપાલ્યગ્રભાગઃ સન્ધીયતે યસ્મિન્ સ ગણ્ડકર્ણઃ| એતદ્બન્ધદ્વયમેકપાલિકમ્| અપાલિરિતિ ઈષત્પાલિઃ| ઉભયતો ગણ્ડપ્રદેશાત્ સાનુબન્ધમાંસમાહૃત્ય પાલ્યાકારં કૃત્વા સન્ધાનં યસ્ય ક્રિયતે સ આહાર્યઃ| પીઠોપમપાલિરિતિ યસ્ય તુ પાલિદ્વયં મૂલત એવ છિન્નં ભવતિ સ પીઠોપમપાલિઃ, નિર્વેધિમ ઇતિ વેધેન નિષ્પન્ન ઇત્યર્થઃ, પાલિદ્વયહીનં કર્ણં પુત્રિકાયા ઉપરિ વિદ્ધ્વા નિષ્પાદનીય ઇત્યર્થઃ; ઇદમપાલિકં કર્ણબન્ધદ્વયમ્| સ્થૂલાણુસમેત્યાદિ સ્થૂલાણુત્વાભ્યામેકા પાલિઃ સમા, અપરા વિષમા, તે ઉલ્લિખ્ય નાનાપ્રકારયોજનાદ્વ્યાયોજિમ ઇતિ| અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરિતિ અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરિતરાલ્પપાલ્યા સહ બહિઃ સન્ધાનાત્ કપાટવત્સન્ધાનં યત્ર સ કપાટસન્ધિકઃ| અર્ધકપાટસન્ધિક ઇતિ બાહ્યદીર્ઘૈકપાલિરિતરાલ્પપાલ્યા સહાભ્યન્તરસન્ધાનેનાર્ધકપાટવદ્યત્ર સન્ધીયતે સોઽર્ધકપાટસન્ધિકઃ| ઇદં કર્ણબન્ધત્રયં વિષમોભયપાલિકમ્| તત્રેત્યાદિ તત્ર તેષુ પઞ્ચદશસુ કર્ણબન્ધવિકલ્પેષુ મધ્યે| તેષામાકારજ્ઞાનમધિકૃત્યાહ- તેષાં નામભિરેવેત્યાદિ| શેષાણાં પરિહારાર્થમાહ- સઙ્ક્ષિપ્તાદય ઇત્યાદિ| તેષાં લક્ષણમાહ- તત્ર શુષ્કેત્યાદિ| શુષ્કશષ્કુલિરિતિ શુષ્કબાહ્યપાલ્યધિષ્ઠાનઃ, ઇતરાલ્પપાલિરિતિ ઇતરા ગણ્ડદેશાનુગતા અલ્પા પાલિર્યસ્ય સ તથા| અનધિષ્ઠાનપાલિરિતિ અલ્પત્વેન અવિદ્યમાને અધિષ્ઠાનપાલી યસ્ય સ તથા, પર્યન્તયોશ્ચેતિ ગણ્ડબાહ્યપાર્શ્વયોઃ| વિષમા તનુત્વસ્થૂલત્વાભ્યામ્| ત એતે પઞ્ચ કર્ણબન્ધાઃ સપાલયોઽપ્યસાધ્યાઃ, અસાધ્યા ઇતિ સાધનાયાશક્યાઃ; કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ| એતેષાં પઞ્ચાનામસાધ્યત્વે હેતુમાહ- બદ્ધેષ્વપીત્યાદિ| અન્યે તુ શોફાદ્યુપદ્રવોપેતાનાં પૂર્વેષાં દશાનાં બન્ધાનાં સાધ્યાનામપ્યસાધ્યત્વમાહુઃ||૧૦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્ય પાલિદ્વયમપિ કર્ણસ્ય ન ભવેદિહ |
કર્ણપીઠં સમે મધ્યે તસ્ય વિદ્ધ્વા વિવર્ધયેત્ ||૧૧||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य पालिद्वयमपि कर्णस्य न भवेदिह |
कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्धयेत् ||११||
ગદ્યોક્તાનાં કર્ણબન્ધાનાં મધ્યે નિર્વેધિમસ્ય સન્ધાનસૂત્રમાહ- યસ્યેત્યાદિ| ઇહેતિ કર્ણબન્ધમધ્યે| કર્ણપીઠં પુત્રિકોપરિપ્રદેશમ્||૧૧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
બાહ્યાયામિહ દીર્ઘાયાં સન્ધિરાભ્યન્તરો ભવેત્ |
આભ્યન્તરાયાં દીર્ઘાયાં બાહ્યસન્ઘિરુદાહૃતઃ ||૧૨||
View original
बाह्यायामिह दीर्घायां सन्धिराभ्यन्तरो भवेत् |
आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसन्घिरुदाहृतः ||१२||
વ્યાયોજિમકપાટસન્ધિકાર્ધકપાટસન્ધિકાનાં સન્ધાનસૂત્રમાહ- બાહ્યાયામિત્યાદિ| યદા બાહ્યા પાલિર્દીર્ઘા ભવેત્તદા આભ્યન્તરઃ સન્ધિઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ, આભ્યન્તરા ચ પાલિર્યદા દીર્ઘા સ્યાત્તદા બાહ્યસન્ધિર્વિધેય ઇતિ; બાહ્યાયાં ગણ્ડાદ્દૂરવર્તિન્યાં પાલ્યાં દીર્ઘાયામ્, આભ્યન્તરો ગણ્ડસન્નિકૃષ્ટો ગણ્ડસંશ્રયી વેત્યર્થઃ| "કપાટસન્ધિકાર્ધકપાટસન્ધિકયોરેવેદં સન્ધાનસૂત્રં, ન તુ વ્યાયોજિમસ્ય" ઇત્યન્યે||૧૨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
એકૈવ તુ ભવેત્ પાલિઃ સ્થૂલા પૃથ્વી સ્થિરા ચ યા |
તાં દ્વિધા પાટયિત્વા તુ છિત્ત્વા ચોપરિ સન્ધયેત્ ||૧૩||
View original
एकैव तु भवेत् पालिः स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या |
तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि सन्धयेत् ||१३||
ઇદાનીમાસઙ્ગિમસ્ય સન્ધાનસૂત્રમાહ- એકૈવેત્યાદિ| "વલ્લૂરકસ્યેદં સન્ધાનસૂત્રં સમ્ભાવ્યતે" ઇત્યન્યે વદન્તિ||૧૩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ગણ્ડાદુત્પાટ્ય માંસેન સાનુબન્ધેન જીવતા |
કર્ણપાલીમપાલેસ્તુ કુર્યાન્નિર્લિખ્ય શાસ્ત્રવિત્ ||૧૪||
View original
गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेन जीवता |
कर्णपालीमपालेस्तु कुर्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित् ||१४||
આહાર્યસ્ય સન્ધિસૂત્રં નિર્દેષ્ટુમાહ- ગણ્ડાદુત્પાઠ્યેત્યાદિ| સાનુબન્ધેનેતિ ગણ્ડપ્રદેશલગ્નેનેત્યર્થઃ| જીવતેતિ શોણિતસહિતેનેત્યર્થઃ| અન્યે તુ "ગણ્ડકર્ણસ્યાપ્યેતત્ સન્ધાનસૂત્રમ્" ઇતિ વદન્તિ||૧૪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
અતોઽન્યતમં બન્ધં ચિકીર્ષુરગ્રોપહરણીયોક્તોપસમ્ભૃતસમ્ભારં વિશેષતશ્ચાત્રોપહરેત્ સુરામણ્ડં ક્ષીરમુદકં ધાન્યામ્લં કપાલચૂર્ણં ચેતિ |
તતોઽઙ્ગનાં પુરુષં વા ગ્રથિતકેશાન્તં લઘુ ભુક્તવન્તમાપ્તૈઃ સુપરિગૃહીતં ચ કૃત્વા, બન્ધમુપધાર્ય, છેદ્યભેદ્યલેખ્યવ્યધનૈરુપપન્નૈરુપપાદ્ય, કર્ણશોણિતમવેક્ષ્ય દુષ્ટમદુષ્ટં વેતિ; તત્ર વાતદુષ્ટે ધાન્યામ્લોષ્ણોદકાભ્યાં પિત્તદુષ્ટે શીતોદકપયોભ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટે સુરામણ્ડોષ્ણોદકાભ્યાં પ્રક્ષાલ્ય કર્ણૌ, પુનરવલિખ્યાનુન્નતમહીનમવિષમં ચ કર્ણસન્ધિં સન્નિવેશ્ય, સ્થિતરક્તં સન્દધ્યાત્ |
તતો મધુઘૃતેનાભ્યજ્ય પિચુપ્રોતયોરન્યતરેણાવગુણ્ઠ્ય સૂત્રેણાનવગાઢમનતિશિથિલં ચ બદ્ધ્વા કપાલચૂર્ણેનાવકીર્યાચારિકમુપદિશેત્, દ્વિવ્રણીયોક્તેન ચ વિધાનેનોપચરેત્ ||૧૫||
View original
अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुरग्रोपहरणीयोक्तोपसम्भृतसम्भारं विशेषतश्चात्रोपहरेत् सुरामण्डं क्षीरमुदकं धान्याम्लं कपालचूर्णं चेति |
ततोऽङ्गनां पुरुषं वा ग्रथितकेशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तैः सुपरिगृहीतं च कृत्वा, बन्धमुपधार्य, छेद्यभेद्यलेख्यव्यधनैरुपपन्नैरुपपाद्य, कर्णशोणितमवेक्ष्य दुष्टमदुष्टं वेति; तत्र वातदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां श्लेष्मदुष्टे सुरामण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ, पुनरवलिख्यानुन्नतमहीनमविषमं च कर्णसन्धिं सन्निवेश्य, स्थितरक्तं सन्दध्यात् |
ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्रोतयोरन्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानवगाढमनतिशिथिलं च बद्ध्वा कपालचूर्णेनावकीर्याचारिकमुपदिशेत्, द्विव्रणीयोक्तेन च विधानेनोपचरेत् ||१५||
અતઃ પરં બન્ધવિધિઃ| અગ્રોપહરણીયોક્તોપસમ્ભૃતસમ્ભારમિતિ અગ્રોપહરણીયોક્તો યન્ત્રશસ્ત્રાદિરુપ સમીપે સમ્ભૃતઃ સમ્યક્કૃત્વા ધૃતઃ સમ્ભારઃ સમૂહો યત્ર| સુરામણ્ડં મદ્યસ્યોપર્યચ્છભાગં, કપાલચૂર્ણં નવમૃન્મયભાણ્ડખણ્ડચૂર્ણમ્| તતોઽઙ્ગનાં પુરુષં વેતિ અઙ્ગનાયા ભૂષણપ્રાધાન્યાત્ પ્રાઙ્નિર્દેશઃ| ગ્રથિતકેશાન્તમિતિ ગ્રથિતકેશાવયવમ્, અન્યથા કેશવ્યાકુલતયા કર્માભિઘાતઃ સ્યાદ્બન્ધવિશ્લેષો વા| લઘુભુક્તવન્તમિતિ ભુક્તવાન્ શસ્ત્રકર્મપીડાં સહતે, આહારલઘુત્વાદ્વેદનયા રાત્રિજાગરિતવતોઽપિ નાજીર્ણબાધા સ્યાત્| આપ્તૈઃ સુપરિગૃહીતં ચ કૃત્વેતિ આપ્તૈર્હિતૈઃ| બન્ધમુપધાર્યેતિ અયં બન્ધોઽત્ર કર્તવ્ય ઇતિ નિશ્ચિત્ય| છેદ્યાદ્યૈરુપપન્નૈરિતિ યુક્તૈઃ| ઉપપાદ્યેતિ સંયોજ્ય, સન્નિવેશ્ય આરોપ્ય, સન્દધ્યાત્ સન્ધાનં કુર્યાત્| પિચુપ્રોતયોરિતિ તૂલકર્પટયોરિત્યર્થઃ| અવગુણ્ઠ્યેતિ આવેષ્ઠ્ય| આચારિકમિતિ આહારવિહારાખ્યમ્| દ્વિવ્રણીયોક્તેન વિધાનેનેતિ આલેપનાદિના||૧૫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ભવતિ ચાત્ર- વિઘટ્ટનં દિવાસ્વપ્નં વ્યાયામમતિભોજનમ્ |
વ્યવાયમગ્નિસન્તાપં વાક્શ્રમં ચ વિવર્જયેત્ ||૧૬||
View original
भवति चात्र- विघट्टनं दिवास्वप्नं व्यायाममतिभोजनम् |
व्यवायमग्निसन्तापं वाक्श्रमं च विवर्जयेत् ||१६||
પરિહાર્યાણ્યુપદિશન્નાહ- વિઘટ્ટનમિત્યાદિ| વિઘટ્ટનં ચાલનમ્||૧૬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ન ચાશુદ્ધરક્તમતિપ્રવૃત્તરક્તં ક્ષીણરક્તં વા સન્દધ્યાત્ |
સ હિ વાતદુષ્ટે રક્તે રૂઢોઽપિ પરિપુટનવાન્, પિત્તદુષ્ટે દાહપાકરાગવેદનાવાન્, શ્લેષ્મદુષ્ટે સ્તબ્ધઃ કણ્ડૂમાન્, અતિપ્રવૃત્તરક્તે શ્યાવશોફવાન્, ક્ષીણોઽલ્પમાંસો ન વૃદ્ધિમુપૈતિ ||૧૭||
View original
न चाशुद्धरक्तमतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा सन्दध्यात् |
स हि वातदुष्टे रक्ते रूढोऽपि परिपुटनवान्, पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान्, श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान्, अतिप्रवृत्तरक्ते श्यावशोफवान्, क्षीणोऽल्पमांसो न वृद्धिमुपैति ||१७||
પરિહાર્યસામાન્યાદન્યદપિ વિરુદ્ધં પ્રતિપાદયન્નાહ- ન ચેત્યાદિ| અશુદ્ધરક્તમિતિ દુષ્ટરક્તમ્| અતિપ્રવૃત્તરક્તમિતિ શુદ્ધરક્તમપિ યદાઽતિપ્રવૃત્તં સ્યાત્તદા ન સન્ધેયમ્| અશુદ્ધરક્તસન્ધાને દોષમાહ- સ હિ વાતદુષ્ટે ઇત્યાદિ| પરિપુટનં ત્વચ ઉચ્ચટનં, મિશ્રકાધ્યાયોક્તઃ સશોફઃ કર્ણલતિકારોગો વા| અતિપ્રવૃત્તરક્તસ્ય સન્ધાને દોષમાહ- અતિપ્રવૃત્તરક્તે ઇતિ; અતિસ્રવદ્રક્તે ઇત્યર્થઃ| શ્યાવશોફોઽત્ર વાતકૃતઃ| ક્ષીણકર્ણસ્ય સન્ધાને દોષમાહ- ક્ષીણ ઇત્યાદિ| ક્ષીણોઽત્ર શુદ્ધરક્તાતિપ્રવૃત્ત્યા; ન તુ દોષોપદ્રવૈઃ, સદોષોપદ્રવવર્ધને છિદ્યત એવ||૧૭||
Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19
(આમતૈલેન ત્રિરાત્રં પરિષેચયેત્, ત્રિરાત્રાચ્ચ પિચું પરિવર્તયેત્) |
સ યદા સુરૂઢો નિરુપદ્રવઃ સવર્ણો ભવતિ તદૈનં શનૈઃ શનૈરભિવર્ધયેત્ |
અતોઽન્યથા સંરમ્ભદાહપાકરાગવેદનાવાન્, પુનશ્છિદ્યતે વા ||૧૮||
અથાસ્યાપ્રદુષ્ટસ્યાભિવર્ધનાર્થમભ્યઙ્ગઃ |
તદ્યથા- ગોધાપ્રતુદવિષ્કિરાનૂપૌદકવસામજ્જાનૌ પયઃ સર્પિસ્તૈલં ગૌરસર્ષપજં ચ યથાલાભં સમ્ભૃત્યાર્કાલર્કબલાતિબલાનન્તાપામાર્ગાશ્વગન્ધાવિદારિગન્ધાક્ષીરશુક્લાજલશૂકમધુરવર્ગપયસ્યાપ્રતિવાપં તૈલં વા પાચયિત્વા સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્ ||૧૯||
View original
(आमतैलेन त्रिरात्रं परिषेचयेत्, त्रिरात्राच्च पिचुं परिवर्तयेत्) |
स यदा सुरूढो निरुपद्रवः सवर्णो भवति तदैनं शनैः शनैरभिवर्धयेत् |
अतोऽन्यथा संरम्भदाहपाकरागवेदनावान्, पुनश्छिद्यते वा ||१८||
अथास्याप्रदुष्टस्याभिवर्धनार्थमभ्यङ्गः |
तद्यथा- गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकवसामज्जानौ पयः सर्पिस्तैलं गौरसर्षपजं च यथालाभं सम्भृत्यार्कालर्कबलातिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धाविदारिगन्धाक्षीरशुक्लाजलशूकमधुरवर्गपयस्याप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात् ||१९||
દ્વિવ્રણીયોક્તસામાન્યવિધિમુદ્દિશ્ય વિશેષવિધિં નિર્દિશન્નાહ- આમતૈલેનેત્યાદિ| પ્રતુદાઃ લટ્વાદયઃ શ્રેષ્ઠત્વાત્, વિષ્કિરા લાવાદયઃ, આનૂપા વરાહમહિષાદયઃ, ઔદકા રોહિતમત્સ્યાદયઃ, એષાં વસામજ્જાનૌ, વસા માંસસ્નેહઃ| ગૌરસર્ષપજસ્થાને ‘રાજસર્ષપજં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, રાજસર્ષપાઃ શ્વેતસર્ષપાઃ| વસામજ્જાસર્પિર્ગૌરસર્ષપતૈલમેતત્સ્નેહચતુષ્ટયમર્કાદિકલ્કમાવાપ્ય ચતુર્ગુણેન દુગ્ધેનૈવ પચનીયમિતિ| અન્યે ત્વત્ર સર્પિર્ન પઠન્તિ| અપરે વસાદિસ્નેહચતુષ્ટયં પરં પઠન્તિ નતુ પયઃ, દ્રવાનુક્તૌ ચ જલં ચતુર્ગુણં વદન્તિ સ્નેહપાકે; ‘યદાઽન્યત્રાપિ કેવલં દુગ્ધં સ્યાત્તદા સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં દુગ્ધં, યદા પુનરન્યોઽપિ દ્રવો ભવેત્તદા સ્નેહસમમેવ દુગ્ધં કાર્યમ્’ ઇત્યાચાર્યા ભાષન્તે| યથાલાભં સમ્ભૃત્યેતિ યસ્ય યસ્ય લાભસ્તં તમેકત્ર કૃત્વેત્યર્થઃ; એતેન દ્વિત્રાણામપિ ગ્રહણમુક્તમ્ | અલર્કો મન્દારઃ, અનન્તા ઉત્પલસારિવા, વિદારિગન્ધા શાલપર્ણી, ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારી; જલશૂકો જલનીલિકા, જલાન્તર્વર્તી રોમયુક્તઃ સવિષપ્રાણી વા, જલશૂકો જલસંસ્થસ્તૃણસક્તો જન્તુવિરચિતઃ શૂકસઙ્ઘાતવાન્ નિવાસોઽન્દુક ઇત્યન્યે, `જલચારી કૃષ્ણકીટ’ ઇતિ લક્ષ્મણટીપ્પણકેનોક્તં; મધુરવર્ગઃ કાકોલ્યાદિઃ, પયસ્યા વિદારીભેદઃ, કેચિદર્કપુષ્પીત્યાહુઃ; અન્યે મધુરવર્ગં પયસ્યાં ચ ન પઠન્તિ| તૈલં વેતિ તિલતૈલં વા પચેત્, એકૈકં વા| સ્વનુગુપ્તમિતિ નિરુપદ્રવસ્થાન ઇત્યર્થઃ||૧૮-૧૯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
સ્વેદિતોન્મર્દિતં કર્ણં સ્નેહેનૈતેન યોજયેત્ |
અથાનુપદ્રવઃ સમ્યગ્બલવાંશ્ચ વિવર્ધતે ||૨૦||
View original
स्वेदितोन्मर्दितं कर्णं स्नेहेनैतेन योजयेत् |
अथानुपद्रवः सम्यग्बलवांश्च विवर्धते ||२०||
અસ્ય તૈલસ્યાવચારણમાહ- સ્વેદિતોન્મર્દિતમિત્યાદિ||૨૦||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
યવાશ્વગન્ધાયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તિલૈશ્ચોદ્વર્તનં હિતમ્ |૨૧|
View original
यवाश्वगन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्तनं हितम् |२१|
અભ્યક્તસ્યોદ્વર્તનમાહ- યવેત્યાદિ|૨૧|-
Adhikarana 20 (21) · Śloka 22
શતાવર્યશ્વગન્ધાભ્યાં પયસ્યૈરણ્ડજીવનૈઃ ||૨૧||
તૈલં વિપક્વં સક્ષીરમભ્યઙ્ગાત્ પાલિવર્ધનમ્ |૨૨|
View original
शतावर्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः ||२१||
तैलं विपक्वं सक्षीरमभ्यङ्गात् पालिवर्धनम् |२२|
કર્ણપાલિવિવૃદ્ધ્યર્થમપરં તૈલમાહ- શતાવર્યશ્વગન્ધાભ્યામિત્યાદિ| શતાવર્યાદિકલ્કેન સ્નેહચતુર્થાંશેન કેવલક્ષીરેણ ચતુર્ગુણેન તૈલમત્ર પચનીયમ્| પયસ્યા અર્કપુષ્પી| જીવનૈઃ કાકોલ્યાદિદ્રવ્યૈઃ||૨૧||
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
યે તુ કર્ણા ન વર્ધન્તે સ્વેદસ્નેહોપપાદિતાઃ ||૨૨||
તેષામપાઙ્ગદેશે તુ કુર્યાત્ પ્રચ્છાનમેવ તુ |
બાહ્યચ્છેદં ન કુર્વીત વ્યાપદઃ સ્યુસ્તતોધ્રુવાઃ ||૨૩||
View original
ये तु कर्णा न वर्धन्ते स्वेदस्नेहोपपादिताः ||२२||
तेषामपाङ्गदेशे तु कुर्यात् प्रच्छानमेव तु |
बाह्यच्छेदं न कुर्वीत व्यापदः स्युस्ततोध्रुवाः ||२३||
એવમપ્યવર્ધમાનાનાં કર્ણાનાં વર્ધનોપાયં દર્શયન્નાહ- યે ત્વિત્યાદિ| ઉપપાદિતાઃ સંયોજિતાઃ| અપાઙ્ગદેશે ત્વિતિ કર્ણપુત્રિકાયા અધઃ| તુશબ્દ એવાર્થઃ| પ્રચ્છાનમેવ ત્વિતિ એવશબ્દ ઈષદર્થે, ઈષચ્છેદનં; તુશબ્દોઽયમપ્યર્થઃ, તેન કર્ણપુત્રિકાયા અધ એવ છેદનં, તદપીષદેવ કાર્યમિત્યુક્તં ભવતિ| તેષામપાઙ્ગચ્છેદ્યં હિ કાર્યમાભ્યન્તરં ભવેત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, અપાઙ્ગપુત્રિકાયા અધઃ કર્ણાનુકૂલમાભ્યન્તરં છેદ્યં પ્રચ્છયેદ્વા| બાહ્યચ્છેદં કર્ણબાહ્યલતિકાચ્છેદમ્| વ્યાપદઃ કર્ણલતિકાત્રુટનાદયઃ; ‘વ્યાધયઃ સ્યુઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૨૨-૨૩||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
બદ્ધમાત્રં તુ યઃ કર્ણં સહસૈવાભિવર્ધયેત્ |
આમકોશી સમાધ્માતઃ ક્ષિપ્રમેવ વિમુચ્યતે ||૨૪||
View original
बद्धमात्रं तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्धयेत् |
आमकोशी समाध्मातः क्षिप्रमेव विमुच्यते ||२४||
અરૂઢકર્ણસ્ય વર્ધને દોષમાહ- બદ્ધમાત્રમિત્યાદિ| આમકોશીતિ અસમ્યગ્રૂઢમધ્યઃ| કેચિદમું ન પઠન્તિ||૨૪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
જાતરોમા સુવર્ત્મા ચ શ્લિષ્ટસન્ધિઃ સમઃ સ્થિરઃ |
સુરૂઢોઽવેદનો યશ્ચ તં કર્ણં વર્ધયેચ્છનૈઃ ||૨૫||
View original
जातरोमा सुवर्त्मा च श्लिष्टसन्धिः समः स्थिरः |
सुरूढोऽवेदनो यश्च तं कर्णं वर्धयेच्छनैः ||२५||
કીદૃશઃ પુનર્વર્ધનીયસ્તમાહ- જાતરોમેત્યાદિ| સુવર્ત્મેતિ શોભનચ્છિદ્રઃ, શ્લિષ્ટસન્ધિઃ; સંલગ્નસન્ધિઃ; સમો નિમ્નોન્નતત્વરહિતઃ, સ્થિરો દૃઢઃ||૨૫||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
અમિતાઃ કર્ણબન્ધાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ |
યો યથા સુવિશિષ્ટઃ સ્યાત્તં તથા વિનિયોજયેત્ |
(કર્ણપાલ્યામયાન્નૄણાં પુનર્વક્ષ્યામિ સુશ્રુત! |
કર્ણપાલ્યાં પ્રકુપિતા વાતપિત્તકફાસ્ત્રયઃ(૧) ||૨૬||
દ્વિધા વાઽપ્યથ સંસૃષ્ટાઃ કુર્વન્તિ વિવિધા રુજઃ |
વિસ્ફોટઃ સ્તબ્ધતા શોફઃ પાલ્યાં દોષે તુ વાતિકે(૨) ||૨૬||
દાહવિસ્ફોટજનનં શોફઃ પાકશ્ચ પૈત્તિકે |
કણ્ડૂઃ સશ્વયથુઃ સ્તમ્ભો ગુરુત્વં ચ કફાત્મકે(૩) ||૨૬||
યથાદોષં ચ સંશોધ્ય કુર્યાત્તેષાં ચિકિત્સિતમ્ |
સ્વેદાભ્યઙ્ગપરીષેકૈઃ પ્રલેપાસૃગ્વિમોક્ષણૈઃ(૪) ||૨૬||
મૃદ્વીં ક્રિયાં બૃંહણીયૈર્યથાસ્વં ભોજનૈસ્તથા |
ય એવં વેત્તિ દોષાણાં ચિકિત્સાં કર્તુમર્હતિ(૫) ||૨૬||
અત ઊર્ધ્વં નામલિઙ્ગૈર્વક્ષ્યે પાલ્યામુપદ્રવાન્ |
ઉત્પાટકશ્ચોત્પુટકઃ શ્યાવઃ કણ્ડૂયુતો ભૃશમ્(૬) ||૨૬||
અવમન્થઃ સકણ્ડૂકો ગ્રન્થિકો જમ્બુલસ્તથા |
સ્રાવી ચ દાહવાંશ્ચૈવ શૃણ્વેષાં ક્રમશઃ ક્રિયામ્(૭) ||૨૬||
અપામાર્ગઃ સર્જરસઃ પાટલાલકુચત્વચૌ |
ઉત્પાટકે પ્રલેપઃ સ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ પાચયેત્(૮) ||૨૬||
શમ્પાકશિગ્રુપૂતીકાન્ ગોધામેદોઽથ તદ્વસામ્ |
વારાહં ગવ્યમૈણેયં પિત્તં સર્પિશ્ચ સંસૃજેત્(૯) ||૨૬||
લેપમુત્પુટકે દદ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્ |
ગૌરીં સુગન્ધાં સશ્યામામનન્તાં તણ્ડુલીયકમ્(૧૦) ||૨૬||
શ્યાવે પ્રલેપનં દદ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્ |
પાઠાં રસાઞ્જનં ક્ષૌદ્રં તથા સ્યાદુષ્ણકાઞ્જિકમ્(૧૧) ||૨૬||
દદ્યાલ્લેપં સકણ્ડૂકે તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્ |
વ્રણીભૂતસ્ય દેયં સ્યાદિદં તૈલં વિજાનતા(૧૨) ||૨૬||
મધુકક્ષીરકાકોલીજીવકાદ્યૈર્વિપાચિતમ્ |
ગોધાવરાહસર્પાણાં વસાઃ સ્યુઃ કૃતબૃંહણે(૧૩) ||૨૬||
પ્રલેપનમિદં દદ્યાદવસિચ્યાવમન્થકે |
પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં સમઙ્ગાં ધવમેવ ચ(૧૪) ||૨૬||
તૈલમેભિશ્ચ સમ્પક્વં શૃણુ કણ્ડૂમતઃ ક્રિયામ્ |
સહદેવા વિશ્વદેવા અજાક્ષીરં સસૈન્ધવમ્ |
એતૈરાલેપનં દદ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્(૧૫) ||૨૬||
ગ્રન્થિકે ગુટિકાં પૂર્વં સ્રાવયેદવપાટ્ય તુ |
તતઃ સૈન્ધવચૂર્ણં તુ ઘૃષ્ટ્વા લેપં પ્રદાપયેત્(૧૬) ||૨૬||
લિખિત્વા તત્સ્રુતં ઘૃષ્ટ્વા ચૂર્ણૈર્લોધ્રસ્ય જમ્બુલે |
ક્ષીરેણ પ્રતિસાર્યૈનં શુદ્ધં સંરોપયેત્તતઃ(૧૭) ||૨૬||
મધુપર્ણી મધૂકં ચ મધુકં મધુના સહ |
લેપઃ સ્રાવિણિ દાતવ્યસ્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્(૧૮) ||૨૬||
પઞ્ચવલ્કૈઃ સમધુકૈઃ પિષ્ટૈસ્તૈશ્ચ ઘૃતાન્વિતૈઃ |
જીવકાદ્યૈઃ સસર્પિષ્કૈર્દહ્યમાનં પ્રલેપયેત્)(૧૯) ||૨૬||
View original
अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलैरिह |
यो यथा सुविशिष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत् |
(कर्णपाल्यामयान्नॄणां पुनर्वक्ष्यामि सुश्रुत! |
कर्णपाल्यां प्रकुपिता वातपित्तकफास्त्रयः(१) ||२६||
द्विधा वाऽप्यथ संसृष्टाः कुर्वन्ति विविधा रुजः |
विस्फोटः स्तब्धता शोफः पाल्यां दोषे तु वातिके(२) ||२६||
दाहविस्फोटजननं शोफः पाकश्च पैत्तिके |
कण्डूः सश्वयथुः स्तम्भो गुरुत्वं च कफात्मके(३) ||२६||
यथादोषं च संशोध्य कुर्यात्तेषां चिकित्सितम् |
स्वेदाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रलेपासृग्विमोक्षणैः(४) ||२६||
मृद्वीं क्रियां बृंहणीयैर्यथास्वं भोजनैस्तथा |
य एवं वेत्ति दोषाणां चिकित्सां कर्तुमर्हति(५) ||२६||
अत ऊर्ध्वं नामलिङ्गैर्वक्ष्ये पाल्यामुपद्रवान् |
उत्पाटकश्चोत्पुटकः श्यावः कण्डूयुतो भृशम्(६) ||२६||
अवमन्थः सकण्डूको ग्रन्थिको जम्बुलस्तथा |
स्रावी च दाहवांश्चैव शृण्वेषां क्रमशः क्रियाम्(७) ||२६||
अपामार्गः सर्जरसः पाटलालकुचत्वचौ |
उत्पाटके प्रलेपः स्यात्तैलमेभिश्च पाचयेत्(८) ||२६||
शम्पाकशिग्रुपूतीकान् गोधामेदोऽथ तद्वसाम् |
वाराहं गव्यमैणेयं पित्तं सर्पिश्च संसृजेत्(९) ||२६||
लेपमुत्पुटके दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
गौरीं सुगन्धां सश्यामामनन्तां तण्डुलीयकम्(१०) ||२६||
श्यावे प्रलेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
पाठां रसाञ्जनं क्षौद्रं तथा स्यादुष्णकाञ्जिकम्(११) ||२६||
दद्याल्लेपं सकण्डूके तैलमेभिश्च साधितम् |
व्रणीभूतस्य देयं स्यादिदं तैलं विजानता(१२) ||२६||
मधुकक्षीरकाकोलीजीवकाद्यैर्विपाचितम् |
गोधावराहसर्पाणां वसाः स्युः कृतबृंहणे(१३) ||२६||
प्रलेपनमिदं दद्यादवसिच्यावमन्थके |
प्रपौण्डरीकं मधुकं समङ्गां धवमेव च(१४) ||२६||
तैलमेभिश्च सम्पक्वं शृणु कण्डूमतः क्रियाम् |
सहदेवा विश्वदेवा अजाक्षीरं ससैन्धवम् |
एतैरालेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम्(१५) ||२६||
ग्रन्थिके गुटिकां पूर्वं स्रावयेदवपाट्य तु |
ततः सैन्धवचूर्णं तु घृष्ट्वा लेपं प्रदापयेत्(१६) ||२६||
लिखित्वा तत्स्रुतं घृष्ट्वा चूर्णैर्लोध्रस्य जम्बुले |
क्षीरेण प्रतिसार्यैनं शुद्धं संरोपयेत्ततः(१७) ||२६||
मधुपर्णी मधूकं च मधुकं मधुना सह |
लेपः स्राविणि दातव्यस्तैलमेभिश्च साधितम्(१८) ||२६||
पञ्चवल्कैः समधुकैः पिष्टैस्तैश्च घृतान्वितैः |
जीवकाद्यैः ससर्पिष्कैर्दह्यमानं प्रलेपयेत्)(१९) ||२६||
કર્ણપાલિચ્છેદવિશેષેણ કર્ણસન્ધિબન્ધાનામપરિમિતત્વાદનુક્તમપિ પ્રકારં દર્શયન્નાહ- અમિતા ઇત્યાદિ| `સુવિશિષ્ટ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘સુનિવિષ્ટઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| કેચિદત્રૈવાધ્યાયે કર્ણપાલ્યામયાન્ પરિપોટાદીન્ પઠન્તિ, અન્યે તુ સલિઙ્ગચિકિત્સિતાન્ મિશ્રકચિકિત્સિતે પઠન્તિ; તાંશ્ચ તત્રૈવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ| અન્યે તુ સુશ્રુતાધ્યાયિનોઽત્ર `કર્ણપાલ્યામયાનન્યાન્ વક્ષ્યામિ ચતુરઃ પૃથક્’ ઇત્યાદિકં ગ્રન્થં સચિકિત્સિતં પઠન્તિ, સ ત્વાચાર્યૈરનાર્ષીકૃતઃ; તસ્માન્ન પઠનીયઃ| અપરે પુનરત્રૈવોત્પાટકાદીન્ સચિકિત્સિતાન્ પઠન્તિ, અમુમપિ પાઠમનાર્ષમાચાર્યા વર્ણયન્તિ, અતોઽયમપિ ન પઠિતવ્યઃ||૨૬||
Adhikarana 25 (27-31) · Śloka 31
વિશ્લેષિતાયાસ્ત્વથ નાસિકાયા વક્ષ્યામિ સન્ધાનવિધિં યથાવત્ |
નાસાપ્રમાણં પૃથિવીરુહાણાં પત્રં ગૃહીત્વા ત્વવલમ્બિ તસ્ય ||૨૭||
તેન પ્રમાણેન હિ ગણ્ડપાર્શ્વાદુત્કૃત્ય બદ્ધં ત્વથ નાસિકાગ્રમ્ |
વિલિખ્ય ચાશુ પ્રતિસન્દધીત તત્ સાધુબન્ધૈર્ભિષગપ્રમત્તઃ ||૨૮||
સુસંહિતં સમ્યગતો યથાવન્નાડીદ્વયેનાભિસમીક્ષ્ય બદ્ધ્વા |
પ્રોન્નમ્ય ચૈનામવચૂર્ણયેત્તુ પતઙ્ગયષ્ટીમધુકાઞ્જનૈશ્ચ ||૨૯||
સઞ્છાદ્ય સમ્યક્ પિચુના સિતેન તૈલેન સિઞ્ચેદસકૃત્તિલાનામ્ |
ઘૃતં ચ પાય્યઃ સ નરઃ સુજીર્ણે સ્નિગ્ધો વિરેચ્યઃ સ યથોપદેશમ્ ||૩૦||
રૂઢં ચ સન્ધાનમુપાગતં સ્યાત્તદર્ધશેષં તુ પુનર્નિકૃન્તેત્ |
હીનાં પુનર્વર્ધયિતું યતેત સમાં ચ કુર્યાદતિવૃદ્ધમાંસામ્ ||૩૧||
View original
विश्लेषितायास्त्वथ नासिकाया वक्ष्यामि सन्धानविधिं यथावत् |
नासाप्रमाणं पृथिवीरुहाणां पत्रं गृहीत्वा त्ववलम्बि तस्य ||२७||
तेन प्रमाणेन हि गण्डपार्श्वादुत्कृत्य बद्धं त्वथ नासिकाग्रम् |
विलिख्य चाशु प्रतिसन्दधीत तत् साधुबन्धैर्भिषगप्रमत्तः ||२८||
सुसंहितं सम्यगतो यथावन्नाडीद्वयेनाभिसमीक्ष्य बद्ध्वा |
प्रोन्नम्य चैनामवचूर्णयेत्तु पतङ्गयष्टीमधुकाञ्जनैश्च ||२९||
सञ्छाद्य सम्यक् पिचुना सितेन तैलेन सिञ्चेदसकृत्तिलानाम् |
घृतं च पाय्यः स नरः सुजीर्णे स्निग्धो विरेच्यः स यथोपदेशम् ||३०||
रूढं च सन्धानमुपागतं स्यात्तदर्धशेषं तु पुनर्निकृन्तेत् |
हीनां पुनर्वर्धयितुं यतेत समां च कुर्यादतिवृद्धमांसाम् ||३१||
વિશ્લેષિતાયા ઇત્યાદિ| વિશ્લેષિતાયા ઇતિ છિન્નાયાઃ| પૃથિવીરુહાણાં વૃક્ષાણામ્| તસ્યેતિ છિન્નનાસિકસ્ય પુરુષસ્ય| તેન પ્રમાણેનેતિ વૃક્ષપત્રપ્રમાણેન| ઉત્કૃત્યેતિ ઊર્ધ્વં છેદયિત્વા| બદ્ધમિતિ સંલગ્નં યથા સ્યાત્, ‘માંસં’ ઇતિ શેષઃ| તદિતિ નાસિકાગ્રમ્| સાધુબન્ધૈરિતિ શોભનબન્ધૈઃ કૃત્વા| અપ્રમત્તઃ સાવધાનઃ| સુસંહિતમિત્યાદિ| સુસંહિતં સમ્યગભિસમીક્ષ્ય, નાડીદ્વયેન યથાવદ્બદ્ધ્વા, પ્રોન્નમ્ય ચ પ્રકૃષ્ટં યથા સ્યાદેવમુત્થાપ્ય, એનાં નાસિકામવચૂર્ણયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| નાડીદ્વયમત્ર નલકૃતમેરણ્ડપત્રનાલકૃતં વા, ન તુ સીસકાદિબી(વી)ટિકા; કુતઃ? સા હિ ગુરુત્વાદધો ગચ્છતિ| પતઙ્ગં રક્તચન્દનમ્, અઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| સિતેન શુક્લેન| તૈલેનેત્યુક્તે તિલતૈલં લબ્ધં, તિલાનામિતિ યત્ કૃતં તત્ પ્રતિનિધિતૈલનિષેધાર્થમ્| પાય્યઃ પાયયિતવ્યઃ| સુજીર્ણે ભોજને| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ-"છિન્નાં તુ નાસિકાં દૃષ્ટ્વા વયઃસ્થસ્ય શરીરિણઃ| નાસાનુરૂપં સઞ્ચ્છિદ્ય પત્રં ગણ્ડે નિવેશયેત્"- ઇત્યાદિ||૨૭-૩૧||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
નાડીયોગં વિનૌષ્ઠસ્ય નાસાસન્ધાનવદ્વિધિમ્ |
ય એવમેવ જાનીયાત્ સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ||૩૨||
View original
नाडीयोगं विनौष्ठस्य नासासन्धानवद्विधिम् |
य एवमेव जानीयात् स राज्ञः कर्तुमर्हति ||३२||
અતશ્છિન્નસ્યૌષ્ઠસ્ય સન્ધાનમાહ- નાડીયોગમિત્યાદિ| ઓષ્ઠસ્ય સન્ધાનવિધિર્નાસાસન્ધાનવત્ કર્તવ્યઃ; પરં નાડીયોગં વિના| અર્હતિ યોગ્યો ભવતિ| ઇદં નાસાસન્ધાનૌષ્ઠસન્ધાનસૂત્રં પૂર્વાચાર્યૈરનાર્ષીકૃતમપિ જેજ્જટગયદાસાદિભિરઙ્ગીકૃતં સુબોધત્વાચ્ચ ન વ્યાખ્યાતં, તૈરઙ્ગીકૃતત્વાદસ્માભિરપિ સઙ્ગૃહીતં, સુબોધમપિ ચ વૈદ્યપુત્રબોધાર્થં વ્યાખ્યાતમ્| દાક્ષિણાત્યાસ્તુ ભિષજઃ કર્ણસ્યોપરિ કોટિવ્યધમત્ર પઠન્તિ| સોઽપ્યત્રાપ્રસિદ્ધેરનાર્ષઃ||૩૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને કર્ણવ્યધબન્ધવિધિર્નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कर्णव्यधबन्धविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||