Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కర్ణవ్యధబంధవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः कर्णव्यधबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
అత్రాధికారానువృత్తిః సంబంధహేతుః| కథం? స్వస్థాధికారః; స్వస్థస్య నిర్దోషశరీరస్య కర్ణవ్యధః కర్తవ్యః| తదుక్తం భోజే- “కాలేష్వేతేష్వదోషాణాం బాలానాం కర్ణయోర్వ్యధే| సహ గాత్రైర్వివర్ధంతే కర్ణపాల్యశ్చ ఖాని చ” ఇతి| తస్మాదత్ర స్వస్థవృత్తానువృత్తిరేవ సంబంధకారణం| పంచైవ హి సంబంధకారణాన్యుక్తాని; తద్యథా- అధికారానువృత్తిః, శేషత్వం, తాదర్థ్యం, జాత్యభేదో, నామసంకీర్తనం చేతి| భవతి చాత్ర- “తాదర్థ్యం జాత్యభేదశ్చ శేషత్వం నామకీర్తనం| అధికారానువృత్తిశ్చ పంచ సంబంధహేతవః”- ఇతి||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
రక్షాభూషణనిమిత్తం బాలస్య కర్ణౌ విధ్యేతే |
తౌ షష్ఠే మాసి సప్తమే వా శుక్లపక్షే ప్రశస్తేషు తిథికరణముహూర్తనక్షత్రేషు కృతమంగలస్వస్తివాచనం ధాత్ర్యంకే కుమారధరాంకే వా కుమారముపవేశ్య బాలక్రీడనకైః ప్రలోభ్యాభిసాంత్వయన్ భిషగ్వామహస్తేనాకృష్య కర్ణం దైవకృతే ఛిద్ర ఆదిత్యకరావభాసితే శనైః శనైర్దక్షిణహస్తేనర్జు విధ్యేత్, ప్రతనుకం సూచ్యా, బహలమారయా, పూర్వం దక్షిణం కుమారస్య, వామం కుమార్యాః; తతః పిచువర్తిం ప్రవేశయేత్ ||3||
View original
रक्षाभूषणनिमित्तं बालस्य कर्णौ विध्येते |
तौ षष्ठे मासि सप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्यङ्के कुमारधराङ्के वा कुमारमुपवेश्य बालक्रीडनकैः प्रलोभ्याभिसान्त्वयन् भिषग्वामहस्तेनाकृष्य कर्णं दैवकृते छिद्र आदित्यकरावभासिते शनैः शनैर्दक्षिणहस्तेनर्जु विध्येत्, प्रतनुकं सूच्या, बहलमारया, पूर्वं दक्षिणं कुमारस्य, वामं कुमार्याः; ततः पिचुवर्तिं प्रवेशयेत् ||३||
కిన్నిమిత్తం బాలస్య కర్ణౌ విధ్యేదిత్యాహ- రక్షేత్యాది| రక్షాభూషణనిమిత్తమితి నిమిత్తశబ్దో రక్షాభూషణాభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; అన్యే తు రక్షణార్థం భూషణాని రక్షాభూషణాని,తన్నిమిత్తమిత్యర్థః| యద్యపి విద్ధకర్ణత్వాద్వ్రణిని బాలే రక్తమాంసప్రియత్వాద్రక్షోభయమస్త్యేవ, తథాఽపి వ్రణస్యాల్పకాలత్వాద్దైవకృతచ్ఛిద్రత్వాద్వా రక్షణార్థం భవతి| కస్మిన్ కాలే కర్ణస్య వ్యధః కర్తవ్య ఇత్యాహ- తౌ షష్ఠే మాసి సప్తమే వా శుక్లపక్ష ఇతి; తావితి తౌ కర్ణౌ, షష్ఠే మాసే సప్తమే వేతి నాయం జన్మకాలాదూర్ధ్వం కింతు సంవత్సరాదేర్భాద్రపదాద్యః షష్ఠో మాసో మాఘః సప్తమః ఫాల్గునస్తయోర్మధ్య ఏకస్మిన్నితి| మంగలం గీతాది| స్వస్తివాచనమాశీర్వాదోచ్చారణం| ధాత్ర్యంకే ఇతి ధాత్రీ కుమారస్య స్తనపాయినీ స్త్రీ తస్యా అంకే, కుమారధరాంకే వేతి బాలగ్రాహిపురుషస్యోత్సంగే| బాలక్రీడనకైరితి కృత్రిమహస్త్యశ్వబలీవర్దశుకాదిభిః| అస్యాగ్రే‘భక్ష్యవిశేషైర్వా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, భక్ష్యవిశేషైర్మోదకాదిభిః| దైవకృతే ఛిద్ర ఇతి ప్రాక్తనజన్మకర్మకృతే ఇత్యర్థః| ఋజు అవక్రం| కర్ణవిశేషేణ సూచీవిశేషవిషయం నియమయన్నాహ- ప్రతనుకం సూచ్యేతి|- ప్రకర్షేణ తనుం కర్ణం సూచ్యా విధ్యేదిత్యర్థః; బహలమారయేతి స్థూలకర్ణమారయా విధ్యేదిత్యర్థః; ఆరా చర్మకారాణాం చర్మభేదనం శస్త్రం, బహలం కఠినమితి లక్ష్మణటిప్పణకేనోక్తం| పురుషస్త్రీభేదేన ప్రాక్కర్ణవ్యధనే ప్రశస్తత్వేన విశేషమాహ- పూర్వం దక్షిణమిత్యాది| కర్ణే విద్ధే సతి కిం కార్యమిత్యాహ- తత ఇత్యాది| విద్ధ్వా చ పిచువర్తిం ప్రవేశయేత్||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
శోణితబహుత్వేన వేదనయా చాన్యదేశవిద్ధమితి జానీయాత్, నిరుపద్రవతయా తద్దేశవిద్ధమితి ||4||
View original
शोणितबहुत्वेन वेदनया चान्यदेशविद्धमिति जानीयात्, निरुपद्रवतया तद्देशविद्धमिति ||४||
అన్యదేశవిద్ధస్య విజ్ఞానోపాయమాహ- శోణితబహుత్వేనేత్యాది| దైవకృతచ్ఛిద్రవిద్ధస్య విజ్ఞానమాహ- నిరుపద్రవతయేత్యాది| తద్దేశవిద్ధమితి దైవకృతచ్ఛిద్రవిద్ధం, 'జానీయాట్ ఇత్యనువర్తతే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్రాజ్ఞేన యదృచ్ఛయా విద్ధాసు సిరాసు కాలికామర్మరికాలోహితికాసూపద్రవా భవంతి |
తత్ర, కాలికాయాం జ్వరో దాహః శ్వయథుర్వేదనా చ భవతి; మర్మరికాయాం వేదనా జ్వరో గ్రంథయశ్చ; లోహితికాయాం మన్యాస్తంభాపతానకశిరోగ్రహకర్ణశూలాని భవంతి |
తేషు యథాస్వం ప్రతికుర్వీత ||5||
View original
तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु कालिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्रवा भवन्ति |
तत्र, कालिकायां ज्वरो दाहः श्वयथुर्वेदना च भवति; मर्मरिकायां वेदना ज्वरो ग्रन्थयश्च; लोहितिकायां मन्यास्तम्भापतानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति |
तेषु यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||५||
సిరాసు దోషం వక్తుమాహ- తత్రాజ్ఞేనేత్యాది| జ్ఞేన తు కాలికాలోహితికయోవర్ణేనైవ పరిహారః కర్తవ్యః, మర్మరికాయాస్తు వర్ణానుక్తౌ దైవకృతచ్ఛిద్రవ్యధనేనేతి| ప్రత్యేకముపద్రవాన్ వక్తుమాహ- తత్ర కాలికాయాం జ్వర ఇత్యాది| కాలికాదివ్యధోపద్రవచికిత్సామాహ- తేషు యథాస్వమిత్యాది| తేషు జ్వరాదిషు వ్యాధిషు; యథాస్వం ప్రతికుర్వీతేతి యస్య జ్వరాదివ్యాధేర్యః ప్రతీకారస్తేన తం ప్రతికుర్వీతేత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
క్లిష్టజిహ్మాప్రశస్తసూచీవ్యధాద్గాఢతరవర్తిత్వాద్దోషసముదాయాదప్రశస్తవ్యధాద్వా యత్ర సంరంభో వేదనా వా భవతి తత్ర వర్తిముపహృత్యాశు మధుకైరండమూలమంజిష్ఠాయవతిలకల్కైర్మధుఘృతప్రగాఢైరాలేపయేత్తావద్యావత్ సురూఢ ఇతి; సురూఢం చైనం పునర్విధ్యేత్; విధానం తు పూర్వోక్తమేవ ||6||
View original
क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद्गाढतरवर्तित्वाद्दोषसमुदायादप्रशस्तव्यधाद्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र वर्तिमुपहृत्याशु मधुकैरण्डमूलमञ्जिष्ठायवतिलकल्कैर्मधुघृतप्रगाढैरालेपयेत्तावद्यावत् सुरूढ इति; सुरूढं चैनं पुनर्विध्येत्; विधानं तु पूर्वोक्तमेव ||६||
కాలికాదివ్యధాదన్యథాఽపి వ్యాపదం తచ్చికిత్సాం చ నిర్దిశన్నాహ- క్లిష్టజిహ్మాప్రశస్తేత్యాది| క్లిష్టా అమనోజ్ఞా, జిహ్మా వక్రతమా, అప్రశస్తా యథోక్తగుణహీనా| దోషసముదాయాదితి దోషప్రకోపాత్| అప్రశస్తవ్యధాద్వేతి అదైవకృతచ్ఛిద్రే వ్యధాద్ గర్హితశస్త్రాదివ్యధాద్వా| సంరంభః శ్వయథుః| కేచిత్ 'క్లిష్టజిహ్మాప్రశస్తసూచీవ్యధాద్గాఢతరవర్తిత్వాట్ ఇతి న పఠంతి, ‘దోషసముదాయాట్ ఇత్యాది చ పఠంతి, ‘సురూఢం చైనం పునర్విధ్యేట్ ఇతి చ న పఠంతి||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర సమ్యగ్విద్ధమామతైలేన పరిషేచయేత్, త్ర్యహాత్త్ర్యహాచ్చ వర్తిం స్థూలతరాం దద్యాత్, పరిషేకం చ తమేవ ||7||
View original
तत्र सम्यग्विद्धमामतैलेन परिषेचयेत्, त्र्यहात्त्र्यहाच्च वर्तिं स्थूलतरां दद्यात्, परिषेकं च तमेव ||७||
దుర్విద్ధే వ్యాపచ్చికిత్సాం ప్రతిపాద్య సమ్యగ్విద్ధే చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| ఆమతైలేనేతి అపక్వతైలేన, తిలకల్కనిష్పీడనేన ముష్టితః పరిస్రుతేనేత్యర్థః; తమేవేతి ఆమతైలపరిషేకమేవేత్యర్థః||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
అథ వ్యపగతదోషోపద్రవే కర్ణే వర్ధనార్థం లఘు వర్ధనకం కుర్యాత్ ||8||
View original
अथ व्यपगतदोषोपद्रवे कर्णे वर्धनार्थं लघु वर्धनकं कुर्यात् ||८||
గతోపద్రవే కర్ణే వర్ధనోపాయమాహ- అథేత్యాది| లఘువర్ధనకమితి దోషవిశేషాదపామార్గనింబకార్పాసాదీనాం కాష్ఠానామన్యతమస్య, అథవా సీసకాదిఘటితం ధత్తూరపుష్పాకృతిం కుర్యాత్||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ఏవం వివర్ధితః కర్ణశ్ఛిద్యతే తు ద్విధా నృణాం |
దోషతో వాఽభిఘాతాద్వా సంధానం తస్య మే శృణు ||9||
View original
एवं विवर्धितः कर्णश्छिद्यते तु द्विधा नृणाम् |
दोषतो वाऽभिघाताद्वा सन्धानं तस्य मे शृणु ||९||
ఏవమిత్యాది| దోషత ఇతి దోషశబ్దో వ్యాధిష్వపి వర్తతే, తేన దోషైర్వాతాదిభిస్తజ్జనితవ్యాధిభిర్వేత్యర్థః| అభిఘాతాద్వేతి పతనపీడనాదిభిః||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తత్ర సమాసేన పంచదశకర్ణబంధాకృతయః |
తద్యథా- నేమిసంధానక ఉత్పలభేద్యకో వల్లూరక ఆసంగిమో గండకర్ణ ఆహార్యో నిర్వేధిమో వ్యాయోజిమః కపాటసంధికోఽర్ధకపాటసంధికః సంక్షిప్తో హీనకర్ణో వల్లీకర్ణో యష్టికర్ణః కాకౌష్ఠక ఇతి |
తేషు, పృథులాయతసమోభయపాలిర్నేమిసంధానకః, వృత్తాయతసమోభయపాలిరుత్పలభేద్యకః; హ్రస్వవృత్తసమోభయపాలిర్వల్లూరకః; అభ్యంతరదీర్ఘైకపాలిరాసంగిమః; బాహ్యదీర్ఘైకపాలిర్గండకర్ణః; అపాలిరుభయతోఽప్యాహార్యః; పీఠోపమపాలిరుభయతః క్షీణపుత్రికాశ్రితో నిర్వేధిమః, స్థూలాణుసమవిషమపాలిర్వ్యాయోజిమః; అభ్యంతరదీర్ఘైకపాలిరితరాల్పపాలిః కపాటసంధికః; బాహ్యదీర్ఘైకపాలిరితరాల్పపాలిరర్ధకపాటసంధికః |
తత్ర దశైతే కర్ణబంధవికల్పాః సాధ్యాః ; తేషాం స్వనామభిరేవాకృతయః ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాః సంక్షిప్తాదయః పంచాసాధ్యాః |
తత్ర శుష్కశష్కులిరుత్సన్నపాలిరితరాల్పపాలిః సంక్షిప్తః ; అనధిష్ఠానపాలిః పర్యంతయోః క్షీణమాంసో హీనకర్ణః; తనువిషమాల్పపాలిర్వల్లీకర్ణః; గ్రథితమాంసస్తబ్ధసిరాతతసూక్ష్మపాలిర్యష్టికర్ణః; నిర్మాంససంక్షిప్తాగ్రాల్పశోణితపాలిః కాకౌష్ఠక ఇతి |
బద్ధేష్వపి తు శోఫదాహరాగపాకపిడకాస్రావయుక్తా న సిద్ధిముపయాంతి ||10||
View original
तत्र समासेन पञ्चदशकर्णबन्धाकृतयः |
तद्यथा- नेमिसन्धानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्डकर्ण आहार्यो निर्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटसन्धिकोऽर्धकपाटसन्धिकः सङ्क्षिप्तो हीनकर्णो वल्लीकर्णो यष्टिकर्णः काकौष्ठक इति |
तेषु, पृथुलायतसमोभयपालिर्नेमिसन्धानकः, वृत्तायतसमोभयपालिरुत्पलभेद्यकः; ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर्वल्लूरकः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरासङ्गिमः; बाह्यदीर्घैकपालिर्गण्डकर्णः; अपालिरुभयतोऽप्याहार्यः; पीठोपमपालिरुभयतः क्षीणपुत्रिकाश्रितो निर्वेधिमः, स्थूलाणुसमविषमपालिर्व्यायोजिमः; अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरितराल्पपालिः कपाटसन्धिकः; बाह्यदीर्घैकपालिरितराल्पपालिरर्धकपाटसन्धिकः |
तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्याः ; तेषां स्वनामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः सङ्क्षिप्तादयः पञ्चासाध्याः |
तत्र शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालिरितराल्पपालिः सङ्क्षिप्तः ; अनधिष्ठानपालिः पर्यन्तयोः क्षीणमांसो हीनकर्णः; तनुविषमाल्पपालिर्वल्लीकर्णः; ग्रथितमांसस्तब्धसिराततसूक्ष्मपालिर्यष्टिकर्णः; निर्मांससङ्क्षिप्ताग्राल्पशोणितपालिः काकौष्ठक इति |
बद्धेष्वपि तु शोफदाहरागपाकपिडकास्रावयुक्ता न सिद्धिमुपयान्ति ||१०||
ఇదానీం సంధేయస్య సంధానాయాసంధేయస్య పరిహారాయ చాహ- తత్రేత్యాది| సమాసేన సంక్షేపేణ, విస్తరేణ తు కర్ణబంధా అమితాః, యద్యపి పంచదశసు కర్ణేషు మధ్యే దశైవ బంధ్యాః, తథాఽపి బంధ్యబాహుల్యాదబంధ్యేష్వపి బంధశబ్దో వర్తతే; యథా 'ఛత్రిణో యాంతీ ఇత్యత్ర ఛత్రిబాహుల్యాదచ్ఛత్రిష్వపి ఛత్రివ్యపదేశః| 'తత్ర సమాసేన పంచదశ కర్ణాకృతయా ఇత్యన్యే పఠంతి| తానేవ బంధాన్నామభిర్నిర్దిశన్నాహ- తద్యథా- నేమిసంధానక ఇత్యాది| తద్యథేతి నిదర్శనే| తత్రామీ బంధవికల్పాః నిత్యకర్మదర్శనాదభ్యాసాచ్చ జాయంతే| యద్యప్యేషాం నామభిరేవాకృతయః ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాస్తథాఽపి లక్షణసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- తేషు పృథులాయతేత్యాది| పృథులే విస్తీర్ణే, ఆయతే దీర్ఘే, సమే తుల్యే, ఇత్థంభూతే ద్వే పాల్యౌ యస్య స తథా; పాలిః కర్ణలతికా| నేమిః చక్రధారా, తద్వత్ సంధానం యస్య స నేమిసంధానకః| వల్లూరక ఇతి వల్లూరం శుష్కమాంసం, శుష్కమాంసవదనేకధా విపాట్య యః సంధీయతే స వల్లూరకః| `సమున్నతసమోభయపాలిః' ఇత్యేకే పఠంతి| ఏతత్ కర్ణబంధత్రయం సమోభయపాలివిషయతయా జ్ఞేయం| అభ్యంతరదీర్ఘైకేత్యాది యస్త్వభ్యంతరదీర్ఘైకపాలిః కథంచిచ్ఛిన్నో భవతి తస్యేతరపాల్యభావాద్బాహ్యపాలిమూలే వ్యాసంగ ఆసంగిమః| గండకర్ణ ఇతి సానుబంధకపోలమాంసముత్కృత్య బాహ్యదీర్ఘపాల్యగ్రభాగః సంధీయతే యస్మిన్ స గండకర్ణః| ఏతద్బంధద్వయమేకపాలికం| అపాలిరితి ఈషత్పాలిః| ఉభయతో గండప్రదేశాత్ సానుబంధమాంసమాహృత్య పాల్యాకారం కృత్వా సంధానం యస్య క్రియతే స ఆహార్యః| పీఠోపమపాలిరితి యస్య తు పాలిద్వయం మూలత ఏవ ఛిన్నం భవతి స పీఠోపమపాలిః, నిర్వేధిమ ఇతి వేధేన నిష్పన్న ఇత్యర్థః, పాలిద్వయహీనం కర్ణం పుత్రికాయా ఉపరి విద్ధ్వా నిష్పాదనీయ ఇత్యర్థః; ఇదమపాలికం కర్ణబంధద్వయం| స్థూలాణుసమేత్యాది స్థూలాణుత్వాభ్యామేకా పాలిః సమా, అపరా విషమా, తే ఉల్లిఖ్య నానాప్రకారయోజనాద్వ్యాయోజిమ ఇతి| అభ్యంతరదీర్ఘైకపాలిరితి అభ్యంతరదీర్ఘైకపాలిరితరాల్పపాల్యా సహ బహిః సంధానాత్ కపాటవత్సంధానం యత్ర స కపాటసంధికః| అర్ధకపాటసంధిక ఇతి బాహ్యదీర్ఘైకపాలిరితరాల్పపాల్యా సహాభ్యంతరసంధానేనార్ధకపాటవద్యత్ర సంధీయతే సోఽర్ధకపాటసంధికః| ఇదం కర్ణబంధత్రయం విషమోభయపాలికం| తత్రేత్యాది తత్ర తేషు పంచదశసు కర్ణబంధవికల్పేషు మధ్యే| తేషామాకారజ్ఞానమధికృత్యాహ- తేషాం నామభిరేవేత్యాది| శేషాణాం పరిహారార్థమాహ- సంక్షిప్తాదయ ఇత్యాది| తేషాం లక్షణమాహ- తత్ర శుష్కేత్యాది| శుష్కశష్కులిరితి శుష్కబాహ్యపాల్యధిష్ఠానః, ఇతరాల్పపాలిరితి ఇతరా గండదేశానుగతా అల్పా పాలిర్యస్య స తథా| అనధిష్ఠానపాలిరితి అల్పత్వేన అవిద్యమానే అధిష్ఠానపాలీ యస్య స తథా, పర్యంతయోశ్చేతి గండబాహ్యపార్శ్వయోః| విషమా తనుత్వస్థూలత్వాభ్యాం| త ఏతే పంచ కర్ణబంధాః సపాలయోఽప్యసాధ్యాః, అసాధ్యా ఇతి సాధనాయాశక్యాః; కేచిదముం పాఠం న పఠంతి| ఏతేషాం పంచానామసాధ్యత్వే హేతుమాహ- బద్ధేష్వపీత్యాది| అన్యే తు శోఫాద్యుపద్రవోపేతానాం పూర్వేషాం దశానాం బంధానాం సాధ్యానామప్యసాధ్యత్వమాహుః||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
భవంతి చాత్ర- యస్య పాలిద్వయమపి కర్ణస్య న భవేదిహ |
కర్ణపీఠం సమే మధ్యే తస్య విద్ధ్వా వివర్ధయేత్ ||11||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य पालिद्वयमपि कर्णस्य न भवेदिह |
कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्धयेत् ||११||
గద్యోక్తానాం కర్ణబంధానాం మధ్యే నిర్వేధిమస్య సంధానసూత్రమాహ- యస్యేత్యాది| ఇహేతి కర్ణబంధమధ్యే| కర్ణపీఠం పుత్రికోపరిప్రదేశం||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
బాహ్యాయామిహ దీర్ఘాయాం సంధిరాభ్యంతరో భవేత్ |
ఆభ్యంతరాయాం దీర్ఘాయాం బాహ్యసంఘిరుదాహృతః ||12||
View original
बाह्यायामिह दीर्घायां सन्धिराभ्यन्तरो भवेत् |
आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसन्घिरुदाहृतः ||१२||
వ్యాయోజిమకపాటసంధికార్ధకపాటసంధికానాం సంధానసూత్రమాహ- బాహ్యాయామిత్యాది| యదా బాహ్యా పాలిర్దీర్ఘా భవేత్తదా ఆభ్యంతరః సంధిః కర్తవ్య ఇత్యర్థః, ఆభ్యంతరా చ పాలిర్యదా దీర్ఘా స్యాత్తదా బాహ్యసంధిర్విధేయ ఇతి; బాహ్యాయాం గండాద్దూరవర్తిన్యాం పాల్యాం దీర్ఘాయాం, ఆభ్యంతరో గండసన్నికృష్టో గండసంశ్రయీ వేత్యర్థః| "కపాటసంధికార్ధకపాటసంధికయోరేవేదం సంధానసూత్రం, న తు వ్యాయోజిమస్య" ఇత్యన్యే||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ఏకైవ తు భవేత్ పాలిః స్థూలా పృథ్వీ స్థిరా చ యా |
తాం ద్విధా పాటయిత్వా తు ఛిత్త్వా చోపరి సంధయేత్ ||13||
View original
एकैव तु भवेत् पालिः स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या |
तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि सन्धयेत् ||१३||
ఇదానీమాసంగిమస్య సంధానసూత్రమాహ- ఏకైవేత్యాది| "వల్లూరకస్యేదం సంధానసూత్రం సంభావ్యతే" ఇత్యన్యే వదంతి||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
గండాదుత్పాట్య మాంసేన సానుబంధేన జీవతా |
కర్ణపాలీమపాలేస్తు కుర్యాన్నిర్లిఖ్య శాస్త్రవిత్ ||14||
View original
गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेन जीवता |
कर्णपालीमपालेस्तु कुर्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित् ||१४||
ఆహార్యస్య సంధిసూత్రం నిర్దేష్టుమాహ- గండాదుత్పాఠ్యేత్యాది| సానుబంధేనేతి గండప్రదేశలగ్నేనేత్యర్థః| జీవతేతి శోణితసహితేనేత్యర్థః| అన్యే తు "గండకర్ణస్యాప్యేతత్ సంధానసూత్రం" ఇతి వదంతి||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
అతోఽన్యతమం బంధం చికీర్షురగ్రోపహరణీయోక్తోపసంభృతసంభారం విశేషతశ్చాత్రోపహరేత్ సురామండం క్షీరముదకం ధాన్యామ్లం కపాలచూర్ణం చేతి |
తతోఽంగనాం పురుషం వా గ్రథితకేశాంతం లఘు భుక్తవంతమాప్తైః సుపరిగృహీతం చ కృత్వా, బంధముపధార్య, ఛేద్యభేద్యలేఖ్యవ్యధనైరుపపన్నైరుపపాద్య, కర్ణశోణితమవేక్ష్య దుష్టమదుష్టం వేతి; తత్ర వాతదుష్టే ధాన్యామ్లోష్ణోదకాభ్యాం పిత్తదుష్టే శీతోదకపయోభ్యాం శ్లేష్మదుష్టే సురామండోష్ణోదకాభ్యాం ప్రక్షాల్య కర్ణౌ, పునరవలిఖ్యానున్నతమహీనమవిషమం చ కర్ణసంధిం సన్నివేశ్య, స్థితరక్తం సందధ్యాత్ |
తతో మధుఘృతేనాభ్యజ్య పిచుప్రోతయోరన్యతరేణావగుంఠ్య సూత్రేణానవగాఢమనతిశిథిలం చ బద్ధ్వా కపాలచూర్ణేనావకీర్యాచారికముపదిశేత్, ద్వివ్రణీయోక్తేన చ విధానేనోపచరేత్ ||15||
View original
अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुरग्रोपहरणीयोक्तोपसम्भृतसम्भारं विशेषतश्चात्रोपहरेत् सुरामण्डं क्षीरमुदकं धान्याम्लं कपालचूर्णं चेति |
ततोऽङ्गनां पुरुषं वा ग्रथितकेशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तैः सुपरिगृहीतं च कृत्वा, बन्धमुपधार्य, छेद्यभेद्यलेख्यव्यधनैरुपपन्नैरुपपाद्य, कर्णशोणितमवेक्ष्य दुष्टमदुष्टं वेति; तत्र वातदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां श्लेष्मदुष्टे सुरामण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ, पुनरवलिख्यानुन्नतमहीनमविषमं च कर्णसन्धिं सन्निवेश्य, स्थितरक्तं सन्दध्यात् |
ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्रोतयोरन्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानवगाढमनतिशिथिलं च बद्ध्वा कपालचूर्णेनावकीर्याचारिकमुपदिशेत्, द्विव्रणीयोक्तेन च विधानेनोपचरेत् ||१५||
అతః పరం బంధవిధిః| అగ్రోపహరణీయోక్తోపసంభృతసంభారమితి అగ్రోపహరణీయోక్తో యంత్రశస్త్రాదిరుప సమీపే సంభృతః సమ్యక్కృత్వా ధృతః సంభారః సమూహో యత్ర| సురామండం మద్యస్యోపర్యచ్ఛభాగం, కపాలచూర్ణం నవమృన్మయభాండఖండచూర్ణం| తతోఽంగనాం పురుషం వేతి అంగనాయా భూషణప్రాధాన్యాత్ ప్రాఙ్నిర్దేశః| గ్రథితకేశాంతమితి గ్రథితకేశావయవం, అన్యథా కేశవ్యాకులతయా కర్మాభిఘాతః స్యాద్బంధవిశ్లేషో వా| లఘుభుక్తవంతమితి భుక్తవాన్ శస్త్రకర్మపీడాం సహతే, ఆహారలఘుత్వాద్వేదనయా రాత్రిజాగరితవతోఽపి నాజీర్ణబాధా స్యాత్| ఆప్తైః సుపరిగృహీతం చ కృత్వేతి ఆప్తైర్హితైః| బంధముపధార్యేతి అయం బంధోఽత్ర కర్తవ్య ఇతి నిశ్చిత్య| ఛేద్యాద్యైరుపపన్నైరితి యుక్తైః| ఉపపాద్యేతి సంయోజ్య, సన్నివేశ్య ఆరోప్య, సందధ్యాత్ సంధానం కుర్యాత్| పిచుప్రోతయోరితి తూలకర్పటయోరిత్యర్థః| అవగుంఠ్యేతి ఆవేష్ఠ్య| ఆచారికమితి ఆహారవిహారాఖ్యం| ద్వివ్రణీయోక్తేన విధానేనేతి ఆలేపనాదినా||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
భవతి చాత్ర- విఘట్టనం దివాస్వప్నం వ్యాయామమతిభోజనం |
వ్యవాయమగ్నిసంతాపం వాక్శ్రమం చ వివర్జయేత్ ||16||
View original
भवति चात्र- विघट्टनं दिवास्वप्नं व्यायाममतिभोजनम् |
व्यवायमग्निसन्तापं वाक्श्रमं च विवर्जयेत् ||१६||
పరిహార్యాణ్యుపదిశన్నాహ- విఘట్టనమిత్యాది| విఘట్టనం చాలనం||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
న చాశుద్ధరక్తమతిప్రవృత్తరక్తం క్షీణరక్తం వా సందధ్యాత్ |
స హి వాతదుష్టే రక్తే రూఢోఽపి పరిపుటనవాన్, పిత్తదుష్టే దాహపాకరాగవేదనావాన్, శ్లేష్మదుష్టే స్తబ్ధః కండూమాన్, అతిప్రవృత్తరక్తే శ్యావశోఫవాన్, క్షీణోఽల్పమాంసో న వృద్ధిముపైతి ||17||
View original
न चाशुद्धरक्तमतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा सन्दध्यात् |
स हि वातदुष्टे रक्ते रूढोऽपि परिपुटनवान्, पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान्, श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान्, अतिप्रवृत्तरक्ते श्यावशोफवान्, क्षीणोऽल्पमांसो न वृद्धिमुपैति ||१७||
పరిహార్యసామాన్యాదన్యదపి విరుద్ధం ప్రతిపాదయన్నాహ- న చేత్యాది| అశుద్ధరక్తమితి దుష్టరక్తం| అతిప్రవృత్తరక్తమితి శుద్ధరక్తమపి యదాఽతిప్రవృత్తం స్యాత్తదా న సంధేయం| అశుద్ధరక్తసంధానే దోషమాహ- స హి వాతదుష్టే ఇత్యాది| పరిపుటనం త్వచ ఉచ్చటనం, మిశ్రకాధ్యాయోక్తః సశోఫః కర్ణలతికారోగో వా| అతిప్రవృత్తరక్తస్య సంధానే దోషమాహ- అతిప్రవృత్తరక్తే ఇతి; అతిస్రవద్రక్తే ఇత్యర్థః| శ్యావశోఫోఽత్ర వాతకృతః| క్షీణకర్ణస్య సంధానే దోషమాహ- క్షీణ ఇత్యాది| క్షీణోఽత్ర శుద్ధరక్తాతిప్రవృత్త్యా; న తు దోషోపద్రవైః, సదోషోపద్రవవర్ధనే ఛిద్యత ఏవ||17||
Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19
(ఆమతైలేన త్రిరాత్రం పరిషేచయేత్, త్రిరాత్రాచ్చ పిచుం పరివర్తయేత్) |
స యదా సురూఢో నిరుపద్రవః సవర్ణో భవతి తదైనం శనైః శనైరభివర్ధయేత్ |
అతోఽన్యథా సంరంభదాహపాకరాగవేదనావాన్, పునశ్ఛిద్యతే వా ||18||
అథాస్యాప్రదుష్టస్యాభివర్ధనార్థమభ్యంగః |
తద్యథా- గోధాప్రతుదవిష్కిరానూపౌదకవసామజ్జానౌ పయః సర్పిస్తైలం గౌరసర్షపజం చ యథాలాభం సంభృత్యార్కాలర్కబలాతిబలానంతాపామార్గాశ్వగంధావిదారిగంధాక్షీరశుక్లాజలశూకమధురవర్గపయస్యాప్రతివాపం తైలం వా పాచయిత్వా స్వనుగుప్తం నిదధ్యాత్ ||19||
View original
(आमतैलेन त्रिरात्रं परिषेचयेत्, त्रिरात्राच्च पिचुं परिवर्तयेत्) |
स यदा सुरूढो निरुपद्रवः सवर्णो भवति तदैनं शनैः शनैरभिवर्धयेत् |
अतोऽन्यथा संरम्भदाहपाकरागवेदनावान्, पुनश्छिद्यते वा ||१८||
अथास्याप्रदुष्टस्याभिवर्धनार्थमभ्यङ्गः |
तद्यथा- गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकवसामज्जानौ पयः सर्पिस्तैलं गौरसर्षपजं च यथालाभं सम्भृत्यार्कालर्कबलातिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धाविदारिगन्धाक्षीरशुक्लाजलशूकमधुरवर्गपयस्याप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात् ||१९||
ద్వివ్రణీయోక్తసామాన్యవిధిముద్దిశ్య విశేషవిధిం నిర్దిశన్నాహ- ఆమతైలేనేత్యాది| ప్రతుదాః లట్వాదయః శ్రేష్ఠత్వాత్, విష్కిరా లావాదయః, ఆనూపా వరాహమహిషాదయః, ఔదకా రోహితమత్స్యాదయః, ఏషాం వసామజ్జానౌ, వసా మాంసస్నేహః| గౌరసర్షపజస్థానే ‘రాజసర్షపజం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, రాజసర్షపాః శ్వేతసర్షపాః| వసామజ్జాసర్పిర్గౌరసర్షపతైలమేతత్స్నేహచతుష్టయమర్కాదికల్కమావాప్య చతుర్గుణేన దుగ్ధేనైవ పచనీయమితి| అన్యే త్వత్ర సర్పిర్న పఠంతి| అపరే వసాదిస్నేహచతుష్టయం పరం పఠంతి నతు పయః, ద్రవానుక్తౌ చ జలం చతుర్గుణం వదంతి స్నేహపాకే; ‘యదాఽన్యత్రాపి కేవలం దుగ్ధం స్యాత్తదా స్నేహాచ్చతుర్గుణం దుగ్ధం, యదా పునరన్యోఽపి ద్రవో భవేత్తదా స్నేహసమమేవ దుగ్ధం కార్యం’ ఇత్యాచార్యా భాషంతే| యథాలాభం సంభృత్యేతి యస్య యస్య లాభస్తం తమేకత్ర కృత్వేత్యర్థః; ఏతేన ద్విత్రాణామపి గ్రహణముక్తం | అలర్కో మందారః, అనంతా ఉత్పలసారివా, విదారిగంధా శాలపర్ణీ, క్షీరశుక్లా క్షీరవిదారీ; జలశూకో జలనీలికా, జలాంతర్వర్తీ రోమయుక్తః సవిషప్రాణీ వా, జలశూకో జలసంస్థస్తృణసక్తో జంతువిరచితః శూకసంఘాతవాన్ నివాసోఽందుక ఇత్యన్యే, `జలచారీ కృష్ణకీట’ ఇతి లక్ష్మణటీప్పణకేనోక్తం; మధురవర్గః కాకోల్యాదిః, పయస్యా విదారీభేదః, కేచిదర్కపుష్పీత్యాహుః; అన్యే మధురవర్గం పయస్యాం చ న పఠంతి| తైలం వేతి తిలతైలం వా పచేత్, ఏకైకం వా| స్వనుగుప్తమితి నిరుపద్రవస్థాన ఇత్యర్థః||18-19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
స్వేదితోన్మర్దితం కర్ణం స్నేహేనైతేన యోజయేత్ |
అథానుపద్రవః సమ్యగ్బలవాంశ్చ వివర్ధతే ||20||
View original
स्वेदितोन्मर्दितं कर्णं स्नेहेनैतेन योजयेत् |
अथानुपद्रवः सम्यग्बलवांश्च विवर्धते ||२०||
అస్య తైలస్యావచారణమాహ- స్వేదితోన్మర్దితమిత్యాది||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
యవాశ్వగంధాయష్ట్యాహ్వైస్తిలైశ్చోద్వర్తనం హితం |21|
View original
यवाश्वगन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्तनं हितम् |२१|
అభ్యక్తస్యోద్వర్తనమాహ- యవేత్యాది|21|-
Adhikarana 20 (21) · Śloka 22
శతావర్యశ్వగంధాభ్యాం పయస్యైరండజీవనైః ||21||
తైలం విపక్వం సక్షీరమభ్యంగాత్ పాలివర్ధనం |22|
View original
शतावर्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः ||२१||
तैलं विपक्वं सक्षीरमभ्यङ्गात् पालिवर्धनम् |२२|
కర్ణపాలివివృద్ధ్యర్థమపరం తైలమాహ- శతావర్యశ్వగంధాభ్యామిత్యాది| శతావర్యాదికల్కేన స్నేహచతుర్థాంశేన కేవలక్షీరేణ చతుర్గుణేన తైలమత్ర పచనీయం| పయస్యా అర్కపుష్పీ| జీవనైః కాకోల్యాదిద్రవ్యైః||21||
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
యే తు కర్ణా న వర్ధంతే స్వేదస్నేహోపపాదితాః ||22||
తేషామపాంగదేశే తు కుర్యాత్ ప్రచ్ఛానమేవ తు |
బాహ్యచ్ఛేదం న కుర్వీత వ్యాపదః స్యుస్తతోధ్రువాః ||23||
View original
ये तु कर्णा न वर्धन्ते स्वेदस्नेहोपपादिताः ||२२||
तेषामपाङ्गदेशे तु कुर्यात् प्रच्छानमेव तु |
बाह्यच्छेदं न कुर्वीत व्यापदः स्युस्ततोध्रुवाः ||२३||
ఏవమప్యవర్ధమానానాం కర్ణానాం వర్ధనోపాయం దర్శయన్నాహ- యే త్విత్యాది| ఉపపాదితాః సంయోజితాః| అపాంగదేశే త్వితి కర్ణపుత్రికాయా అధః| తుశబ్ద ఏవార్థః| ప్రచ్ఛానమేవ త్వితి ఏవశబ్ద ఈషదర్థే, ఈషచ్ఛేదనం; తుశబ్దోఽయమప్యర్థః, తేన కర్ణపుత్రికాయా అధ ఏవ ఛేదనం, తదపీషదేవ కార్యమిత్యుక్తం భవతి| తేషామపాంగచ్ఛేద్యం హి కార్యమాభ్యంతరం భవేత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, అపాంగపుత్రికాయా అధః కర్ణానుకూలమాభ్యంతరం ఛేద్యం ప్రచ్ఛయేద్వా| బాహ్యచ్ఛేదం కర్ణబాహ్యలతికాచ్ఛేదం| వ్యాపదః కర్ణలతికాత్రుటనాదయః; ‘వ్యాధయః స్యుః’ ఇత్యన్యే పఠంతి||22-23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
బద్ధమాత్రం తు యః కర్ణం సహసైవాభివర్ధయేత్ |
ఆమకోశీ సమాధ్మాతః క్షిప్రమేవ విముచ్యతే ||24||
View original
बद्धमात्रं तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्धयेत् |
आमकोशी समाध्मातः क्षिप्रमेव विमुच्यते ||२४||
అరూఢకర్ణస్య వర్ధనే దోషమాహ- బద్ధమాత్రమిత్యాది| ఆమకోశీతి అసమ్యగ్రూఢమధ్యః| కేచిదముం న పఠంతి||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
జాతరోమా సువర్త్మా చ శ్లిష్టసంధిః సమః స్థిరః |
సురూఢోఽవేదనో యశ్చ తం కర్ణం వర్ధయేచ్ఛనైః ||25||
View original
जातरोमा सुवर्त्मा च श्लिष्टसन्धिः समः स्थिरः |
सुरूढोऽवेदनो यश्च तं कर्णं वर्धयेच्छनैः ||२५||
కీదృశః పునర్వర్ధనీయస్తమాహ- జాతరోమేత్యాది| సువర్త్మేతి శోభనచ్ఛిద్రః, శ్లిష్టసంధిః; సంలగ్నసంధిః; సమో నిమ్నోన్నతత్వరహితః, స్థిరో దృఢః||25||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
అమితాః కర్ణబంధాస్తు విజ్ఞేయాః కుశలైరిహ |
యో యథా సువిశిష్టః స్యాత్తం తథా వినియోజయేత్ |
(కర్ణపాల్యామయాన్నౄణాం పునర్వక్ష్యామి సుశ్రుత! |
కర్ణపాల్యాం ప్రకుపితా వాతపిత్తకఫాస్త్రయః(1) ||26||
ద్విధా వాఽప్యథ సంసృష్టాః కుర్వంతి వివిధా రుజః |
విస్ఫోటః స్తబ్ధతా శోఫః పాల్యాం దోషే తు వాతికే(2) ||26||
దాహవిస్ఫోటజననం శోఫః పాకశ్చ పైత్తికే |
కండూః సశ్వయథుః స్తంభో గురుత్వం చ కఫాత్మకే(3) ||26||
యథాదోషం చ సంశోధ్య కుర్యాత్తేషాం చికిత్సితం |
స్వేదాభ్యంగపరీషేకైః ప్రలేపాసృగ్విమోక్షణైః(4) ||26||
మృద్వీం క్రియాం బృంహణీయైర్యథాస్వం భోజనైస్తథా |
య ఏవం వేత్తి దోషాణాం చికిత్సాం కర్తుమర్హతి(5) ||26||
అత ఊర్ధ్వం నామలింగైర్వక్ష్యే పాల్యాముపద్రవాన్ |
ఉత్పాటకశ్చోత్పుటకః శ్యావః కండూయుతో భృశం(6) ||26||
అవమంథః సకండూకో గ్రంథికో జంబులస్తథా |
స్రావీ చ దాహవాంశ్చైవ శృణ్వేషాం క్రమశః క్రియాం(7) ||26||
అపామార్గః సర్జరసః పాటలాలకుచత్వచౌ |
ఉత్పాటకే ప్రలేపః స్యాత్తైలమేభిశ్చ పాచయేత్(8) ||26||
శంపాకశిగ్రుపూతీకాన్ గోధామేదోఽథ తద్వసాం |
వారాహం గవ్యమైణేయం పిత్తం సర్పిశ్చ సంసృజేత్(9) ||26||
లేపముత్పుటకే దద్యాత్తైలమేభిశ్చ సాధితం |
గౌరీం సుగంధాం సశ్యామామనంతాం తండులీయకం(10) ||26||
శ్యావే ప్రలేపనం దద్యాత్తైలమేభిశ్చ సాధితం |
పాఠాం రసాంజనం క్షౌద్రం తథా స్యాదుష్ణకాంజికం(11) ||26||
దద్యాల్లేపం సకండూకే తైలమేభిశ్చ సాధితం |
వ్రణీభూతస్య దేయం స్యాదిదం తైలం విజానతా(12) ||26||
మధుకక్షీరకాకోలీజీవకాద్యైర్విపాచితం |
గోధావరాహసర్పాణాం వసాః స్యుః కృతబృంహణే(13) ||26||
ప్రలేపనమిదం దద్యాదవసిచ్యావమంథకే |
ప్రపౌండరీకం మధుకం సమంగాం ధవమేవ చ(14) ||26||
తైలమేభిశ్చ సంపక్వం శృణు కండూమతః క్రియాం |
సహదేవా విశ్వదేవా అజాక్షీరం ససైంధవం |
ఏతైరాలేపనం దద్యాత్తైలమేభిశ్చ సాధితం(15) ||26||
గ్రంథికే గుటికాం పూర్వం స్రావయేదవపాట్య తు |
తతః సైంధవచూర్ణం తు ఘృష్ట్వా లేపం ప్రదాపయేత్(16) ||26||
లిఖిత్వా తత్స్రుతం ఘృష్ట్వా చూర్ణైర్లోధ్రస్య జంబులే |
క్షీరేణ ప్రతిసార్యైనం శుద్ధం సంరోపయేత్తతః(17) ||26||
మధుపర్ణీ మధూకం చ మధుకం మధునా సహ |
లేపః స్రావిణి దాతవ్యస్తైలమేభిశ్చ సాధితం(18) ||26||
పంచవల్కైః సమధుకైః పిష్టైస్తైశ్చ ఘృతాన్వితైః |
జీవకాద్యైః ససర్పిష్కైర్దహ్యమానం ప్రలేపయేత్)(19) ||26||
View original
अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलैरिह |
यो यथा सुविशिष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत् |
(कर्णपाल्यामयान्नॄणां पुनर्वक्ष्यामि सुश्रुत! |
कर्णपाल्यां प्रकुपिता वातपित्तकफास्त्रयः(१) ||२६||
द्विधा वाऽप्यथ संसृष्टाः कुर्वन्ति विविधा रुजः |
विस्फोटः स्तब्धता शोफः पाल्यां दोषे तु वातिके(२) ||२६||
दाहविस्फोटजननं शोफः पाकश्च पैत्तिके |
कण्डूः सश्वयथुः स्तम्भो गुरुत्वं च कफात्मके(३) ||२६||
यथादोषं च संशोध्य कुर्यात्तेषां चिकित्सितम् |
स्वेदाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रलेपासृग्विमोक्षणैः(४) ||२६||
मृद्वीं क्रियां बृंहणीयैर्यथास्वं भोजनैस्तथा |
य एवं वेत्ति दोषाणां चिकित्सां कर्तुमर्हति(५) ||२६||
अत ऊर्ध्वं नामलिङ्गैर्वक्ष्ये पाल्यामुपद्रवान् |
उत्पाटकश्चोत्पुटकः श्यावः कण्डूयुतो भृशम्(६) ||२६||
अवमन्थः सकण्डूको ग्रन्थिको जम्बुलस्तथा |
स्रावी च दाहवांश्चैव शृण्वेषां क्रमशः क्रियाम्(७) ||२६||
अपामार्गः सर्जरसः पाटलालकुचत्वचौ |
उत्पाटके प्रलेपः स्यात्तैलमेभिश्च पाचयेत्(८) ||२६||
शम्पाकशिग्रुपूतीकान् गोधामेदोऽथ तद्वसाम् |
वाराहं गव्यमैणेयं पित्तं सर्पिश्च संसृजेत्(९) ||२६||
लेपमुत्पुटके दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
गौरीं सुगन्धां सश्यामामनन्तां तण्डुलीयकम्(१०) ||२६||
श्यावे प्रलेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् |
पाठां रसाञ्जनं क्षौद्रं तथा स्यादुष्णकाञ्जिकम्(११) ||२६||
दद्याल्लेपं सकण्डूके तैलमेभिश्च साधितम् |
व्रणीभूतस्य देयं स्यादिदं तैलं विजानता(१२) ||२६||
मधुकक्षीरकाकोलीजीवकाद्यैर्विपाचितम् |
गोधावराहसर्पाणां वसाः स्युः कृतबृंहणे(१३) ||२६||
प्रलेपनमिदं दद्यादवसिच्यावमन्थके |
प्रपौण्डरीकं मधुकं समङ्गां धवमेव च(१४) ||२६||
तैलमेभिश्च सम्पक्वं शृणु कण्डूमतः क्रियाम् |
सहदेवा विश्वदेवा अजाक्षीरं ससैन्धवम् |
एतैरालेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम्(१५) ||२६||
ग्रन्थिके गुटिकां पूर्वं स्रावयेदवपाट्य तु |
ततः सैन्धवचूर्णं तु घृष्ट्वा लेपं प्रदापयेत्(१६) ||२६||
लिखित्वा तत्स्रुतं घृष्ट्वा चूर्णैर्लोध्रस्य जम्बुले |
क्षीरेण प्रतिसार्यैनं शुद्धं संरोपयेत्ततः(१७) ||२६||
मधुपर्णी मधूकं च मधुकं मधुना सह |
लेपः स्राविणि दातव्यस्तैलमेभिश्च साधितम्(१८) ||२६||
पञ्चवल्कैः समधुकैः पिष्टैस्तैश्च घृतान्वितैः |
जीवकाद्यैः ससर्पिष्कैर्दह्यमानं प्रलेपयेत्)(१९) ||२६||
కర్ణపాలిచ్ఛేదవిశేషేణ కర్ణసంధిబంధానామపరిమితత్వాదనుక్తమపి ప్రకారం దర్శయన్నాహ- అమితా ఇత్యాది| `సువిశిష్ట’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘సునివిష్టః’ ఇతి పఠంతి| కేచిదత్రైవాధ్యాయే కర్ణపాల్యామయాన్ పరిపోటాదీన్ పఠంతి, అన్యే తు సలింగచికిత్సితాన్ మిశ్రకచికిత్సితే పఠంతి; తాంశ్చ తత్రైవ వ్యాఖ్యాస్యామః| అన్యే తు సుశ్రుతాధ్యాయినోఽత్ర `కర్ణపాల్యామయానన్యాన్ వక్ష్యామి చతురః పృథక్’ ఇత్యాదికం గ్రంథం సచికిత్సితం పఠంతి, స త్వాచార్యైరనార్షీకృతః; తస్మాన్న పఠనీయః| అపరే పునరత్రైవోత్పాటకాదీన్ సచికిత్సితాన్ పఠంతి, అముమపి పాఠమనార్షమాచార్యా వర్ణయంతి, అతోఽయమపి న పఠితవ్యః||26||
Adhikarana 25 (27-31) · Śloka 31
విశ్లేషితాయాస్త్వథ నాసికాయా వక్ష్యామి సంధానవిధిం యథావత్ |
నాసాప్రమాణం పృథివీరుహాణాం పత్రం గృహీత్వా త్వవలంబి తస్య ||27||
తేన ప్రమాణేన హి గండపార్శ్వాదుత్కృత్య బద్ధం త్వథ నాసికాగ్రం |
విలిఖ్య చాశు ప్రతిసందధీత తత్ సాధుబంధైర్భిషగప్రమత్తః ||28||
సుసంహితం సమ్యగతో యథావన్నాడీద్వయేనాభిసమీక్ష్య బద్ధ్వా |
ప్రోన్నమ్య చైనామవచూర్ణయేత్తు పతంగయష్టీమధుకాంజనైశ్చ ||29||
సంఛాద్య సమ్యక్ పిచునా సితేన తైలేన సించేదసకృత్తిలానాం |
ఘృతం చ పాయ్యః స నరః సుజీర్ణే స్నిగ్ధో విరేచ్యః స యథోపదేశం ||30||
రూఢం చ సంధానముపాగతం స్యాత్తదర్ధశేషం తు పునర్నికృంతేత్ |
హీనాం పునర్వర్ధయితుం యతేత సమాం చ కుర్యాదతివృద్ధమాంసాం ||31||
View original
विश्लेषितायास्त्वथ नासिकाया वक्ष्यामि सन्धानविधिं यथावत् |
नासाप्रमाणं पृथिवीरुहाणां पत्रं गृहीत्वा त्ववलम्बि तस्य ||२७||
तेन प्रमाणेन हि गण्डपार्श्वादुत्कृत्य बद्धं त्वथ नासिकाग्रम् |
विलिख्य चाशु प्रतिसन्दधीत तत् साधुबन्धैर्भिषगप्रमत्तः ||२८||
सुसंहितं सम्यगतो यथावन्नाडीद्वयेनाभिसमीक्ष्य बद्ध्वा |
प्रोन्नम्य चैनामवचूर्णयेत्तु पतङ्गयष्टीमधुकाञ्जनैश्च ||२९||
सञ्छाद्य सम्यक् पिचुना सितेन तैलेन सिञ्चेदसकृत्तिलानाम् |
घृतं च पाय्यः स नरः सुजीर्णे स्निग्धो विरेच्यः स यथोपदेशम् ||३०||
रूढं च सन्धानमुपागतं स्यात्तदर्धशेषं तु पुनर्निकृन्तेत् |
हीनां पुनर्वर्धयितुं यतेत समां च कुर्यादतिवृद्धमांसाम् ||३१||
విశ్లేషితాయా ఇత్యాది| విశ్లేషితాయా ఇతి ఛిన్నాయాః| పృథివీరుహాణాం వృక్షాణాం| తస్యేతి ఛిన్ననాసికస్య పురుషస్య| తేన ప్రమాణేనేతి వృక్షపత్రప్రమాణేన| ఉత్కృత్యేతి ఊర్ధ్వం ఛేదయిత్వా| బద్ధమితి సంలగ్నం యథా స్యాత్, ‘మాంసం’ ఇతి శేషః| తదితి నాసికాగ్రం| సాధుబంధైరితి శోభనబంధైః కృత్వా| అప్రమత్తః సావధానః| సుసంహితమిత్యాది| సుసంహితం సమ్యగభిసమీక్ష్య, నాడీద్వయేన యథావద్బద్ధ్వా, ప్రోన్నమ్య చ ప్రకృష్టం యథా స్యాదేవముత్థాప్య, ఏనాం నాసికామవచూర్ణయేదితి సంబంధః| నాడీద్వయమత్ర నలకృతమేరండపత్రనాలకృతం వా, న తు సీసకాదిబీ(వీ)టికా; కుతః? సా హి గురుత్వాదధో గచ్ఛతి| పతంగం రక్తచందనం, అంజనం రసాంజనం| సితేన శుక్లేన| తైలేనేత్యుక్తే తిలతైలం లబ్ధం, తిలానామితి యత్ కృతం తత్ ప్రతినిధితైలనిషేధార్థం| పాయ్యః పాయయితవ్యః| సుజీర్ణే భోజనే| అన్యే త్వేవం పఠంతి-"ఛిన్నాం తు నాసికాం దృష్ట్వా వయఃస్థస్య శరీరిణః| నాసానురూపం సంచ్ఛిద్య పత్రం గండే నివేశయేత్"- ఇత్యాది||27-31||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
నాడీయోగం వినౌష్ఠస్య నాసాసంధానవద్విధిం |
య ఏవమేవ జానీయాత్ స రాజ్ఞః కర్తుమర్హతి ||32||
View original
नाडीयोगं विनौष्ठस्य नासासन्धानवद्विधिम् |
य एवमेव जानीयात् स राज्ञः कर्तुमर्हति ||३२||
అతశ్ఛిన్నస్యౌష్ఠస్య సంధానమాహ- నాడీయోగమిత్యాది| ఓష్ఠస్య సంధానవిధిర్నాసాసంధానవత్ కర్తవ్యః; పరం నాడీయోగం వినా| అర్హతి యోగ్యో భవతి| ఇదం నాసాసంధానౌష్ఠసంధానసూత్రం పూర్వాచార్యైరనార్షీకృతమపి జేజ్జటగయదాసాదిభిరంగీకృతం సుబోధత్వాచ్చ న వ్యాఖ్యాతం, తైరంగీకృతత్వాదస్మాభిరపి సంగృహీతం, సుబోధమపి చ వైద్యపుత్రబోధార్థం వ్యాఖ్యాతం| దాక్షిణాత్యాస్తు భిషజః కర్ణస్యోపరి కోటివ్యధమత్ర పఠంతి| సోఽప్యత్రాప్రసిద్ధేరనార్షః||32||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే కర్ణవ్యధబంధవిధిర్నామ షోడశోఽధ్యాయః ||16||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कर्णव्यधबन्धविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే షోడశోఽధ్యాయః||16||