Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કૃત્યાકૃત્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
તત્ર કૃત્યાઃ સાધ્યાઃ; તે દ્વિવિધાઃ- સુખસાધ્યાઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યાશ્ચ| અકૃત્યા અસાધ્યાઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- યાપ્યાઃ, પ્રત્યાખ્યેયાશ્ચ; ઇતિ કૃત્યાકૃત્યપદદ્વયેન સર્વમુક્તમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
તત્ર, વયઃસ્થાનાં દૃઢાનાં પ્રાણવતાં સત્ત્વવતાં (આત્મવતાં) ચ સુચિકિત્સ્યા વ્રણાઃ; એકસ્મિન્ વા પુરુષે યત્રૈતદ્ગુણચતુષ્ટયં તસ્ય સુખસાધનીયતમાઃ | તત્ર, વયઃસ્થાનાં પ્રત્યગ્રધાતુત્વાદાશુ વ્રણા રોહન્તિ; દૃઢાનાં સ્થિરબહુમાંસત્વાચ્છસ્ત્રમવચાર્યમાણં સિરાસ્નાય્વાદિવિશેષાન્ન પ્રાપ્નોતિ; પ્રાણવતાં વેદનાભિઘાતાહારયન્ત્રણાદિભિર્ન ગ્લાનિરુત્પદ્યતે; સત્ત્વવતાં દારુણૈરપિ ક્રિયાવિશેષૈર્ન વ્યથા ભવતિ; તસ્માદેતેષાં સુખસાધનીયતમાઃ ||૩||
तत्र, वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां (आत्मवतां) च सुचिकित्स्या व्रणाः; एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः | तत्र, वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति; दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति; प्राणवतां वेदनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते; सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति; तस्मादेतेषां सुखसाधनीयतमाः ||३||
🔊 Audio coming soon
તત્ર યથા વ્રણસ્યાકૃતિગન્ધવર્ણાદિવિશેષાઃ સાધ્યાસાધ્યવિધૌ ભવન્તિ, તથાઽઽતુરસ્યાપિ કેઽપિ કેઽપિ ગુણા ભવન્તિ, તાંસ્તાન્ દર્શયન્નાહ- તત્ર વયઃસ્થાનામિત્યાદિ| વયઃસ્થાનાં તરુણાનાં; દૃઢા ગૂઢસન્ધિસિરાસ્નાયવઃ, એતેન સુસંહતસમશરીરા અભિપ્રેતાઃ; પ્રાણવતાં શક્તિયુક્તાનાં; સત્ત્વવતાં વ્યસનેઽપ્યનાકુલાનાં; ચકારાદનુક્તાઽપ્યાતુરોપક્રમણીયોક્તા આતુરસ્ય ગુણસમ્પત્ સમુચ્ચીયતે| પ્રાણવતામિત્યસ્યાગ્રે ‘આત્મવતાં’ ઇતિ પઞ્ચમં ગુણં કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર, આત્મવતાં જિતેન્દ્રિયાણામિત્યર્થઃ| અત્રૈકગુણેન સુખસાધ્યત્વં, દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચ સુખસાધ્યતરત્વં, ચતુર્ભિઃ સુખસાધ્યતમત્વં ચ, એતદેવ પ્રકટયન્નાહ- એકસ્મિન્ વા પુરુષ ઇત્યાદિ| વાશબ્દ એકત્ર સર્વગુણાનાં દુષ્પ્રાપ્તિખ્યાપનાર્થઃ| તસ્યેતિ પુરુષસ્યેત્યર્થઃ| સુખસાધનીયતમા ‘વ્રણા’ ઇતિ શેષઃ| તત્ર યેષાં ગુણાનાં યેન યેન સુખસાધ્યત્વં તત્તન્નિર્દિશન્નાહ- તત્ર વયઃસ્થાનામિત્યાદિ| પ્રત્યગ્રં નૂતનમ્| સ્થિરમ્ અચલમ્| પ્રાણવતામિત્યાદિ| ગ્લાનિરત્ર શરીરશૈથિલ્યમ્| અત્રાપિ ‘આત્મવતામ્’ ઇતિ પઞ્ચમગુણસ્ય કેચિદ્ધેતું પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| સત્ત્વવતામિત્યાદિ| દારુણૈર્દુઃસહૈઃ, ક્રિયાવિશેષૈશ્ચિકિત્સાપ્રકારૈઃ| તસ્માદિત્યાદિ| એતેષાં પુરુષાણામિત્યર્થઃ| સુખસાધનીયતમાઃ ‘વ્રણા’ ઇતિ શેષઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ત એવ વિપરીતગુણા વૃદ્ધકૃશાલ્પપ્રાણભીરુષુ દ્રષ્ટવ્યાઃ ||૪||
त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः ||४||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વોક્તગુણાનાં વિપર્યયમાહ- ત એવ વિપરીતગુણા ઇત્યાદિ| એકગુણાભાવાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વં, દ્વિત્રિગુણાભાવાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યતરત્વં, ચતુર્ગુણાભાવાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યતમત્વમ્| અત્ર કેચિત્ ‘અનાત્મવત્સુ ચ’ ઇતિ પઞ્ચમં વિપરીતગુણં પઠન્તિ| તેષાં મતે ચકારેણાતુરોપક્રમણીયોક્તગુણાસમ્પૂર્ણતાઽનુક્તાઽપિ સમુચ્ચીયતે||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
સ્ફિક્પાયુપ્રજનનલલાટગણ્ડૌષ્ઠપૃષ્ઠકર્ણફલકોષોદરજત્રુમુખાભ્યન્તરસંસ્થાઃ સુખરોપણીયા વ્રણાઃ ||૫||
स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोषोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः ||५||
🔊 Audio coming soon
આતુરવિશેષેણ કૃત્યાકૃત્યાન્ પ્રતિપાદ્ય તદવયવવિશેષસમ્ભવત્વેન વ્રણાનાં કૃત્યત્વં દર્શયન્નાહ- સ્ફિક્પાયુપ્રજનનેત્યાદિ| સ્ફિચૌ કટિપ્રોથૌ ‘પોદૌ’ ઇતિ લોકે, પાયુર્ગુદં, પ્રજનનં ગુહ્યપ્રદેશઃ, ગણ્ડૌ ગલ્લૌ, ફલકોષોઽણ્ડકોષઃ, જત્રુ ગ્રીવામૂલમ્||૫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
અક્ષિદન્તનાસાપાઙ્ગશ્રોત્રનાભિજઠરસેવનીનિતમ્બપાર્શ્વકુક્ષિવક્ષઃકક્ષાસ્તનસન્ધિભાગગતાઃ સફેનપૂયરક્તાનિલવાહિનોઽન્તઃશલ્યાશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યાઃ; અધોભાગાશ્ચોર્ધ્વભાગનિર્વાહિણો , રોમાન્તોપનખમર્મજઙ્ઘાસ્થિસંશ્રિતાશ્ચ, ભગન્દરમપિ ચાન્તર્મુખં સેવનીકુટકાસ્થિસંશ્રિતમ્ ||૬|| કુષ્ઠિનાં વિષજુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુમેહિનામ્ | વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યન્તિ યેષાં ચાપિ વ્રણે વ્રણાઃ ||૭||
अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोऽन्तःशल्याश्च दुश्चिकित्स्याः; अधोभागाश्चोर्ध्वभागनिर्वाहिणो , रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च, भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम् ||६|| कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् | व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः ||७||
🔊 Audio coming soon
સાધ્યભેદાન્ કૃચ્છ્રસાધ્યાન્ દર્શયન્નાહ- અક્ષિદન્તનાસેત્યાદિ| અપાઙ્ગો ભ્રૂપુચ્છાન્તઃ| નિતમ્બઃ કટેઃ પશ્ચાદ્ભાગઃ| વક્ષ ઉરઃ, સન્ધિભાગઃ સન્ધિપ્રદેશઃ| વાહિશબ્દઃ સફેનપૂયાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અન્તઃશલ્યા આભ્યન્તરશલ્યાઃ| અધોભાગાશ્ચોર્ધ્વભાગનિર્વાહિણ ઇતિ અધોભાગગતા યે વ્રણાસ્તે યદોર્ધ્વમુખા ભવન્તિ તદોર્ધ્વભાગનિર્વાહિણ ઉચ્યન્તે| રોમાન્તોપનખેત્યાદિ રોમાન્તઃ કેશાન્તઃ, ઉપનખં નખસમીપં, જઙ્ઘાસ્થિ ગુલ્ફજાન્વન્તરાસ્થિ| ભગન્દરમપિ ચાન્તર્મુખમિતિ ગુદે અભ્યન્તરં મુખં યસ્યેત્યર્થઃ| સેવનીકુટકાસ્થિસંશ્રિતં ‘ભગન્દરમ્’ ઇતિ શેષઃ, કુટકાસ્થિ શ્રોણિકાણ્ડાસ્થિ, ‘મયૂરાસ્થિ’ ઇતિ લોકો બ્રૂતે| અન્યે તુ ‘કુટકાસ્થિસંશ્રિતં’ ઇત્યત્ર ‘ઉપસ્થસંશ્રિતં’ ઇતિ પઠન્તિ; તેષાં મતે ઉપસ્થો મૂત્રમાર્ગઃ| વિષજુષ્ટાનામિતિ દૂષીવિષજુષ્ટાનાં પુરુષાણાં યે વ્રણા ઇત્યર્થઃ||૬-૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
અવપાટિકાનિરુદ્ધપ્રકશસન્નિરુદ્ધગુદજઠરાણિ, ગ્રન્થિક્ષતક્રિમયઃ પ્રતિશ્યાયજાઃ કોષ્ઠજાશ્ચ ત્વગ્દોષિણાં પ્રમેહિણાં વા યે પરિક્ષતેષુ દૃશ્યન્તે, શર્કરા સિકતામેહો વાતકુણ્ડલિકાઽષ્ઠીલા દન્તશર્કરોપકુશઃ કણ્ઠશાલૂકં નિષ્કોષણદૂષિતાશ્ચ દન્તવેષ્ટા વિસર્પાસ્થિક્ષતોરઃક્ષતવ્રણગ્રન્થિપ્રભૃતયશ્ચ યાપ્યાઃ ||૮||
अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठराणि, ग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते, शर्करा सिकतामेहो वातकुण्डलिकाऽष्ठीला दन्तशर्करोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
સાધ્યાન્ દ્વિવિધાનભિધાયાસાધ્યભેદં યાપ્યં દર્શયન્નાહ- અવપાટિકેત્યાદિ| ગ્રન્થિક્ષતક્રિમય ઇતિ ગ્રન્થ્યુપલક્ષિતો યો ક્ષતસ્તત્ર યે કૃમય ઇત્યર્થઃ| પ્રતિશ્યાયજાઃ કોષ્ઠજાશ્ચ કૃમય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ત્વગ્દોષિણાં પ્રમેહિણાં વા યે પરિક્ષતેષુ દૃશ્યન્ત ઇતિ ત્વગ્દોષપ્રમેહરોગયોઃ ક્ષતે સતિ યે કૃમયો દૃશ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| શર્કરેતિ અશ્મરી વાતભિન્નેત્યર્થઃ| સિકતામેહો મેહવિશેષઃ| વાતકુણ્ડલિકાષ્ઠીલે મૂત્રાઘાતવિશેષૌ| નિષ્કોષણદૂષિતાશ્ચ દન્તવેષ્ટા ઇતિ નિષ્કોષણં સવિષો દન્તરઞ્જકાનાં શાણોઽભિધીયતે; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- દન્તાન્ રઞ્જયન્તિ યે પુરુષાસ્તેષાં યદ્દન્તનિશાનાર્થં સવિષં દન્તકાષ્ઠં તેન યદા દૂષિતા દન્તવેષ્ટા ઇત્યર્થઃ| ‘નિશ્ચક્ષણદૂષિતા’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, ‘નિષ્કર્ષણદૂષિતા’ ઇત્યપરે, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| અત્રાવપાટિકેત્યાદૌ પાઠે યે વ્રણાઃ સમ્ભવન્તિ તે વ્રણા એવ યાપ્યાઃ, યે ચ વ્યાધયસ્તેષુ વ્યાધિષુ સત્સુ યે વ્રણાસ્તે યાપ્યા ઇત્યભિપ્રાયઃ||૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
સાધ્યા યાપ્યત્વમાયાન્તિ યાપ્યાશ્ચાસાધ્યતાં તથા | ઘ્નન્તિ પ્રાણાનસાધ્યાસ્તુ નરાણામક્રિયાવતામ્ ||૯||
साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा | घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम् ||९||
🔊 Audio coming soon
ત એતે નિર્દિષ્ટા ન નિયમેન સાધ્યાઃ સાધ્યા એવ, યાપ્યા વા યાપ્યા એવેત્યુક્તેષ્વનિયમં ક્રિયયા દર્શયન્નાહ- સાધ્યા ઇત્યાદિ| ઘ્નન્તિ પ્રાણાનસાધ્યાસ્ત્વિતિ કાલાન્તરપ્રાણહારિણઃ સદ્યઃ પ્રાણાન્ ઘ્નન્તીત્યર્થઃ| અક્રિયાવતામિતિ ક્રિયારહિતાનાં વિરુદ્ધક્રિયાકારિણાં ચ||૯||
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
યાપનીયં વિજાનીયાત્ ક્રિયા ધારયતે તુ યમ્ | ક્રિયાયાં તુ નિવૃત્તાયાં સદ્ય એવ વિનશ્યતિ ||૧૦|| પ્રાપ્તા ક્રિયાં ધારયતિ યાપ્યવ્યાધિતમાતુરમ્ | પ્રપતિષ્યદિવાગારં વિષ્કમ્ભઃ સાધુયોજિતઃ ||૧૧||
यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम् | क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति ||१०|| प्राप्ता क्रियां धारयति याप्यव्याधितमातुरम् | प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः ||११||
🔊 Audio coming soon
અથ કીદૃશો યાપ્યસ્તમાહ- યાપનીયં વિજાનીયાદિત્યાદિ| યાપ્યે પ્રાણધારણમેવ ક્રિયા કરોતિ ન પુનર્વ્યાધિમૂલોચ્છેદમિતિ દર્શયન્નાહ- પ્રાપ્તા ક્રિયેત્યાદિ|- પ્રાપ્તા વૈદ્યેન પ્રયુક્તા| વિષ્કમ્ભઃ સ્થૂણા||૧૦-૧૧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વમસાધ્યાન્ વક્ષ્યામઃ- માંસપિણ્ડવદુદ્ગતાઃ પ્રસેકિનોઽન્તઃપૂયવેદનાવન્તોઽશ્વાપાનવદુદ્વૃત્તૌષ્ઠાઃ , કેચિત્ કઠિના ગોશૃઙ્ગવદુદ્ગતમૃદુમાંસપ્રરોહાઃ, અપરે દુષ્ટરુધિરાસ્રાવિણસ્તનુશીતપિચ્છિલાસ્રાવિણો વા મધ્યોન્નતાઃ, કેચિદવસન્નશુષિરપર્યન્તાઃ શણતૂલવત્ સ્નાયુજાલવન્તો દુર્દર્શનાઃ, વસામેદોમજ્જમસ્તુલુઙ્ગસ્રાવિણશ્ચ દોષસમુત્થાઃ, પીતાસિતમૂત્રપુરીષવાતવાહિનશ્ચ કોષ્ઠસ્થાઃ, ત એવોભયતોભાગવ્રણમુખેષુ પૂયરક્તનિર્વાહિણઃ, (ક્ષીણમાંસાનાં ચ ) સર્વતોગતયશ્ચાણુમુખા માંસબુદ્બુદવન્તઃ, સશબ્દવાતવાહિનશ્ચ શિરઃકણ્ઠસ્થાઃ, ક્ષીણમાંસાનાં ચ પૂયરક્તનિર્વાહિણોઽરોચકાવિપાકકાસશ્વાસોપદ્રવયુક્તાઃ, ભિન્ને વા શિરઃકપાલે યત્ર મસ્તુલુઙ્ગદર્શનં ત્રિદોષલિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવઃ કાસશ્વાસૌ વા યસ્યેતિ ||૧૨||
अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामः- मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोऽन्तःपूयवेदनावन्तोऽश्वापानवदुद्वृत्तौष्ठाः , केचित् कठिना गोशृङ्गवदुद्गतमृदुमांसप्ररोहाः, अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छिलास्राविणो वा मध्योन्नताः, केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः, वसामेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः, पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः, त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः, (क्षीणमांसानां च ) सर्वतोगतयश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः, सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः, क्षीणमांसानां च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचकाविपाककासश्वासोपद्रवयुक्ताः, भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति ||१२||
🔊 Audio coming soon
માંસપિણ્ડવદુદ્ગતા ઇત્યાદિ| પ્રસેકિનઃ સ્રાવબહુલાઃ| અશ્વાપાનવત્ વડવાયોનિવત્, ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠા ઉત્સન્નવર્ત્માનઃ| કેચિદવસન્નશુષિરપર્યન્તા ઇતિ નિમ્નચ્છિદ્રાવસાના ઇત્યર્થઃ| વસા માંસનિર્યાસઃ, મસ્તુલુઙ્ગઃ અર્ધવિલીનઘૃતાકારો મસ્તકમજ્જા| દોષસમુત્થા ઇતિ વાતાદિદોષજા ન પુનરભિઘાતજાઃ, તે હ્યેવમ્ભૂતા અપિ સિધ્યન્તિ| દોષજાનસાધ્યાનભિધાય કોષ્ઠસ્થાન્ દર્શયિતુમાહ- પીતાસિતમૂત્રેત્યાદિ| ત એવ કોષ્ઠસ્થા એવ| ઉભયતોભાગવ્રણમુખેષ્વિતિ ગુદવદનોભયમાર્ગાભ્યાં વ્રણમુખમાર્ગેણ પૂયાદિવાહિનઃ| સર્વવ્રણવસ્તુગતા વ્રણાઃ કીદૃશા અસાધ્યા ઇત્યાહ- સર્વત ઇત્યાદિ| શિરઃકણ્ઠસ્થાઃ કીદૃશા અસાધ્યા ઇત્યાહ- સશબ્દેત્યાદિ| ક્ષીણમાંસાનાં કીદૃશા અસાધ્યા ઇત્યાહ- ક્ષીણેત્યાદિ| શિરઃકપાલે ભિન્ને| કીદૃશા અસાધ્યા ઇત્યાહ- ભિન્ને વા શિરઃકપાલ ઇત્યાદિ||૧૨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ભવતિ ચાત્ર- વસાં મેદોઽથ મજ્જાનં મસ્તુલુઙ્ગં ચ યઃ સ્રવેત્ | આગન્તુસ્તુ વ્રણઃ સિધ્યેન્ન સિધ્યેદ્દોષસમ્ભવઃ ||૧૩||
भवति चात्र- वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् | आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसम्भवः ||१३||
🔊 Audio coming soon
અનન્તરોક્તમેવાર્થં સુખાવબોધાય શ્લોકેન દર્શયન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ||૧૩||
Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 14
અમર્મોપહિતે દેશે સિરાસન્ધ્યસ્થિવર્જિતે | વિકારોયોઽનુપર્યેતિ તદસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્ ||૧૪||
अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते | विकारोयोऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
અપરિગૃહીતાનામપિ વ્રણાનામવસ્થાવિશેષપ્રાપ્ત્યાઽસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- અમર્મેત્યાદિ|- અમર્મોપહિતે ન મર્મસમીપવ્યવસ્થિતે, દેશે શરીરાવયવે ત્વચીત્યર્થઃ| સિરાસન્ધ્યસ્થિવર્જિત ઇત્યત્રાદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન સિરાસન્ધ્યસ્થ્યાદિવર્જિત ઇત્યર્થઃ; એતેન સ્નાયુધમનીવર્જિત ઇત્યુક્તમ્| અન્યે સિરાદિપદેન સ્થૂલસિરાવર્જિત ઇત્યાહુઃ| વિકારો યોઽનુપર્યેતિ વિકારોઽત્ર વ્રણઃ, અનુપર્યેતિ સર્વતો ધાતૂન્ વ્યાપ્નોતિ ચિકિત્સ્યમાનોઽપિ, તદસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્; એતેન સુવૈદ્યોપક્રમેઽપિ સુપ્રદેશજાતેઽપિ યદા સર્વધાતુવ્યાપ્તિર્દૃશ્યતે, તદા જ્ઞાયતે કર્મજોઽયં વ્યાધિરિતિ| અન્યે તુ વિકારશબ્દેન કુષ્ઠવાતરક્તક્ષયાદીનપિ કથયન્તિ||૧૩-૧૪||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ક્રમેણોપચયં પ્રાપ્ય ; ધાતૂનનુગતઃ શનૈઃ | ન શક્ય ઉન્મૂલયિતું વૃદ્ધો વૃક્ષ ઇવામયઃ ||૧૫|| સ સ્થિરત્વાન્મહત્ત્વાચ્ચ ધાત્વનુક્રમણેન ચ | નિહન્ત્યૌષધવીર્યાણિ મન્ત્રાન્ દુષ્ટગ્રહો યથા ||૧૬||
क्रमेणोपचयं प्राप्य ; धातूननुगतः शनैः | न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः ||१५|| स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च | निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान् दुष्टग्रहो यथा ||१६||
🔊 Audio coming soon
એવં વ્યાધેઃ કસ્યચિદુત્પત્તાવેવાસાધ્યત્વં પ્રતિપાદ્યાપરસ્યાપિ વ્યાધેઃ સાધ્યસ્યાપ્યુપેક્ષયાઽસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- ક્રમેણેત્યાદિ| કુતઃ પુનઃ કારણાદૃષ્ટફલૈરૌષધૈઃ સ વ્યાધિર્નોપશામ્યતીત્યાહ- સ સ્થિરત્વાદિત્યાદિ|- સ ઇતિ ઉપેક્ષિતો વ્યાધિરિત્યર્થઃ; સ્થિરત્વાદિતિ સ્થિરત્વમપથ્યકારિણો દોષબાહુલ્યાત્| કશ્ચિદનુપેક્ષિતોઽપ્યુત્પત્તાવેવ વ્યાધિરૌષધવીર્યાણિ હન્તીત્યત્ર હેત્વન્તરમાહ- મહત્ત્વાચ્ચેતિ|- મહત્ત્વં ચોદરાદિવ્યાધિનિદાનબલપ્રાક્તનકર્મપરિણામસમ્પ્રાપ્તિવિશેષૈર્દ્રષ્ટવ્યં, ચકારેણ રોહિણિકાવલયમુખરોગિણામૌષધવીર્યોપઘાતે સ્વભાવોઽપિ હેતુરિતિ સમુચ્ચીયતે| ધાત્વનુક્રમણેન ચેતિ કુષ્ઠાદિષુ ચૈતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્| દુષ્ટગ્રહ ઇતિ સ્કન્દાપસ્મારાદિક ઇત્યર્થઃ||૧૫-૧૬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
અતો યો વિપરીતઃ સ્યાત્ સુખસાધ્યઃ સ ઉચ્યતે | અબદ્ધમૂલઃ ક્ષુપકો યદ્વદુત્પાટને સુખઃ ||૧૭||
अतो यो विपरीतः स्यात् सुखसाध्यः स उच्यते | अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः ||१७||
🔊 Audio coming soon
એતન્નિર્દિષ્ટાર્થપ્રકરણવિપર્યયેણાપિ સુખસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- અતો યો વિપરીતઃ સ્યાદિત્યાદિ| મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીસ્થિતો યો નાનુપર્યેતિ સ સુખસાધ્ય ઉચ્યતે| કિંવદિત્યાહ - અબદ્ધમૂલ ઇત્યાદિ| ક્ષુપકઃ અતિબાલવૃક્ષઃ||૧૭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ત્રિભિર્દોષૈરનાક્રાન્તઃ શ્યાવૌષ્ઠઃ પિડકી સમઃ | અવેદનો નિરાસ્રાવો વ્રણઃ શુદ્ધ ઇહોચ્યતે ||૧૮||
त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः | अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते ||१८||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં વ્રણસ્ય શુદ્ધિલક્ષણમાહ- ત્રિભિર્દોષૈરનાક્રાન્ત ઇત્યાદિ| દોષશબ્દોઽત્ર દોષકાર્યેષુ વ્રણાકૃતિગન્ધવર્ણસ્રાવવેદનાસુ વર્તતે, કાર્યે કારણોપચારાત્; યથા- ઘૃતમાયુરિતિ ; તૈર્દોષાકૃતિગન્ધાદિભિરનાક્રાન્તઃ| ‘ત્રિભિર્દ્વન્દ્વૈઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તે તુ દ્વન્દ્વશબ્દમભિવ્યક્તૌ વર્ણયન્તિ, તેન દોષત્રયાભિવ્યક્તિભિરાકૃત્યાદિભિરનાક્રાન્ત ઇતિ સ એવાર્થઃ| અન્યે તુ શીતોષ્ણં, મૃદુકઠિનં સંવૃતવિવૃતમિતિ દ્વન્દ્વત્રયં મન્યન્તે| અપરે તુ ‘દ્વન્દ્વાનિ દોષાઃ, તે ચાત્ર વાતાદયઃ,તૈરનાક્રાન્ત’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| શ્યાવૌષ્ઠ ઇતિ કિઞ્ચિત્કૃષ્ણપાણ્ડુઃ, પ્રસીદચ્છોણિતત્વાત્; અન્યે શ્યાવૌષ્ઠતાં કષાયપરિષેકાભ્યઙ્ગાદિકૃતાં વદન્તિ| પિડકાઃ યસ્ય સન્તિ સ પિડકી, પિડકા વ્રણૌષ્ઠેઽણુમાંસાઙ્કુરાઃ| ‘અપિડકી’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર ન વિદ્યન્તે પિડકા અસ્યેતિ| સમઃ સમતલઃ| અવેદન ઇતિ ન વિદ્યતે વાતાદીનાં તોદાદિવેદના યસ્ય સ અવેદનઃ, સામાન્યશુદ્ધવ્રણવેદના તુ વિદ્યત એવ, યેન સુરૂઢે વક્ષ્યતિ- ‘અશૂનમરુજં વ્રણમ્’ ઇતિ||૧૮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ | સ્થિરાશ્ચિપિટિકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્ ||૧૯||
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः | स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
રોહદ્વ્રણલક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- કપોતવર્ણપ્રતિમા ઇત્યાદિ|- કપોતવર્ણપ્રતિમાઃ પાણ્ડુધૂસરાઃ| સ્થિરાઃ કઠિના ઇત્યર્થઃ| ચિપિટિકાવન્ત ઇતિ ચર્મચેલીયુક્તાઃ; વિશુષ્યમાણત્વાત્ત્વચશ્ચર્મચેલીસમ્ભવઃ| વ્રણે શુષ્કસૂક્ષ્મશ્વેતા યા ઉચ્ચટતિ ત્વક્ સા ‘ચર્મચેલી’ ઇતિ કથ્યતે| અન્યે તુ ‘અપિટિકાવન્ત’ ઇતિ પઠન્તિ| રોહતિ રોહં ગચ્છતિ||૧૯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
રૂઢવર્ત્માનમગ્રન્થિમશૂનમરુજં વ્રણમ્ | ત્વક્સવર્ણં સમતલં સમ્યગ્રૂઢં વિનિર્દિશેત્ ||૨૦||
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् | त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
સમ્યગ્રૂઢવ્રણસ્ય લક્ષણં દર્શયન્નાહ- રૂઢવર્ત્માનમગ્રન્થિમિત્યાદિ| રૂઢવર્ત્માનં રૂઢમાર્ગં રૂઢવ્રણવસ્ત્વિત્યર્થઃ| અગ્રન્થિપદેનોપરિષ્ટાચ્છૂનતા નિષિદ્ધા| ત્વક્સવર્ણં ત્વચા સમાનવર્ણમિત્યર્થઃ| સમતલમિતિ સદૃશં કરતલેન જિહ્વાતલેન વેત્યર્થઃ, અન્યે ‘ત્વગ્રન્થિપદેનોપરિષ્ટાચ્છૂનતા નિષિદ્ધા,સમતલશબ્દેનાધોનિમ્નતા નિષિધ્યતે’ ઇતિ વદન્તિ| તેષાં મતે ‘સમસ્તલે સ સમતલ’ ઇતિ યોજ્યતે||૨૦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
દોષપ્રકોપાદ્વ્યાયામાદભિઘાતાદજીર્ણતઃ | હર્ષાત્ ક્રોધાદ્ભયાદ્વાઽપિ વ્રણો રૂઢોઽપિ દીર્યતે ||૨૧||
दोषप्रकोपाद्व्यायामादभिघातादजीर्णतः | हर्षात् क्रोधाद्भयाद्वाऽपि व्रणो रूढोऽपि दीर्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
કેચિદત્રાધ્યાયાન્તે રૂઢવ્રણવ્યાપત્પાઠં પઠન્તિ ‘દોષપ્રકોપાત્’ ઇત્યાદિ; અયં ચ શ્લોકઃ સર્વેષ્વપિ નિબન્ધેષ્વપરિગૃહીત ઇત્યનાર્ષઃ, તસ્માન્ન પઠનીય ઇતિ||૨૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને કૃત્યાકૃત્યવિધિર્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૩||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कृत्याकृत्यविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||