Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕਰ੍ਣਵ੍ਯਧਬਨ੍ਧਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः कर्णव्यधबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਅਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ| ਕਥਂ? ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਧਿਕਾਰਃ; ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੋਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਵ੍ਯਧਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ- “ਕਾਲੇਸ੍ਵੇਤੇਸ੍ਵਦੋਸਾਣਾਂ ਬਾਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਵ੍ਯਧੇ| ਸਹ ਗਾਤ੍ਰੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਸ਼੍ਚ ਖਾਨਿ ਚ” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰੇਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਾਰਣਮ੍| ਪਞ੍ਚੈਵ ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਾਰਣਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਧਿਕਾਰਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ, ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਂ, ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯਂ, ਜਾਤ੍ਯਭੇਦੋ, ਨਾਮਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਂ ਚੇਤਿ| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- “ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯਂ ਜਾਤ੍ਯਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਂ ਨਾਮਕੀਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਧਿਕਾਰਾਨੁਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਹੇਤਵਃ”- ਇਤਿ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਰਕ੍ਸਾਭੂਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਬਾਲਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣੌ ਵਿਧ੍ਯੇਤੇ |
ਤੌ ਸਸ੍ਠੇ ਮਾਸਿ ਸਪ੍ਤਮੇ ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਸੁ ਤਿਥਿਕਰਣਮੁਹੂਰ੍ਤਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਸੁ ਕਤਮਙ੍ਗਲਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵਾਚਨਂ ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਕੇ ਕੁਮਾਰਧਰਾਙ੍ਕੇ ਵਾ ਕੁਮਾਰਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯ ਬਾਲਕ੍ਰੀਡਨਕੈਃ ਪ੍ਰਲੋਭ੍ਯਾਭਿਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਨ੍ ਭਿਸਗ੍ਵਾਮਹਸ੍ਤੇਨਾਕਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਂ ਦੈਵਕਤੇ ਛਿਦ੍ਰ ਆਦਿਤ੍ਯਕਰਾਵਭਾਸਿਤੇ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਹਸ੍ਤੇਨਰ੍ਜੁ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਪ੍ਰਤਨੁਕਂ ਸੂਚ੍ਯਾ, ਬਹਲਮਾਰਯਾ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਕੁਮਾਰਸ੍ਯ, ਵਾਮਂ ਕੁਮਾਰ੍ਯਾਃ; ਤਤਃ ਪਿਚੁਵਰ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੩||
View original
रक्षाभूषणनिमित्तं बालस्य कर्णौ विध्येते |
तौ षष्ठे मासि सप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्यङ्के कुमारधराङ्के वा कुमारमुपवेश्य बालक्रीडनकैः प्रलोभ्याभिसान्त्वयन् भिषग्वामहस्तेनाकृष्य कर्णं दैवकृते छिद्र आदित्यकरावभासिते शनैः शनैर्दक्षिणहस्तेनर्जु विध्येत्, प्रतनुकं सूच्या, बहलमारया, पूर्वं दक्षिणं कुमारस्य, वामं कुमार्याः; ततः पिचुवर्तिं प्रवेशयेत् ||३||
ਕਿਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਬਾਲਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣੌ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਰਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਸਾਭੂਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਰਕ੍ਸਾਭੂਸਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਰਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਭੂਸਣਾਨਿ ਰਕ੍ਸਾਭੂਸਣਾਨਿ,ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਿਦ੍ਧਕਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਰਣਿਨਿ ਬਾਲੇ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਸੋਭਯਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਲ੍ਪਕਾਲਤ੍ਵਾਦ੍ਦੈਵਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਰਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਭਵਤਿ| ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵ੍ਯਧਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤੌ ਸਸ੍ਠੇ ਮਾਸਿ ਸਪ੍ਤਮੇ ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ ਇਤਿ; ਤਾਵਿਤਿ ਤੌ ਕਰ੍ਣੌ, ਸਸ੍ਠੇ ਮਾਸੇ ਸਪ੍ਤਮੇ ਵੇਤਿ ਨਾਯਂ ਜਨ੍ਮਕਾਲਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦੇਰ੍ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਦ੍ਯਃ ਸਸ੍ਠੋ ਮਾਸੋ ਮਾਘਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਫਾਲ੍ਗੁਨਸ੍ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ| ਮਙ੍ਗਲਂ ਗੀਤਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵਾਚਨਮਾਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦੋਚ੍ਚਾਰਣਮ੍| ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਕੇ ਇਤਿ ਧਾਤ੍ਰੀ ਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਸ੍ਤਨਪਾਯਿਨੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਤਸ੍ਯਾ ਅਙ੍ਕੇ, ਕੁਮਾਰਧਰਾਙ੍ਕੇ ਵੇਤਿ ਬਾਲਗ੍ਰਾਹਿਪੁਰੁਸਸ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇ| ਬਾਲਕ੍ਰੀਡਨਕੈਰਿਤਿ ਕਤ੍ਰਿਮਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਬਲੀਵਰ੍ਦਸ਼ੁਕਾਦਿਭਿਃ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ‘ਭਕ੍ਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਭਕ੍ਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਮੋਦਕਾਦਿਭਿਃ| ਦੈਵਕਤੇ ਛਿਦ੍ਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਕਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜੁ ਅਵਕ੍ਰਮ੍| ਕਰ੍ਣਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸੂਚੀਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸਯਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਤਨੁਕਂ ਸੂਚ੍ਯੇਤਿ|- ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਤਨੁਂ ਕਰ੍ਣਂ ਸੂਚ੍ਯਾ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਬਹਲਮਾਰਯੇਤਿ ਸ੍ਥੂਲਕਰ੍ਣਮਾਰਯਾ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਆਰਾ ਚਰ੍ਮਕਾਰਾਣਾਂ ਚਰ੍ਮਭੇਦਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਬਹਲਂ ਕਠਿਨਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਮਣਟਿਪ੍ਪਣਕੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਪੁਰੁਸਸ੍ਤ੍ਰੀਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਣਵ੍ਯਧਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਣੇ ਵਿਦ੍ਧੇ ਸਤਿ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਪਿਚੁਵਰ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਸ਼ੋਣਿਤਬਹੁਤ੍ਵੇਨ ਵੇਦਨਯਾ ਚਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ਵਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਤਯਾ ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਵਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ||੪||
View original
शोणितबहुत्वेन वेदनया चान्यदेशविद्धमिति जानीयात्, निरुपद्रवतया तद्देशविद्धमिति ||४||
ਅਨ੍ਯਦੇਸ਼ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ- ਸ਼ੋਣਿਤਬਹੁਤ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੈਵਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਹ- ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਤਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਵਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਦੈਵਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਵਿਦ੍ਧਂ, 'ਜਾਨੀਯਾਤ੍' ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰਾਜ੍ਞੇਨ ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਵਿਦ੍ਧਾਸੁ ਸਿਰਾਸੁ ਕਾਲਿਕਾਮਰ੍ਮਰਿਕਾਲੋਹਿਤਿਕਾਸੂਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਤਤ੍ਰ, ਕਾਲਿਕਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਵੇਦਨਾ ਚ ਭਵਤਿ; ਮਰ੍ਮਰਿਕਾਯਾਂ ਵੇਦਨਾ ਜ੍ਵਰੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਸ਼੍ਚ; ਲੋਹਿਤਿਕਾਯਾਂ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਪਤਾਨਕਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਤੇਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੫||
View original
तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु कालिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्रवा भवन्ति |
तत्र, कालिकायां ज्वरो दाहः श्वयथुर्वेदना च भवति; मर्मरिकायां वेदना ज्वरो ग्रन्थयश्च; लोहितिकायां मन्यास्तम्भापतानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति |
तेषु यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||५||
ਸਿਰਾਸੁ ਦੋਸਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਜ੍ਞੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਞੇਨ ਤੁ ਕਾਲਿਕਾਲੋਹਿਤਿਕਯੋਵਰ੍ਣੇਨੈਵ ਪਰਿਹਾਰਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਮਰ੍ਮਰਿਕਾਯਾਸ੍ਤੁ ਵਰ੍ਣਾਨੁਕ੍ਤੌ ਦੈਵਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਵ੍ਯਧਨੇਨੇਤਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਿਕਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਿਕਾਦਿਵ੍ਯਧੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤੇਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ; ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਜਿਹ੍ਮਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸੂਚੀਵ੍ਯਧਾਦ੍ਗਾਢਤਰਵਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਸਮੁਦਾਯਾਦਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਵ੍ਯਧਾਦ੍ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਵੇਦਨਾ ਵਾ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਿਮੁਪਹਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਧੁਕੈਰਣ੍ਡਮੂਲਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਯਵਤਿਲਕਲ੍ਕੈਰ੍ਮਧੁਘਤਪ੍ਰਗਾਢੈਰਾਲੇਪਯੇਤ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਸੁਰੂਢ ਇਤਿ; ਸੁਰੂਢਂ ਚੈਨਂ ਪੁਨਰ੍ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍; ਵਿਧਾਨਂ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵ ||੬||
View original
क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद्गाढतरवर्तित्वाद्दोषसमुदायादप्रशस्तव्यधाद्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र वर्तिमुपहृत्याशु मधुकैरण्डमूलमञ्जिष्ठायवतिलकल्कैर्मधुघृतप्रगाढैरालेपयेत्तावद्यावत् सुरूढ इति; सुरूढं चैनं पुनर्विध्येत्; विधानं तु पूर्वोक्तमेव ||६||
ਕਾਲਿਕਾਦਿਵ੍ਯਧਾਦਨ੍ਯਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਜਿਹ੍ਮਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾ ਅਮਨੋਜ੍ਞਾ, ਜਿਹ੍ਮਾ ਵਕ੍ਰਤਮਾ, ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਹੀਨਾ| ਦੋਸਸਮੁਦਾਯਾਦਿਤਿ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍| ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਵ੍ਯਧਾਦ੍ਵੇਤਿ ਅਦੈਵਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ ਵ੍ਯਧਾਦ੍ ਗਰ੍ਹਿਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵ੍ਯਧਾਦ੍ਵਾ| ਸਂਰਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਕੇਚਿਤ੍ 'ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਜਿਹ੍ਮਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸੂਚੀਵ੍ਯਧਾਦ੍ਗਾਢਤਰਵਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍' ਇਤਿ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਦੋਸਸਮੁਦਾਯਾਤ੍' ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਚ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਸੁਰੂਢਂ ਚੈਨਂ ਪੁਨਰ੍ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍' ਇਤਿ ਚ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਦ੍ਧਮਾਮਤੈਲੇਨ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍, ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਚ੍ਚ ਵਰ੍ਤਿਂ ਸ੍ਥੂਲਤਰਾਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਪਰਿਸੇਕਂ ਚ ਤਮੇਵ ||੭||
View original
तत्र सम्यग्विद्धमामतैलेन परिषेचयेत्, त्र्यहात्त्र्यहाच्च वर्तिं स्थूलतरां दद्यात्, परिषेकं च तमेव ||७||
ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਤੈਲੇਨੇਤਿ ਅਪਕ੍ਵਤੈਲੇਨ, ਤਿਲਕਲ੍ਕਨਿਸ੍ਪੀਡਨੇਨ ਮੁਸ੍ਟਿਤਃ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਮੇਵੇਤਿ ਆਮਤੈਲਪਰਿਸੇਕਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਅਥ ਵ੍ਯਪਗਤਦੋਸੋਪਦ੍ਰਵੇ ਕਰ੍ਣੇ ਵਰ੍ਧਨਾਰ੍ਥਂ ਲਘੁ ਵਰ੍ਧਨਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੮||
View original
अथ व्यपगतदोषोपद्रवे कर्णे वर्धनार्थं लघु वर्धनकं कुर्यात् ||८||
ਗਤੋਪਦ੍ਰਵੇ ਕਰ੍ਣੇ ਵਰ੍ਧਨੋਪਾਯਮਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘੁਵਰ੍ਧਨਕਮਿਤਿ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਦਪਾਮਾਰ੍ਗਨਿਮ੍ਬਕਾਰ੍ਪਾਸਾਦੀਨਾਂ ਕਾਸ੍ਠਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ, ਅਥਵਾ ਸੀਸਕਾਦਿਘਟਿਤਂ ਧਤ੍ਤੂਰਪੁਸ੍ਪਾਕਤਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਏਵਂ ਵਿਵਰ੍ਧਿਤਃ ਕਰ੍ਣਸ਼੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਨਣਾਮ੍ |
ਦੋਸਤੋ ਵਾਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਾ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਮੇ ਸ਼ਣੁ ||੯||
View original
एवं विवर्धितः कर्णश्छिद्यते तु द्विधा नृणाम् |
दोषतो वाऽभिघाताद्वा सन्धानं तस्य मे शृणु ||९||
ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਤ ਇਤਿ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਦੋਸੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਜ੍ਜਨਿਤਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵੇਤਿ ਪਤਨਪੀਡਨਾਦਿਭਿਃ||੯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਸੇਨ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਾਕਤਯਃ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨੇਮਿਸਨ੍ਧਾਨਕ ਉਤ੍ਪਲਭੇਦ੍ਯਕੋ ਵਲ੍ਲੂਰਕ ਆਸਙ੍ਗਿਮੋ ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣ ਆਹਾਰ੍ਯੋ ਨਿਰ੍ਵੇਧਿਮੋ ਵ੍ਯਾਯੋਜਿਮਃ ਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕੋਰ੍ਧਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਹੀਨਕਰ੍ਣੋ ਵਲ੍ਲੀਕਰ੍ਣੋ ਯਸ੍ਟਿਕਰ੍ਣਃ ਕਾਕੌਸ੍ਠਕ ਇਤਿ |
ਤੇਸੁ, ਪਥੁਲਾਯਤਸਮੋਭਯਪਾਲਿਰ੍ਨੇਮਿਸਨ੍ਧਾਨਕਃ, ਵਤ੍ਤਾਯਤਸਮੋਭਯਪਾਲਿਰੁਤ੍ਪਲਭੇਦ੍ਯਕਃ; ਹ੍ਰਸ੍ਵਵਤ੍ਤਸਮੋਭਯਪਾਲਿਰ੍ਵਲ੍ਲੂਰਕਃ; ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਰਾਸਙ੍ਗਿਮਃ; ਬਾਹ੍ਯਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਰ੍ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਃ; ਅਪਾਲਿਰੁਭਯਤੋਪ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਃ; ਪੀਠੋਪਮਪਾਲਿਰੁਭਯਤਃ ਕ੍ਸੀਣਪੁਤ੍ਰਿਕਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਨਿਰ੍ਵੇਧਿਮਃ, ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਸਮਵਿਸਮਪਾਲਿਰ੍ਵ੍ਯਾਯੋਜਿਮਃ; ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਰਿਤਰਾਲ੍ਪਪਾਲਿਃ ਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਃ; ਬਾਹ੍ਯਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਰਿਤਰਾਲ੍ਪਪਾਲਿਰਰ੍ਧਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਃ |
ਤਤ੍ਰ ਦਸ਼ੈਤੇ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਵਿਕਲ੍ਪਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ; ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਾਃ |
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਸ੍ਕੁਲਿਰੁਤ੍ਸਨ੍ਨਪਾਲਿਰਿਤਰਾਲ੍ਪਪਾਲਿਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ; ਅਨਧਿਸ੍ਠਾਨਪਾਲਿਃ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਯੋਃ ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸੋ ਹੀਨਕਰ੍ਣਃ; ਤਨੁਵਿਸਮਾਲ੍ਪਪਾਲਿਰ੍ਵਲ੍ਲੀਕਰ੍ਣਃ; ਗ੍ਰਥਿਤਮਾਂਸਸ੍ਤਬ੍ਧਸਿਰਾਤਤਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪਾਲਿਰ੍ਯਸ੍ਟਿਕਰ੍ਣਃ; ਨਿਰ੍ਮਾਂਸਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਗ੍ਰਾਲ੍ਪਸ਼ੋਣਿਤਪਾਲਿਃ ਕਾਕੌਸ੍ਠਕ ਇਤਿ |
ਬਦ੍ਧੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਸ਼ੋਫਦਾਹਰਾਗਪਾਕਪਿਡਕਾਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਾ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ||੧੦||
View original
तत्र समासेन पञ्चदशकर्णबन्धाकृतयः |
तद्यथा- नेमिसन्धानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्डकर्ण आहार्यो निर्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटसन्धिकोऽर्धकपाटसन्धिकः सङ्क्षिप्तो हीनकर्णो वल्लीकर्णो यष्टिकर्णः काकौष्ठक इति |
तेषु, पृथुलायतसमोभयपालिर्नेमिसन्धानकः, वृत्तायतसमोभयपालिरुत्पलभेद्यकः; ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर्वल्लूरकः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरासङ्गिमः; बाह्यदीर्घैकपालिर्गण्डकर्णः; अपालिरुभयतोऽप्याहार्यः; पीठोपमपालिरुभयतः क्षीणपुत्रिकाश्रितो निर्वेधिमः, स्थूलाणुसमविषमपालिर्व्यायोजिमः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरितराल्पपालिः कपाटसन्धिकः; बाह्यदीर्घैकपालिरितराल्पपालिरर्धकपाटसन्धिकः |
तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्याः ; तेषां स्वनामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः सङ्क्षिप्तादयः पञ्चासाध्याः |
तत्र शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालिरितराल्पपालिः सङ्क्षिप्तः ; अनधिष्ठानपालिः पर्यन्तयोः क्षीणमांसो हीनकर्णः; तनुविषमाल्पपालिर्वल्लीकर्णः; ग्रथितमांसस्तब्धसिराततसूक्ष्मपालिर्यष्टिकर्णः; निर्मांससङ्क्षिप्ताग्राल्पशोणितपालिः काकौष्ठक इति |
बद्धेष्वपि तु शोफदाहरागपाकपिडकास्रावयुक्ता न सिद्धिमुपयान्ति ||१०||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਨ੍ਧੇਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨਾਯਾਸਨ੍ਧੇਯਸ੍ਯ ਪਰਿਹਾਰਾਯ ਚਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਾ ਅਮਿਤਾਃ, ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸੁ ਕਰ੍ਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਦਸ਼ੈਵ ਬਨ੍ਧ੍ਯਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਬਨ੍ਧ੍ਯਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਬਨ੍ਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਬਨ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਯਥਾ 'ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਯਾਨ੍ਤਿ' ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਛਤ੍ਰਿਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਚ੍ਛਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਛਤ੍ਰਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| 'ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਸੇਨ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕਰ੍ਣਾਕਤਯ' ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਾਨੇਵ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਨਾਮਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨੇਮਿਸਨ੍ਧਾਨਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਯਥੇਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇ| ਤਤ੍ਰਾਮੀ ਬਨ੍ਧਵਿਕਲ੍ਪਾਃ ਨਿਤ੍ਯਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਸਾਂ ਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਲਕ੍ਸਣਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤੇਸੁ ਪਥੁਲਾਯਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥੁਲੇ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ, ਆਯਤੇ ਦੀਰ੍ਘੇ, ਸਮੇ ਤੁਲ੍ਯੇ, ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤੇ ਦ੍ਵੇ ਪਾਲ੍ਯੌ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਪਾਲਿਃ ਕਰ੍ਣਲਤਿਕਾ| ਨੇਮਿਃ ਚਕ੍ਰਧਾਰਾ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਨੇਮਿਸਨ੍ਧਾਨਕਃ| ਵਲ੍ਲੂਰਕ ਇਤਿ ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਂ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਵਦਨੇਕਧਾ ਵਿਪਾਟ੍ਯ ਯਃ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਸ ਵਲ੍ਲੂਰਕਃ| `ਸਮੁਨ੍ਨਤਸਮੋਭਯਪਾਲਿਃ' ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਤਤ੍ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਤ੍ਰਯਂ ਸਮੋਭਯਪਾਲਿਵਿਸਯਤਯਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਦੀਰ੍ਘੈਕੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਸ੍ਤ੍ਵਭ੍ਯਨ੍ਤਰਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਃ ਕਥਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯੇਤਰਪਾਲ੍ਯਭਾਵਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਪਾਲਿਮੂਲੇ ਵ੍ਯਾਸਙ੍ਗ ਆਸਙ੍ਗਿਮਃ| ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣ ਇਤਿ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਕਪੋਲਮਾਂਸਮੁਤ੍ਕਤ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਦੀਰ੍ਘਪਾਲ੍ਯਗ੍ਰਭਾਗਃ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਃ| ਏਤਦ੍ਬਨ੍ਧਦ੍ਵਯਮੇਕਪਾਲਿਕਮ੍| ਅਪਾਲਿਰਿਤਿ ਈਸਤ੍ਪਾਲਿਃ| ਉਭਯਤੋ ਗਣ੍ਡਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਮਾਂਸਮਾਹਤ੍ਯ ਪਾਲ੍ਯਾਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਆਹਾਰ੍ਯਃ| ਪੀਠੋਪਮਪਾਲਿਰਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਪਾਲਿਦ੍ਵਯਂ ਮੂਲਤ ਏਵ ਛਿਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ ਸ ਪੀਠੋਪਮਪਾਲਿਃ, ਨਿਰ੍ਵੇਧਿਮ ਇਤਿ ਵੇਧੇਨ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਪਾਲਿਦ੍ਵਯਹੀਨਂ ਕਰ੍ਣਂ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਯਾ ਉਪਰਿ ਵਿਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨਿਸ੍ਪਾਦਨੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਇਦਮਪਾਲਿਕਂ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਦ੍ਵਯਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕਾ ਪਾਲਿਃ ਸਮਾ, ਅਪਰਾ ਵਿਸਮਾ, ਤੇ ਉਲ੍ਲਿਖ੍ਯ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਯੋਜਨਾਦ੍ਵ੍ਯਾਯੋਜਿਮ ਇਤਿ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਰਿਤਿ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਰਿਤਰਾਲ੍ਪਪਾਲ੍ਯਾ ਸਹ ਬਹਿਃ ਸਨ੍ਧਾਨਾਤ੍ ਕਪਾਟਵਤ੍ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਯਤ੍ਰ ਸ ਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਃ| ਅਰ੍ਧਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕ ਇਤਿ ਬਾਹ੍ਯਦੀਰ੍ਘੈਕਪਾਲਿਰਿਤਰਾਲ੍ਪਪਾਲ੍ਯਾ ਸਹਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸਨ੍ਧਾਨੇਨਾਰ੍ਧਕਪਾਟਵਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਸੋਰ੍ਧਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਃ| ਇਦਂ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਤ੍ਰਯਂ ਵਿਸਮੋਭਯਪਾਲਿਕਮ੍| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸੁ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਵਿਕਲ੍ਪੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਤੇਸਾਮਾਕਾਰਜ੍ਞਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਭਿਰੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਸ੍ਕੁਲਿਰਿਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਬਾਹ੍ਯਪਾਲ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਃ, ਇਤਰਾਲ੍ਪਪਾਲਿਰਿਤਿ ਇਤਰਾ ਗਣ੍ਡਦੇਸ਼ਾਨੁਗਤਾ ਅਲ੍ਪਾ ਪਾਲਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਨਧਿਸ੍ਠਾਨਪਾਲਿਰਿਤਿ ਅਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਪਾਲੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚੇਤਿ ਗਣ੍ਡਬਾਹ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ| ਵਿਸਮਾ ਤਨੁਤ੍ਵਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਤ ਏਤੇ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਾਃ ਸਪਾਲਯੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸਾਧਨਾਯਾਸ਼ਕ੍ਯਾਃ; ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਬਦ੍ਧੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੋਫਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵੋਪੇਤਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਬਨ੍ਧਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹੁਃ||੧੦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਸ੍ਯ ਪਾਲਿਦ੍ਵਯਮਪਿ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਨ ਭਵੇਦਿਹ |
ਕਰ੍ਣਪੀਠਂ ਸਮੇ ਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ ||੧੧||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य पालिद्वयमपि कर्णस्य न भवेदिह |
कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्धयेत् ||११||
ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਵੇਧਿਮਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹੇਤਿ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਮਧ੍ਯੇ| ਕਰ੍ਣਪੀਠਂ ਪੁਤ੍ਰਿਕੋਪਰਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮ੍||੧੧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਿਹ ਦੀਰ੍ਘਾਯਾਂ ਸਨ੍ਧਿਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਭਵੇਤ੍ |
ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਂ ਦੀਰ੍ਘਾਯਾਂ ਬਾਹ੍ਯਸਨ੍ਘਿਰੁਦਾਹਤਃ ||੧੨||
View original
बाह्यायामिह दीर्घायां सन्धिराभ्यन्तरो भवेत् |
आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसन्घिरुदाहृतः ||१२||
ਵ੍ਯਾਯੋਜਿਮਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਾਰ੍ਧਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਾਨਾਂ ਸਨ੍ਧਾਨਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਬਾਹ੍ਯਾ ਪਾਲਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਾ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਃ ਸਨ੍ਧਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਚ ਪਾਲਿਰ੍ਯਦਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਬਾਹ੍ਯਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਿਧੇਯ ਇਤਿ; ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਂ ਗਣ੍ਡਾਦ੍ਦੂਰਵਰ੍ਤਿਨ੍ਯਾਂ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਦੀਰ੍ਘਾਯਾਮ੍, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਗਣ੍ਡਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟੋ ਗਣ੍ਡਸਂਸ਼੍ਰਯੀ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| "ਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਾਰ੍ਧਕਪਾਟਸਨ੍ਧਿਕਯੋਰੇਵੇਦਂ ਸਨ੍ਧਾਨਸੂਤ੍ਰਂ, ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਾਯੋਜਿਮਸ੍ਯ" ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੧੨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ਏਕੈਵ ਤੁ ਭਵੇਤ੍ ਪਾਲਿਃ ਸ੍ਥੂਲਾ ਪਥ੍ਵੀ ਸ੍ਥਿਰਾ ਚ ਯਾ |
ਤਾਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪਾਟਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚੋਪਰਿ ਸਨ੍ਧਯੇਤ੍ ||੧੩||
View original
एकैव तु भवेत् पालिः स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या |
तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि सन्धयेत् ||१३||
ਇਦਾਨੀਮਾਸਙ੍ਗਿਮਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਏਕੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| "ਵਲ੍ਲੂਰਕਸ੍ਯੇਦਂ ਸਨ੍ਧਾਨਸੂਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ" ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ਗਣ੍ਡਾਦੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਮਾਂਸੇਨ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਜੀਵਤਾ |
ਕਰ੍ਣਪਾਲੀਮਪਾਲੇਸ੍ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਲਿਖ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍ ||੧੪||
View original
गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेन जीवता |
कर्णपालीमपालेस्तु कुर्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित् ||१४||
ਆਹਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਗਣ੍ਡਾਦੁਤ੍ਪਾਠ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨੇਤਿ ਗਣ੍ਡਪ੍ਰਦੇਸ਼ਲਗ੍ਨੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜੀਵਤੇਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਸਹਿਤੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ "ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਨਸੂਤ੍ਰਮ੍" ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ਅਤੋਨ੍ਯਤਮਂ ਬਨ੍ਧਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸੁਰਗ੍ਰੋਪਹਰਣੀਯੋਕ੍ਤੋਪਸਮ੍ਭਤਸਮ੍ਭਾਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੋਪਹਰੇਤ੍ ਸੁਰਾਮਣ੍ਡਂ ਕ੍ਸੀਰਮੁਦਕਂ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਪਾਲਚੂਰ੍ਣਂ ਚੇਤਿ |
ਤਤੋਙ੍ਗਨਾਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵਾ ਗ੍ਰਥਿਤਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਲਘੁ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਾਪ੍ਤੈਃ ਸੁਪਰਿਗਹੀਤਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ, ਬਨ੍ਧਮੁਪਧਾਰ੍ਯ, ਛੇਦ੍ਯਭੇਦ੍ਯਲੇਖ੍ਯਵ੍ਯਧਨੈਰੁਪਪਨ੍ਨੈਰੁਪਪਾਦ੍ਯ, ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਣਿਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਮਦੁਸ੍ਟਂ ਵੇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੋਸ੍ਣੋਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇ ਸ਼ੀਤੋਦਕਪਯੋਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦੁਸ੍ਟੇ ਸੁਰਾਮਣ੍ਡੋਸ੍ਣੋਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਕਰ੍ਣੌ, ਪੁਨਰਵਲਿਖ੍ਯਾਨੁਨ੍ਨਤਮਹੀਨਮਵਿਸਮਂ ਚ ਕਰ੍ਣਸਨ੍ਧਿਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ, ਸ੍ਥਿਤਰਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍ |
ਤਤੋ ਮਧੁਘਤੇਨਾਭ੍ਯਜ੍ਯ ਪਿਚੁਪ੍ਰੋਤਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣਾਵਗੁਣ੍ਠ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰੇਣਾਨਵਗਾਢਮਨਤਿਸ਼ਿਥਿਲਂ ਚ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕਪਾਲਚੂਰ੍ਣੇਨਾਵਕੀਰ੍ਯਾਚਾਰਿਕਮੁਪਦਿਸ਼ੇਤ੍, ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਕ੍ਤੇਨ ਚ ਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍ ||੧੫||
View original
अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुरग्रोपहरणीयोक्तोपसम्भृतसम्भारं विशेषतश्चात्रोपहरेत् सुरामण्डं क्षीरमुदकं धान्याम्लं कपालचूर्णं चेति |
ततोऽङ्गनां पुरुषं वा ग्रथितकेशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तैः सुपरिगृहीतं च कृत्वा, बन्धमुपधार्य, छेद्यभेद्यलेख्यव्यधनैरुपपन्नैरुपपाद्य, कर्णशोणितमवेक्ष्य दुष्टमदुष्टं वेति; तत्र वातदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां श्लेष्मदुष्टे सुरामण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ, पुनरवलिख्यानुन्नतमहीनमविषमं च कर्णसन्धिं सन्निवेश्य, स्थितरक्तं सन्दध्यात् |
ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्रोतयोरन्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानवगाढमनतिशिथिलं च बद्ध्वा कपालचूर्णेनावकीर्याचारिकमुपदिशेत्, द्विव्रणीयोक्तेन च विधानेनोपचरेत् ||१५||
ਅਤਃ ਪਰਂ ਬਨ੍ਧਵਿਧਿਃ| ਅਗ੍ਰੋਪਹਰਣੀਯੋਕ੍ਤੋਪਸਮ੍ਭਤਸਮ੍ਭਾਰਮਿਤਿ ਅਗ੍ਰੋਪਹਰਣੀਯੋਕ੍ਤੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਰੁਪ ਸਮੀਪੇ ਸਮ੍ਭਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਤ੍ਵਾ ਧਤਃ ਸਮ੍ਭਾਰਃ ਸਮੂਹੋ ਯਤ੍ਰ| ਸੁਰਾਮਣ੍ਡਂ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯੋਪਰ੍ਯਚ੍ਛਭਾਗਂ, ਕਪਾਲਚੂਰ੍ਣਂ ਨਵਮਨ੍ਮਯਭਾਣ੍ਡਖਣ੍ਡਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਤਤੋਙ੍ਗਨਾਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵੇਤਿ ਅਙ੍ਗਨਾਯਾ ਭੂਸਣਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਗ੍ਰਥਿਤਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਗ੍ਰਥਿਤਕੇਸ਼ਾਵਯਵਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਕੇਸ਼ਵ੍ਯਾਕੁਲਤਯਾ ਕਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਵਾ| ਲਘੁਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਪੀਡਾਂ ਸਹਤੇ, ਆਹਾਰਲਘੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵੇਦਨਯਾ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਿਤਵਤੋਪਿ ਨਾਜੀਰ੍ਣਬਾਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਪ੍ਤੈਃ ਸੁਪਰਿਗਹੀਤਂ ਚ ਕਤ੍ਵੇਤਿ ਆਪ੍ਤੈਰ੍ਹਿਤੈਃ| ਬਨ੍ਧਮੁਪਧਾਰ੍ਯੇਤਿ ਅਯਂ ਬਨ੍ਧੋਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ| ਛੇਦ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰੁਪਪਨ੍ਨੈਰਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤੈਃ| ਉਪਪਾਦ੍ਯੇਤਿ ਸਂਯੋਜ੍ਯ, ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਆਰੋਪ੍ਯ, ਸਨ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਚੁਪ੍ਰੋਤਯੋਰਿਤਿ ਤੂਲਕਰ੍ਪਟਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਗੁਣ੍ਠ੍ਯੇਤਿ ਆਵੇਸ੍ਠ੍ਯ| ਆਚਾਰਿਕਮਿਤਿ ਆਹਾਰਵਿਹਾਰਾਖ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨੇਤਿ ਆਲੇਪਨਾਦਿਨਾ||੧੫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਘਟ੍ਟਨਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਭੋਜਨਮ੍ |
ਵ੍ਯਵਾਯਮਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਾਪਂ ਵਾਕ੍ਸ਼੍ਰਮਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੬||
View original
भवति चात्र- विघट्टनं दिवास्वप्नं व्यायाममतिभोजनम् |
व्यवायमग्निसन्तापं वाक्श्रमं च विवर्जयेत् ||१६||
ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਘਟ੍ਟਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਘਟ੍ਟਨਂ ਚਾਲਨਮ੍||੧੬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ਨ ਚਾਸ਼ੁਦ੍ਧਰਕ੍ਤਮਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸਨ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍ |
ਸ ਹਿ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇ ਰਕ੍ਤੇ ਰੂਢੋਪਿ ਪਰਿਪੁਟਨਵਾਨ੍, ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇ ਦਾਹਪਾਕਰਾਗਵੇਦਨਾਵਾਨ੍, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦੁਸ੍ਟੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍, ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤੇ ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ੋਫਵਾਨ੍, ਕ੍ਸੀਣੋਲ੍ਪਮਾਂਸੋ ਨ ਵਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ||੧੭||
View original
न चाशुद्धरक्तमतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा सन्दध्यात् |
स हि वातदुष्टे रक्ते रूढोऽपि परिपुटनवान्, पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान्, श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान्, अतिप्रवृत्तरक्ते श्यावशोफवान्, क्षीणोऽल्पमांसो न वृद्धिमुपैति ||१७||
ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਨ੍ਯਦਪਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਮ੍| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਰਕ੍ਤਮਪਿ ਯਦਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਨ ਸਨ੍ਧੇਯਮ੍| ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸਨ੍ਧਾਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਸ ਹਿ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਪੁਟਨਂ ਤ੍ਵਚ ਉਚ੍ਚਟਨਂ, ਮਿਸ਼੍ਰਕਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਃ ਸਸ਼ੋਫਃ ਕਰ੍ਣਲਤਿਕਾਰੋਗੋ ਵਾ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤੇ ਇਤਿ; ਅਤਿਸ੍ਰਵਦ੍ਰਕ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ੋਫੋਤ੍ਰ ਵਾਤਕਤਃ| ਕ੍ਸੀਣਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਕ੍ਸੀਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਣੋਤ੍ਰ ਸ਼ੁਦ੍ਧਰਕ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ; ਨ ਤੁ ਦੋਸੋਪਦ੍ਰਵੈਃ, ਸਦੋਸੋਪਦ੍ਰਵਵਰ੍ਧਨੇ ਛਿਦ੍ਯਤ ਏਵ||੧੭||
Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19
(ਆਮਤੈਲੇਨ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍, ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਪਿਚੁਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍) |
ਸ ਯਦਾ ਸੁਰੂਢੋ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸਵਰ੍ਣੋ ਭਵਤਿ ਤਦੈਨਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰਭਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ |
ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਸਂਰਮ੍ਭਦਾਹਪਾਕਰਾਗਵੇਦਨਾਵਾਨ੍, ਪੁਨਸ਼੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਵਾ ||੧੮||
ਅਥਾਸ੍ਯਾਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਭਿਵਰ੍ਧਨਾਰ੍ਥਮਭ੍ਯਙ੍ਗਃ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਗੋਧਾਪ੍ਰਤੁਦਵਿਸ੍ਕਿਰਾਨੂਪੌਦਕਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨੌ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਂ ਗੌਰਸਰ੍ਸਪਜਂ ਚ ਯਥਾਲਾਭਂ ਸਮ੍ਭਤ੍ਯਾਰ੍ਕਾਲਰ੍ਕਬਲਾਤਿਬਲਾਨਨ੍ਤਾਪਾਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾਜਲਸ਼ੂਕਮਧੁਰਵਰ੍ਗਪਯਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਵਾਪਂ ਤੈਲਂ ਵਾ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੧੯||
View original
(आमतैलेन त्रिरात्रं परिषेचयेत्, त्रिरात्राच्च पिचुं परिवर्तयेत्) |
स यदा सुरूढो निरुपद्रवः सवर्णो भवति तदैनं शनैः शनैरभिवर्धयेत् |
अतोऽन्यथा संरम्भदाहपाकरागवेदनावान्, पुनश्छिद्यते वा ||१८||
अथास्याप्रदुष्टस्याभिवर्धनार्थमभ्यङ्गः |
तद्यथा- गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकवसामज्जानौ पयः सर्पिस्तैलं गौरसर्षपजं च यथालाभं सम्भृत्यार्कालर्कबलातिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धाविदारिगन्धाक्षीरशुक्लाजलशूकमधुरवर्गपयस्याप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात् ||१९||
ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਕ੍ਤਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਧਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਧਿਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਮਤੈਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤੁਦਾਃ ਲਟ੍ਵਾਦਯਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍, ਵਿਸ੍ਕਿਰਾ ਲਾਵਾਦਯਃ, ਆਨੂਪਾ ਵਰਾਹਮਹਿਸਾਦਯਃ, ਔਦਕਾ ਰੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ, ਏਸਾਂ ਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨੌ, ਵਸਾ ਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਃ| ਗੌਰਸਰ੍ਸਪਜਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਰਾਜਸਰ੍ਸਪਜਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਰਾਜਸਰ੍ਸਪਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸਰ੍ਸਪਾਃ| ਵਸਾਮਜ੍ਜਾਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੌਰਸਰ੍ਸਪਤੈਲਮੇਤਤ੍ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਸ੍ਟਯਮਰ੍ਕਾਦਿਕਲ੍ਕਮਾਵਾਪ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਦੁਗ੍ਧੇਨੈਵ ਪਚਨੀਯਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ਵਸਾਦਿਸ੍ਨੇਹਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਪਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ ਨਤੁ ਪਯਃ, ਦ੍ਰਵਾਨੁਕ੍ਤੌ ਚ ਜਲਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ; ‘ਯਦਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਕੇਵਲਂ ਦੁਗ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦੁਗ੍ਧਂ, ਯਦਾ ਪੁਨਰਨ੍ਯੋਪਿ ਦ੍ਰਵੋ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਸ੍ਨੇਹਸਮਮੇਵ ਦੁਗ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾ ਭਾਸਨ੍ਤੇ| ਯਥਾਲਾਭਂ ਸਮ੍ਭਤ੍ਯੇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਲਾਭਸ੍ਤਂ ਤਮੇਕਤ੍ਰ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਣਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮੁਕ੍ਤਮ੍ | ਅਲਰ੍ਕੋ ਮਨ੍ਦਾਰਃ, ਅਨਨ੍ਤਾ ਉਤ੍ਪਲਸਾਰਿਵਾ, ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀ, ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀ; ਜਲਸ਼ੂਕੋ ਜਲਨੀਲਿਕਾ, ਜਲਾਨ੍ਤਰ੍ਵਰ੍ਤੀ ਰੋਮਯੁਕ੍ਤਃ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣੀ ਵਾ, ਜਲਸ਼ੂਕੋ ਜਲਸਂਸ੍ਥਸ੍ਤਣਸਕ੍ਤੋ ਜਨ੍ਤੁਵਿਰਚਿਤਃ ਸ਼ੂਕਸਙ੍ਘਾਤਵਾਨ੍ ਨਿਵਾਸੋਨ੍ਦੁਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, `ਜਲਚਾਰੀ ਕਸ੍ਣਕੀਟ’ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਮਣਟੀਪ੍ਪਣਕੇਨੋਕ੍ਤਂ; ਮਧੁਰਵਰ੍ਗਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ, ਪਯਸ੍ਯਾ ਵਿਦਾਰੀਭੇਦਃ, ਕੇਚਿਦਰ੍ਕਪੁਸ੍ਪੀਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਮਧੁਰਵਰ੍ਗਂ ਪਯਸ੍ਯਾਂ ਚ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੈਲਂ ਵੇਤਿ ਤਿਲਤੈਲਂ ਵਾ ਪਚੇਤ੍, ਏਕੈਕਂ ਵਾ| ਸ੍ਵਨੁਗੁਪ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਸ੍ਥਾਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੮-੧੯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ਸ੍ਵੇਦਿਤੋਨ੍ਮਰ੍ਦਿਤਂ ਕਰ੍ਣਂ ਸ੍ਨੇਹੇਨੈਤੇਨ ਯੋਜਯੇਤ੍ |
ਅਥਾਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ||੨੦||
View original
स्वेदितोन्मर्दितं कर्णं स्नेहेनैतेन योजयेत् |
अथानुपद्रवः सम्यग्बलवांश्च विवर्धते ||२०||
ਅਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯਾਵਚਾਰਣਮਾਹ- ਸ੍ਵੇਦਿਤੋਨ੍ਮਰ੍ਦਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੦||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
ਯਵਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵੈਸ੍ਤਿਲੈਸ਼੍ਚੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਹਿਤਮ੍ |੨੧|
View original
यवाश्वगन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्तनं हितम् |२१|
ਅਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਮਾਹ- ਯਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|੨੧|-
Adhikarana 20 (21) · Śloka 22
ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਪਯਸ੍ਯੈਰਣ੍ਡਜੀਵਨੈਃ ||੨੧||
ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਸਕ੍ਸੀਰਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਤ੍ ਪਾਲਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ |੨੨|
View original
शतावर्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः ||२१||
तैलं विपक्वं सक्षीरमभ्यङ्गात् पालिवर्धनम् |२२|
ਕਰ੍ਣਪਾਲਿਵਿਵਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮਪਰਂ ਤੈਲਮਾਹ- ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕੇਨ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ ਕੇਵਲਕ੍ਸੀਰੇਣ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਤੈਲਮਤ੍ਰ ਪਚਨੀਯਮ੍| ਪਯਸ੍ਯਾ ਅਰ੍ਕਪੁਸ੍ਪੀ| ਜੀਵਨੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ||੨੧||
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
ਯੇ ਤੁ ਕਰ੍ਣਾ ਨ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਨੇਹੋਪਪਾਦਿਤਾਃ ||੨੨||
ਤੇਸਾਮਪਾਙ੍ਗਦੇਸ਼ੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨਮੇਵ ਤੁ |
ਬਾਹ੍ਯਚ੍ਛੇਦਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਤੋਧ੍ਰੁਵਾਃ ||੨੩||
View original
ये तु कर्णा न वर्धन्ते स्वेदस्नेहोपपादिताः ||२२||
तेषामपाङ्गदेशे तु कुर्यात् प्रच्छानमेव तु |
बाह्यच्छेदं न कुर्वीत व्यापदः स्युस्ततोध्रुवाः ||२३||
ਏਵਮਪ੍ਯਵਰ੍ਧਮਾਨਾਨਾਂ ਕਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਰ੍ਧਨੋਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਪਾਦਿਤਾਃ ਸਂਯੋਜਿਤਾਃ| ਅਪਾਙ੍ਗਦੇਸ਼ੇ ਤ੍ਵਿਤਿ ਕਰ੍ਣਪੁਤ੍ਰਿਕਾਯਾ ਅਧਃ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨਮੇਵ ਤ੍ਵਿਤਿ ਏਵਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ, ਈਸਚ੍ਛੇਦਨਂ; ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਯਮਪ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਕਰ੍ਣਪੁਤ੍ਰਿਕਾਯਾ ਅਧ ਏਵ ਛੇਦਨਂ, ਤਦਪੀਸਦੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਤੇਸਾਮਪਾਙ੍ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਯਂ ਹਿ ਕਾਰ੍ਯਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਭਵੇਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਪਾਙ੍ਗਪੁਤ੍ਰਿਕਾਯਾ ਅਧਃ ਕਰ੍ਣਾਨੁਕੂਲਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਛੇਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਯੇਦ੍ਵਾ| ਬਾਹ੍ਯਚ੍ਛੇਦਂ ਕਰ੍ਣਬਾਹ੍ਯਲਤਿਕਾਚ੍ਛੇਦਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਕਰ੍ਣਲਤਿਕਾਤ੍ਰੁਟਨਾਦਯਃ; ‘ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸ੍ਯੁਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੨-੨੩||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ਬਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਯਃ ਕਰ੍ਣਂ ਸਹਸੈਵਾਭਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ |
ਆਮਕੋਸ਼ੀ ਸਮਾਧ੍ਮਾਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੨੪||
View original
बद्धमात्रं तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्धयेत् |
आमकोशी समाध्मातः क्षिप्रमेव विमुच्यते ||२४||
ਅਰੂਢਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਬਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਕੋਸ਼ੀਤਿ ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਰੂਢਮਧ੍ਯਃ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
ਜਾਤਰੋਮਾ ਸੁਵਰ੍ਤ੍ਮਾ ਚ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧਿਃ ਸਮਃ ਸ੍ਥਿਰਃ |
ਸੁਰੂਢੋਵੇਦਨੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਂ ਕਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਧਯੇਚ੍ਛਨੈਃ ||੨੫||
View original
जातरोमा सुवर्त्मा च श्लिष्टसन्धिः समः स्थिरः |
सुरूढोऽवेदनो यश्च तं कर्णं वर्धयेच्छनैः ||२५||
ਕੀਦਸ਼ਃ ਪੁਨਰ੍ਵਰ੍ਧਨੀਯਸ੍ਤਮਾਹ- ਜਾਤਰੋਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਸ਼ੋਭਨਚ੍ਛਿਦ੍ਰਃ, ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧਿਃ; ਸਂਲਗ੍ਨਸਨ੍ਧਿਃ; ਸਮੋ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਰਹਿਤਃ, ਸ੍ਥਿਰੋ ਦਢਃ||੨੫||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
ਅਮਿਤਾਃ ਕਰ੍ਣਬਨ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਸ਼ਲੈਰਿਹ |
ਯੋ ਯਥਾ ਸੁਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਤਥਾ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ |
(ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ਨਣਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! |
ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ(੧) ||੨੬||
ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਾਪ੍ਯਥ ਸਂਸਸ੍ਟਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਃ |
ਵਿਸ੍ਫੋਟਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਦੋਸੇ ਤੁ ਵਾਤਿਕੇ(੨) ||੨੬||
ਦਾਹਵਿਸ੍ਫੋਟਜਨਨਂ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ |
ਕਣ੍ਡੂਃ ਸਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ(੩) ||੨੬||
ਯਥਾਦੋਸਂ ਚ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ |
ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰੀਸੇਕੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪਾਸਗ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸਣੈਃ(੪) ||੨੬||
ਮਦ੍ਵੀਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਬਂਹਣੀਯੈਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਭੋਜਨੈਸ੍ਤਥਾ |
ਯ ਏਵਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ(੫) ||੨੬||
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਮਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯੇ ਪਾਲ੍ਯਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ |
ਉਤ੍ਪਾਟਕਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪੁਟਕਃ ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤੋ ਭਸ਼ਮ੍(੬) ||੨੬||
ਅਵਮਨ੍ਥਃ ਸਕਣ੍ਡੂਕੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕੋ ਜਮ੍ਬੁਲਸ੍ਤਥਾ |
ਸ੍ਰਾਵੀ ਚ ਦਾਹਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਣ੍ਵੇਸਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍(੭) ||੨੬||
ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ ਸਰ੍ਜਰਸਃ ਪਾਟਲਾਲਕੁਚਤ੍ਵਚੌ |
ਉਤ੍ਪਾਟਕੇ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਪਾਚਯੇਤ੍(੮) ||੨੬||
ਸ਼ਮ੍ਪਾਕਸ਼ਿਗ੍ਰੁਪੂਤੀਕਾਨ੍ ਗੋਧਾਮੇਦੋਥ ਤਦ੍ਵਸਾਮ੍ |
ਵਾਰਾਹਂ ਗਵ੍ਯਮੈਣੇਯਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਸਂਸਜੇਤ੍(੯) ||੨੬||
ਲੇਪਮੁਤ੍ਪੁਟਕੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਮ੍ |
ਗੌਰੀਂ ਸੁਗਨ੍ਧਾਂ ਸਸ਼੍ਯਾਮਾਮਨਨ੍ਤਾਂ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮ੍(੧੦) ||੨੬||
ਸ਼੍ਯਾਵੇ ਪ੍ਰਲੇਪਨਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਮ੍ |
ਪਾਠਾਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਯਾਦੁਸ੍ਣਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍(੧੧) ||੨੬||
ਦਦ੍ਯਾਲ੍ਲੇਪਂ ਸਕਣ੍ਡੂਕੇ ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਮ੍ |
ਵ੍ਰਣੀਭੂਤਸ੍ਯ ਦੇਯਂ ਸ੍ਯਾਦਿਦਂ ਤੈਲਂ ਵਿਜਾਨਤਾ(੧੨) ||੨੬||
ਮਧੁਕਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਜੀਵਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪਾਚਿਤਮ੍ |
ਗੋਧਾਵਰਾਹਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਵਸਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕਤਬਂਹਣੇ(੧੩) ||੨੬||
ਪ੍ਰਲੇਪਨਮਿਦਂ ਦਦ੍ਯਾਦਵਸਿਚ੍ਯਾਵਮਨ੍ਥਕੇ |
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਮਧੁਕਂ ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਧਵਮੇਵ ਚ(੧੪) ||੨੬||
ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪਕ੍ਵਂ ਸ਼ਣੁ ਕਣ੍ਡੂਮਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ |
ਸਹਦੇਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾ ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ |
ਏਤੈਰਾਲੇਪਨਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਮ੍(੧੫) ||੨੬||
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕੇ ਗੁਟਿਕਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦਵਪਾਟ੍ਯ ਤੁ |
ਤਤਃ ਸੈਨ੍ਧਵਚੂਰ੍ਣਂ ਤੁ ਘਸ੍ਟ੍ਵਾ ਲੇਪਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍(੧੬) ||੨੬||
ਲਿਖਿਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਸ੍ਰੁਤਂ ਘਸ੍ਟ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਲੋਧ੍ਰਸ੍ਯ ਜਮ੍ਬੁਲੇ |
ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰ੍ਯੈਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸਂਰੋਪਯੇਤ੍ਤਤਃ(੧੭) ||੨੬||
ਮਧੁਪਰ੍ਣੀ ਮਧੂਕਂ ਚ ਮਧੁਕਂ ਮਧੁਨਾ ਸਹ |
ਲੇਪਃ ਸ੍ਰਾਵਿਣਿ ਦਾਤਵ੍ਯਸ੍ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਮ੍(੧੮) ||੨੬||
ਪਞ੍ਚਵਲ੍ਕੈਃ ਸਮਧੁਕੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਘਤਾਨ੍ਵਿਤੈਃ |
ਜੀਵਕਾਦ੍ਯੈਃ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕੈਰ੍ਦਹ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍)(੧੯) ||੨੬||
View original
अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलैरिह |
यो यथा सुविशिष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत् |
(कर्णपाल्यामयान्नॄणां पुनर्वक्ष्यामि सुश्रुत! |
कर्णपाल्यां प्रकुपिता वातपित्तकफास्त्रयः(१) ||२६||
द्विधा वाऽप्यथ संसृष्टाः कुर्वन्ति विविधा रुजः |
विस्फोटः स्तब्धता शोफः पाल्यां दोषे तु वातिके(२) ||२६||
दाहविस्फोटजननं शोफः पाकश्च पैत्तिके |
कण्डूः सश्वयथुः स्तम्भो गुरुत्वं च कफात्मके(३) ||२६||
यथादोषं च संशोध्य कुर्यात्तेषां चिकित्सितम् |
स्वेदाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रलेपासृग्विमोक्षणैः(४) ||२६||
मृद्वीं क्रियां बृंहणीयैर्यथास्वं भोजनैस्तथा |
य एवं वेत्ति दोषाणां चिकित्सां कर्तुमर्हति(५) ||२६||
अत ऊर्ध्वं नामलिङ्गैर्वक्ष्ये पाल्यामुपद्रवान् |
उत्पाटकश्चोत्पुटकः श्यावः कण्डूयुतो भृशम्(६) ||२६||
अवमन्थः सकण्डूको ग्रन्थिको जम्बुलस्तथा |
स्रावी च दाहवांश्चैव शृण्वेषां क्रमशः क्रियाम्(७) ||२६||
अपामार्गः सर्जरसः पाटलालकुचत्वचौ |
उत्पाटके प्रलेपः स्यात्तैलमेभिश्च पाचयेत्(८) ||२६||
शम्पाकशिग्रुपूतीकान् गोधामेदोऽथ तद्वसाम् |
वाराहं गव्यमैणेयं पित्तं सर्पिश्च संसृजेत्(९) ||२६||
लेपमुत्पुटके दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
गौरीं सुगन्धां सश्यामामनन्तां तण्डुलीयकम्(१०) ||२६||
श्यावे प्रलेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
पाठां रसाञ्जनं क्षौद्रं तथा स्यादुष्णकाञ्जिकम्(११) ||२६||
दद्याल्लेपं सकण्डूके तैलमेभिश्च साधितम् |
व्रणीभूतस्य देयं स्यादिदं तैलं विजानता(१२) ||२६||
मधुकक्षीरकाकोलीजीवकाद्यैर्विपाचितम् |
गोधावराहसर्पाणां वसाः स्युः कृतबृंहणे(१३) ||२६||
प्रलेपनमिदं दद्यादवसिच्यावमन्थके |
प्रपौण्डरीकं मधुकं समङ्गां धवमेव च(१४) ||२६||
तैलमेभिश्च सम्पक्वं शृणु कण्डूमतः क्रियाम् |
सहदेवा विश्वदेवा अजाक्षीरं ससैन्धवम् |
एतैरालेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम्(१५) ||२६||
ग्रन्थिके गुटिकां पूर्वं स्रावयेदवपाट्य तु |
ततः सैन्धवचूर्णं तु घृष्ट्वा लेपं प्रदापयेत्(१६) ||२६||
लिखित्वा तत्स्रुतं घृष्ट्वा चूर्णैर्लोध्रस्य जम्बुले |
क्षीरेण प्रतिसार्यैनं शुद्धं संरोपयेत्ततः(१७) ||२६||
मधुपर्णी मधूकं च मधुकं मधुना सह |
लेपः स्राविणि दातव्यस्तैलमेभिश्च साधितम्(१८) ||२६||
पञ्चवल्कैः समधुकैः पिष्टैस्तैश्च घृतान्वितैः |
जीवकाद्यैः ससर्पिष्कैर्दह्यमानं प्रलेपयेत्)(१९) ||२६||
ਕਰ੍ਣਪਾਲਿਚ੍ਛੇਦਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਰ੍ਣਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨਾਮਪਰਿਮਿਤਤ੍ਵਾਦਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਮਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| `ਸੁਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸੁਨਿਵਿਸ੍ਟਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ ਪਰਿਪੋਟਾਦੀਨ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨ੍ ਮਿਸ਼੍ਰਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨੋਤ੍ਰ `ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਾਮਯਾਨਨ੍ਯਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਚਤੁਰਃ ਪਥਕ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਤ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਰਨਾਰ੍ਸੀਕਤਃ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਃ| ਅਪਰੇ ਪੁਨਰਤ੍ਰੈਵੋਤ੍ਪਾਟਕਾਦੀਨ੍ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਮੁਮਪਿ ਪਾਠਮਨਾਰ੍ਸਮਾਚਾਰ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ, ਅਤੋਯਮਪਿ ਨ ਪਠਿਤਵ੍ਯਃ||੨੬||
Adhikarana 25 (27-31) · Śloka 31
ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਿਤਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨਾਸਿਕਾਯਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਨ੍ਧਾਨਵਿਧਿਂ ਯਥਾਵਤ੍ |
ਨਾਸਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਥਿਵੀਰੁਹਾਣਾਂ ਪਤ੍ਰਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਵਲਮ੍ਬਿ ਤਸ੍ਯ ||੨੭||
ਤੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਹਿ ਗਣ੍ਡਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦੁਤ੍ਕਤ੍ਯ ਬਦ੍ਧਂ ਤ੍ਵਥ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਮ੍ |
ਵਿਲਿਖ੍ਯ ਚਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਦਧੀਤ ਤਤ੍ ਸਾਧੁਬਨ੍ਧੈਰ੍ਭਿਸਗਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ||੨੮||
ਸੁਸਂਹਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗਤੋ ਯਥਾਵਨ੍ਨਾਡੀਦ੍ਵਯੇਨਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ |
ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਮ੍ਯ ਚੈਨਾਮਵਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍ਤੁ ਪਤਙ੍ਗਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਾਞ੍ਜਨੈਸ਼੍ਚ ||੨੯||
ਸਞ੍ਛਾਦ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਿਚੁਨਾ ਸਿਤੇਨ ਤੈਲੇਨ ਸਿਞ੍ਚੇਦਸਕਤ੍ਤਿਲਾਨਾਮ੍ |
ਘਤਂ ਚ ਪਾਯ੍ਯਃ ਸ ਨਰਃ ਸੁਜੀਰ੍ਣੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਵਿਰੇਚ੍ਯਃ ਸ ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਮ੍ ||੩੦||
ਰੂਢਂ ਚ ਸਨ੍ਧਾਨਮੁਪਾਗਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਰ੍ਧਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਨਿਕਨ੍ਤੇਤ੍ |
ਹੀਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਰ੍ਧਯਿਤੁਂ ਯਤੇਤ ਸਮਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦਤਿਵਦ੍ਧਮਾਂਸਾਮ੍ ||੩੧||
View original
विश्लेषितायास्त्वथ नासिकाया वक्ष्यामि सन्धानविधिं यथावत् |
नासाप्रमाणं पृथिवीरुहाणां पत्रं गृहीत्वा त्ववलम्बि तस्य ||२७||
तेन प्रमाणेन हि गण्डपार्श्वादुत्कृत्य बद्धं त्वथ नासिकाग्रम् |
विलिख्य चाशु प्रतिसन्दधीत तत् साधुबन्धैर्भिषगप्रमत्तः ||२८||
सुसंहितं सम्यगतो यथावन्नाडीद्वयेनाभिसमीक्ष्य बद्ध्वा |
प्रोन्नम्य चैनामवचूर्णयेत्तु पतङ्गयष्टीमधुकाञ्जनैश्च ||२९||
सञ्छाद्य सम्यक् पिचुना सितेन तैलेन सिञ्चेदसकृत्तिलानाम् |
घृतं च पाय्यः स नरः सुजीर्णे स्निग्धो विरेच्यः स यथोपदेशम् ||३०||
रूढं च सन्धानमुपागतं स्यात्तदर्धशेषं तु पुनर्निकृन्तेत् |
हीनां पुनर्वर्धयितुं यतेत समां च कुर्यादतिवृद्धमांसाम् ||३१||
ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਿਤਾਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਿਤਾਯਾ ਇਤਿ ਛਿਨ੍ਨਾਯਾਃ| ਪਥਿਵੀਰੁਹਾਣਾਂ ਵਕ੍ਸਾਣਾਮ੍| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਛਿਨ੍ਨਨਾਸਿਕਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਤੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨੇਤਿ ਵਕ੍ਸਪਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣੇਨ| ਉਤ੍ਕਤ੍ਯੇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ| ਬਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਂਲਗ੍ਨਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ‘ਮਾਂਸਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਦਿਤਿ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਮ੍| ਸਾਧੁਬਨ੍ਧੈਰਿਤਿ ਸ਼ੋਭਨਬਨ੍ਧੈਃ ਕਤ੍ਵਾ| ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਾਵਧਾਨਃ| ਸੁਸਂਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਸਂਹਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ, ਨਾਡੀਦ੍ਵਯੇਨ ਯਥਾਵਦ੍ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ, ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਮ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦੇਵਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ, ਏਨਾਂ ਨਾਸਿਕਾਮਵਚੂਰ੍ਣਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨਾਡੀਦ੍ਵਯਮਤ੍ਰ ਨਲਕਤਮੇਰਣ੍ਡਪਤ੍ਰਨਾਲਕਤਂ ਵਾ, ਨ ਤੁ ਸੀਸਕਾਦਿਬੀ(ਵੀ)ਟਿਕਾ; ਕੁਤਃ? ਸਾ ਹਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਧੋ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਪਤਙ੍ਗਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍, ਅਞ੍ਜਨਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਸਿਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਨ| ਤੈਲੇਨੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਤਿਲਤੈਲਂ ਲਬ੍ਧਂ, ਤਿਲਾਨਾਮਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿਤੈਲਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਾਯ੍ਯਃ ਪਾਯਯਿਤਵ੍ਯਃ| ਸੁਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ-"ਛਿਨ੍ਨਾਂ ਤੁ ਨਾਸਿਕਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਵਯਃਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ| ਨਾਸਾਨੁਰੂਪਂ ਸਞ੍ਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਪਤ੍ਰਂ ਗਣ੍ਡੇ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍"- ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੭-੩੧||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
ਨਾਡੀਯੋਗਂ ਵਿਨੌਸ੍ਠਸ੍ਯ ਨਾਸਾਸਨ੍ਧਾਨਵਦ੍ਵਿਧਿਮ੍ |
ਯ ਏਵਮੇਵ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ||੩੨||
View original
नाडीयोगं विनौष्ठस्य नासासन्धानवद्विधिम् |
य एवमेव जानीयात् स राज्ञः कर्तुमर्हति ||३२||
ਅਤਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਸ੍ਯੌਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨਮਾਹ- ਨਾਡੀਯੋਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਓਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਸਾਸਨ੍ਧਾਨਵਤ੍ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਪਰਂ ਨਾਡੀਯੋਗਂ ਵਿਨਾ| ਅਰ੍ਹਤਿ ਯੋਗ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਇਦਂ ਨਾਸਾਸਨ੍ਧਾਨੌਸ੍ਠਸਨ੍ਧਾਨਸੂਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਰਨਾਰ੍ਸੀਕਤਮਪਿ ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸਾਦਿਭਿਰਙ੍ਗੀਕਤਂ ਸੁਬੋਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ, ਤੈਰਙ੍ਗੀਕਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਸਙ੍ਗਹੀਤਂ, ਸੁਬੋਧਮਪਿ ਚ ਵੈਦ੍ਯਪੁਤ੍ਰਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਦਾਕ੍ਸਿਣਾਤ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਭਿਸਜਃ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯੋਪਰਿ ਕੋਟਿਵ੍ਯਧਮਤ੍ਰ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸੋਪ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਰਨਾਰ੍ਸਃ||੩੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕਰ੍ਣਵ੍ਯਧਬਨ੍ਧਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कर्णव्यधबन्धविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੬||