16. karṇavyadhabandhavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કર્ણવ્યધબન્ધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

રક્ષાભૂષણનિમિત્તં બાલસ્ય કર્ણૌ વિધ્યેતે | તૌ ષષ્ઠે માસિ સપ્તમે વા શુક્લપક્ષે પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનં ધાત્ર્યઙ્કે કુમારધરાઙ્કે વા કુમારમુપવેશ્ય બાલક્રીડનકૈઃ પ્રલોભ્યાભિસાન્ત્વયન્ ભિષગ્વામહસ્તેનાકૃષ્ય કર્ણં દૈવકૃતે છિદ્ર આદિત્યકરાવભાસિતે શનૈઃ શનૈર્દક્ષિણહસ્તેનર્જુ વિધ્યેત્, પ્રતનુકં સૂચ્યા, બહલમારયા, પૂર્વં દક્ષિણં કુમારસ્ય, વામં કુમાર્યાઃ; તતઃ પિચુવર્તિં પ્રવેશયેત્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

શોણિતબહુત્વેન વેદનયા ચાન્યદેશવિદ્ધમિતિ જાનીયાત્, નિરુપદ્રવતયા તદ્દેશવિદ્ધમિતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્રાજ્ઞેન યદૃચ્છયા વિદ્ધાસુ સિરાસુ કાલિકામર્મરિકાલોહિતિકાસૂપદ્રવા ભવન્તિ | તત્ર, કાલિકાયાં જ્વરો દાહઃ શ્વયથુર્વેદના ચ ભવતિ; મર્મરિકાયાં વેદના જ્વરો ગ્રન્થયશ્ચ; લોહિતિકાયાં મન્યાસ્તમ્ભાપતાનકશિરોગ્રહકર્ણશૂલાનિ ભવન્તિ | તેષુ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ક્લિષ્ટજિહ્માપ્રશસ્તસૂચીવ્યધાદ્ગાઢતરવર્તિત્વાદ્દોષસમુદાયાદપ્રશસ્તવ્યધાદ્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર વર્તિમુપહૃત્યાશુ મધુકૈરણ્ડમૂલમઞ્જિષ્ઠાયવતિલકલ્કૈર્મધુઘૃતપ્રગાઢૈરાલેપયેત્તાવદ્યાવત્ સુરૂઢ ઇતિ; સુરૂઢં ચૈનં પુનર્વિધ્યેત્; વિધાનં તુ પૂર્વોક્તમેવ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર સમ્યગ્વિદ્ધમામતૈલેન પરિષેચયેત્, ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચ વર્તિં સ્થૂલતરાં દદ્યાત્, પરિષેકં ચ તમેવ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

અથ વ્યપગતદોષોપદ્રવે કર્ણે વર્ધનાર્થં લઘુ વર્ધનકં કુર્યાત્ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

એવં વિવર્ધિતઃ કર્ણશ્છિદ્યતે તુ દ્વિધા નૃણામ્ | દોષતો વાઽભિઘાતાદ્વા સન્ધાનં તસ્ય મે શૃણુ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તત્ર સમાસેન પઞ્ચદશકર્ણબન્ધાકૃતયઃ | તદ્યથા- નેમિસન્ધાનક ઉત્પલભેદ્યકો વલ્લૂરક આસઙ્ગિમો ગણ્ડકર્ણ આહાર્યો નિર્વેધિમો વ્યાયોજિમઃ કપાટસન્ધિકોઽર્ધકપાટસન્ધિકઃ સઙ્ક્ષિપ્તો હીનકર્ણો વલ્લીકર્ણો યષ્ટિકર્ણઃ કાકૌષ્ઠક ઇતિ | તેષુ, પૃથુલાયતસમોભયપાલિર્નેમિસન્ધાનકઃ, વૃત્તાયતસમોભયપાલિરુત્પલભેદ્યકઃ; હ્રસ્વવૃત્તસમોભયપાલિર્વલ્લૂરકઃ; અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરાસઙ્ગિમઃ; બાહ્યદીર્ઘૈકપાલિર્ગણ્ડકર્ણઃ; અપાલિરુભયતોઽપ્યાહાર્યઃ; પીઠોપમપાલિરુભયતઃ ક્ષીણપુત્રિકાશ્રિતો નિર્વેધિમઃ, સ્થૂલાણુસમવિષમપાલિર્વ્યાયોજિમઃ; અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરિતરાલ્પપાલિઃ કપાટસન્ધિકઃ; બાહ્યદીર્ઘૈકપાલિરિતરાલ્પપાલિરર્ધકપાટસન્ધિકઃ | તત્ર દશૈતે કર્ણબન્ધવિકલ્પાઃ સાધ્યાઃ ; તેષાં સ્વનામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ સઙ્ક્ષિપ્તાદયઃ પઞ્ચાસાધ્યાઃ | તત્ર શુષ્કશષ્કુલિરુત્સન્નપાલિરિતરાલ્પપાલિઃ સઙ્ક્ષિપ્તઃ ; અનધિષ્ઠાનપાલિઃ પર્યન્તયોઃ ક્ષીણમાંસો હીનકર્ણઃ; તનુવિષમાલ્પપાલિર્વલ્લીકર્ણઃ; ગ્રથિતમાંસસ્તબ્ધસિરાતતસૂક્ષ્મપાલિર્યષ્ટિકર્ણઃ; નિર્માંસસઙ્ક્ષિપ્તાગ્રાલ્પશોણિતપાલિઃ કાકૌષ્ઠક ઇતિ | બદ્ધેષ્વપિ તુ શોફદાહરાગપાકપિડકાસ્રાવયુક્તા ન સિદ્ધિમુપયાન્તિ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્ય પાલિદ્વયમપિ કર્ણસ્ય ન ભવેદિહ | કર્ણપીઠં સમે મધ્યે તસ્ય વિદ્ધ્વા વિવર્ધયેત્ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

બાહ્યાયામિહ દીર્ઘાયાં સન્ધિરાભ્યન્તરો ભવેત્ | આભ્યન્તરાયાં દીર્ઘાયાં બાહ્યસન્ઘિરુદાહૃતઃ ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

એકૈવ તુ ભવેત્ પાલિઃ સ્થૂલા પૃથ્વી સ્થિરા ચ યા | તાં દ્વિધા પાટયિત્વા તુ છિત્ત્વા ચોપરિ સન્ધયેત્ ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ગણ્ડાદુત્પાટ્ય માંસેન સાનુબન્ધેન જીવતા | કર્ણપાલીમપાલેસ્તુ કુર્યાન્નિર્લિખ્ય શાસ્ત્રવિત્ ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

અતોઽન્યતમં બન્ધં ચિકીર્ષુરગ્રોપહરણીયોક્તોપસમ્ભૃતસમ્ભારં વિશેષતશ્ચાત્રોપહરેત્ સુરામણ્ડં ક્ષીરમુદકં ધાન્યામ્લં કપાલચૂર્ણં ચેતિ | તતોઽઙ્ગનાં પુરુષં વા ગ્રથિતકેશાન્તં લઘુ ભુક્તવન્તમાપ્તૈઃ સુપરિગૃહીતં ચ કૃત્વા, બન્ધમુપધાર્ય, છેદ્યભેદ્યલેખ્યવ્યધનૈરુપપન્નૈરુપપાદ્ય, કર્ણશોણિતમવેક્ષ્ય દુષ્ટમદુષ્ટં વેતિ; તત્ર વાતદુષ્ટે ધાન્યામ્લોષ્ણોદકાભ્યાં પિત્તદુષ્ટે શીતોદકપયોભ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટે સુરામણ્ડોષ્ણોદકાભ્યાં પ્રક્ષાલ્ય કર્ણૌ, પુનરવલિખ્યાનુન્નતમહીનમવિષમં ચ કર્ણસન્ધિં સન્નિવેશ્ય, સ્થિતરક્તં સન્દધ્યાત્ | તતો મધુઘૃતેનાભ્યજ્ય પિચુપ્રોતયોરન્યતરેણાવગુણ્ઠ્ય સૂત્રેણાનવગાઢમનતિશિથિલં ચ બદ્ધ્વા કપાલચૂર્ણેનાવકીર્યાચારિકમુપદિશેત્, દ્વિવ્રણીયોક્તેન ચ વિધાનેનોપચરેત્ ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ભવતિ ચાત્ર- વિઘટ્ટનં દિવાસ્વપ્નં વ્યાયામમતિભોજનમ્ | વ્યવાયમગ્નિસન્તાપં વાક્શ્રમં ચ વિવર્જયેત્ ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ન ચાશુદ્ધરક્તમતિપ્રવૃત્તરક્તં ક્ષીણરક્તં વા સન્દધ્યાત્ | સ હિ વાતદુષ્ટે રક્તે રૂઢોઽપિ પરિપુટનવાન્, પિત્તદુષ્ટે દાહપાકરાગવેદનાવાન્, શ્લેષ્મદુષ્ટે સ્તબ્ધઃ કણ્ડૂમાન્, અતિપ્રવૃત્તરક્તે શ્યાવશોફવાન્, ક્ષીણોઽલ્પમાંસો ન વૃદ્ધિમુપૈતિ ||૧૭||

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

(આમતૈલેન ત્રિરાત્રં પરિષેચયેત્, ત્રિરાત્રાચ્ચ પિચું પરિવર્તયેત્) | સ યદા સુરૂઢો નિરુપદ્રવઃ સવર્ણો ભવતિ તદૈનં શનૈઃ શનૈરભિવર્ધયેત્ | અતોઽન્યથા સંરમ્ભદાહપાકરાગવેદનાવાન્, પુનશ્છિદ્યતે વા ||૧૮|| અથાસ્યાપ્રદુષ્ટસ્યાભિવર્ધનાર્થમભ્યઙ્ગઃ | તદ્યથા- ગોધાપ્રતુદવિષ્કિરાનૂપૌદકવસામજ્જાનૌ પયઃ સર્પિસ્તૈલં ગૌરસર્ષપજં ચ યથાલાભં સમ્ભૃત્યાર્કાલર્કબલાતિબલાનન્તાપામાર્ગાશ્વગન્ધાવિદારિગન્ધાક્ષીરશુક્લાજલશૂકમધુરવર્ગપયસ્યાપ્રતિવાપં તૈલં વા પાચયિત્વા સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્ ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

સ્વેદિતોન્મર્દિતં કર્ણં સ્નેહેનૈતેન યોજયેત્ | અથાનુપદ્રવઃ સમ્યગ્બલવાંશ્ચ વિવર્ધતે ||૨૦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

યવાશ્વગન્ધાયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તિલૈશ્ચોદ્વર્તનં હિતમ્ |૨૧|

Adhikarana 20 (21) · Śloka 22

શતાવર્યશ્વગન્ધાભ્યાં પયસ્યૈરણ્ડજીવનૈઃ ||૨૧|| તૈલં વિપક્વં સક્ષીરમભ્યઙ્ગાત્ પાલિવર્ધનમ્ |૨૨|

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

યે તુ કર્ણા ન વર્ધન્તે સ્વેદસ્નેહોપપાદિતાઃ ||૨૨|| તેષામપાઙ્ગદેશે તુ કુર્યાત્ પ્રચ્છાનમેવ તુ | બાહ્યચ્છેદં ન કુર્વીત વ્યાપદઃ સ્યુસ્તતોધ્રુવાઃ ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

બદ્ધમાત્રં તુ યઃ કર્ણં સહસૈવાભિવર્ધયેત્ | આમકોશી સમાધ્માતઃ ક્ષિપ્રમેવ વિમુચ્યતે ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

જાતરોમા સુવર્ત્મા ચ શ્લિષ્ટસન્ધિઃ સમઃ સ્થિરઃ | સુરૂઢોઽવેદનો યશ્ચ તં કર્ણં વર્ધયેચ્છનૈઃ ||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

અમિતાઃ કર્ણબન્ધાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ | યો યથા સુવિશિષ્ટઃ સ્યાત્તં તથા વિનિયોજયેત્ | (કર્ણપાલ્યામયાન્નૄણાં પુનર્વક્ષ્યામિ સુશ્રુત! | કર્ણપાલ્યાં પ્રકુપિતા વાતપિત્તકફાસ્ત્રયઃ(૧) ||૨૬|| દ્વિધા વાઽપ્યથ સંસૃષ્ટાઃ કુર્વન્તિ વિવિધા રુજઃ | વિસ્ફોટઃ સ્તબ્ધતા શોફઃ પાલ્યાં દોષે તુ વાતિકે(૨) ||૨૬|| દાહવિસ્ફોટજનનં શોફઃ પાકશ્ચ પૈત્તિકે | કણ્ડૂઃ સશ્વયથુઃ સ્તમ્ભો ગુરુત્વં ચ કફાત્મકે(૩) ||૨૬|| યથાદોષં ચ સંશોધ્ય કુર્યાત્તેષાં ચિકિત્સિતમ્ | સ્વેદાભ્યઙ્ગપરીષેકૈઃ પ્રલેપાસૃગ્વિમોક્ષણૈઃ(૪) ||૨૬|| મૃદ્વીં ક્રિયાં બૃંહણીયૈર્યથાસ્વં ભોજનૈસ્તથા | ય એવં વેત્તિ દોષાણાં ચિકિત્સાં કર્તુમર્હતિ(૫) ||૨૬|| અત ઊર્ધ્વં નામલિઙ્ગૈર્વક્ષ્યે પાલ્યામુપદ્રવાન્ | ઉત્પાટકશ્ચોત્પુટકઃ શ્યાવઃ કણ્ડૂયુતો ભૃશમ્(૬) ||૨૬|| અવમન્થઃ સકણ્ડૂકો ગ્રન્થિકો જમ્બુલસ્તથા | સ્રાવી ચ દાહવાંશ્ચૈવ શૃણ્વેષાં ક્રમશઃ ક્રિયામ્(૭) ||૨૬|| અપામાર્ગઃ સર્જરસઃ પાટલાલકુચત્વચૌ | ઉત્પાટકે પ્રલેપઃ સ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ પાચયેત્(૮) ||૨૬|| શમ્પાકશિગ્રુપૂતીકાન્ ગોધામેદોઽથ તદ્વસામ્ | વારાહં ગવ્યમૈણેયં પિત્તં સર્પિશ્ચ સંસૃજેત્(૯) ||૨૬|| લેપમુત્પુટકે દદ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્ | ગૌરીં સુગન્ધાં સશ્યામામનન્તાં તણ્ડુલીયકમ્(૧૦) ||૨૬|| શ્યાવે પ્રલેપનં દદ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્ | પાઠાં રસાઞ્જનં ક્ષૌદ્રં તથા સ્યાદુષ્ણકાઞ્જિકમ્(૧૧) ||૨૬|| દદ્યાલ્લેપં સકણ્ડૂકે તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્ | વ્રણીભૂતસ્ય દેયં સ્યાદિદં તૈલં વિજાનતા(૧૨) ||૨૬|| મધુકક્ષીરકાકોલીજીવકાદ્યૈર્વિપાચિતમ્ | ગોધાવરાહસર્પાણાં વસાઃ સ્યુઃ કૃતબૃંહણે(૧૩) ||૨૬|| પ્રલેપનમિદં દદ્યાદવસિચ્યાવમન્થકે | પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં સમઙ્ગાં ધવમેવ ચ(૧૪) ||૨૬|| તૈલમેભિશ્ચ સમ્પક્વં શૃણુ કણ્ડૂમતઃ ક્રિયામ્ | સહદેવા વિશ્વદેવા અજાક્ષીરં સસૈન્ધવમ્ | એતૈરાલેપનં દદ્યાત્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્(૧૫) ||૨૬|| ગ્રન્થિકે ગુટિકાં પૂર્વં સ્રાવયેદવપાટ્ય તુ | તતઃ સૈન્ધવચૂર્ણં તુ ઘૃષ્ટ્વા લેપં પ્રદાપયેત્(૧૬) ||૨૬|| લિખિત્વા તત્સ્રુતં ઘૃષ્ટ્વા ચૂર્ણૈર્લોધ્રસ્ય જમ્બુલે | ક્ષીરેણ પ્રતિસાર્યૈનં શુદ્ધં સંરોપયેત્તતઃ(૧૭) ||૨૬|| મધુપર્ણી મધૂકં ચ મધુકં મધુના સહ | લેપઃ સ્રાવિણિ દાતવ્યસ્તૈલમેભિશ્ચ સાધિતમ્(૧૮) ||૨૬|| પઞ્ચવલ્કૈઃ સમધુકૈઃ પિષ્ટૈસ્તૈશ્ચ ઘૃતાન્વિતૈઃ | જીવકાદ્યૈઃ સસર્પિષ્કૈર્દહ્યમાનં પ્રલેપયેત્)(૧૯) ||૨૬||

Adhikarana 25 (27-31) · Śloka 31

વિશ્લેષિતાયાસ્ત્વથ નાસિકાયા વક્ષ્યામિ સન્ધાનવિધિં યથાવત્ | નાસાપ્રમાણં પૃથિવીરુહાણાં પત્રં ગૃહીત્વા ત્વવલમ્બિ તસ્ય ||૨૭|| તેન પ્રમાણેન હિ ગણ્ડપાર્શ્વાદુત્કૃત્ય બદ્ધં ત્વથ નાસિકાગ્રમ્ | વિલિખ્ય ચાશુ પ્રતિસન્દધીત તત્ સાધુબન્ધૈર્ભિષગપ્રમત્તઃ ||૨૮|| સુસંહિતં સમ્યગતો યથાવન્નાડીદ્વયેનાભિસમીક્ષ્ય બદ્ધ્વા | પ્રોન્નમ્ય ચૈનામવચૂર્ણયેત્તુ પતઙ્ગયષ્ટીમધુકાઞ્જનૈશ્ચ ||૨૯|| સઞ્છાદ્ય સમ્યક્ પિચુના સિતેન તૈલેન સિઞ્ચેદસકૃત્તિલાનામ્ | ઘૃતં ચ પાય્યઃ સ નરઃ સુજીર્ણે સ્નિગ્ધો વિરેચ્યઃ સ યથોપદેશમ્ ||૩૦|| રૂઢં ચ સન્ધાનમુપાગતં સ્યાત્તદર્ધશેષં તુ પુનર્નિકૃન્તેત્ | હીનાં પુનર્વર્ધયિતું યતેત સમાં ચ કુર્યાદતિવૃદ્ધમાંસામ્ ||૩૧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

નાડીયોગં વિનૌષ્ઠસ્ય નાસાસન્ધાનવદ્વિધિમ્ | ય એવમેવ જાનીયાત્ સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ||૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 16

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને કર્ણવ્યધબન્ધવિધિર્નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬||