Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કૃત્યાકૃત્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
23. kr̥tyākr̥tyavidhyadhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
તત્ર, વયઃસ્થાનાં દૃઢાનાં પ્રાણવતાં સત્ત્વવતાં (આત્મવતાં) ચ સુચિકિત્સ્યા વ્રણાઃ; એકસ્મિન્ વા પુરુષે યત્રૈતદ્ગુણચતુષ્ટયં તસ્ય સુખસાધનીયતમાઃ | તત્ર, વયઃસ્થાનાં પ્રત્યગ્રધાતુત્વાદાશુ વ્રણા રોહન્તિ; દૃઢાનાં સ્થિરબહુમાંસત્વાચ્છસ્ત્રમવચાર્યમાણં સિરાસ્નાય્વાદિવિશેષાન્ન પ્રાપ્નોતિ; પ્રાણવતાં વેદનાભિઘાતાહારયન્ત્રણાદિભિર્ન ગ્લાનિરુત્પદ્યતે; સત્ત્વવતાં દારુણૈરપિ ક્રિયાવિશેષૈર્ન વ્યથા ભવતિ; તસ્માદેતેષાં સુખસાધનીયતમાઃ ||૩||
View original
तत्र, वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां (आत्मवतां) च सुचिकित्स्या व्रणाः; एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः | तत्र, वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति; दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति; प्राणवतां वेदनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते; सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति; तस्मादेतेषां सुखसाधनीयतमाः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ત એવ વિપરીતગુણા વૃદ્ધકૃશાલ્પપ્રાણભીરુષુ દ્રષ્ટવ્યાઃ ||૪||
View original
त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
સ્ફિક્પાયુપ્રજનનલલાટગણ્ડૌષ્ઠપૃષ્ઠકર્ણફલકોષોદરજત્રુમુખાભ્યન્તરસંસ્થાઃ સુખરોપણીયા વ્રણાઃ ||૫||
View original
स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोषोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
અક્ષિદન્તનાસાપાઙ્ગશ્રોત્રનાભિજઠરસેવનીનિતમ્બપાર્શ્વકુક્ષિવક્ષઃકક્ષાસ્તનસન્ધિભાગગતાઃ સફેનપૂયરક્તાનિલવાહિનોઽન્તઃશલ્યાશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યાઃ; અધોભાગાશ્ચોર્ધ્વભાગનિર્વાહિણો , રોમાન્તોપનખમર્મજઙ્ઘાસ્થિસંશ્રિતાશ્ચ, ભગન્દરમપિ ચાન્તર્મુખં સેવનીકુટકાસ્થિસંશ્રિતમ્ ||૬|| કુષ્ઠિનાં વિષજુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુમેહિનામ્ | વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યન્તિ યેષાં ચાપિ વ્રણે વ્રણાઃ ||૭||
View original
अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोऽन्तःशल्याश्च दुश्चिकित्स्याः; अधोभागाश्चोर्ध्वभागनिर्वाहिणो , रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च, भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम् ||६|| कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् | व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
અવપાટિકાનિરુદ્ધપ્રકશસન્નિરુદ્ધગુદજઠરાણિ, ગ્રન્થિક્ષતક્રિમયઃ પ્રતિશ્યાયજાઃ કોષ્ઠજાશ્ચ ત્વગ્દોષિણાં પ્રમેહિણાં વા યે પરિક્ષતેષુ દૃશ્યન્તે, શર્કરા સિકતામેહો વાતકુણ્ડલિકાઽષ્ઠીલા દન્તશર્કરોપકુશઃ કણ્ઠશાલૂકં નિષ્કોષણદૂષિતાશ્ચ દન્તવેષ્ટા વિસર્પાસ્થિક્ષતોરઃક્ષતવ્રણગ્રન્થિપ્રભૃતયશ્ચ યાપ્યાઃ ||૮||
View original
अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठराणि, ग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते, शर्करा सिकतामेहो वातकुण्डलिकाऽष्ठीला दन्तशर्करोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
સાધ્યા યાપ્યત્વમાયાન્તિ યાપ્યાશ્ચાસાધ્યતાં તથા | ઘ્નન્તિ પ્રાણાનસાધ્યાસ્તુ નરાણામક્રિયાવતામ્ ||૯||
View original
साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा | घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
યાપનીયં વિજાનીયાત્ ક્રિયા ધારયતે તુ યમ્ | ક્રિયાયાં તુ નિવૃત્તાયાં સદ્ય એવ વિનશ્યતિ ||૧૦|| પ્રાપ્તા ક્રિયાં ધારયતિ યાપ્યવ્યાધિતમાતુરમ્ | પ્રપતિષ્યદિવાગારં વિષ્કમ્ભઃ સાધુયોજિતઃ ||૧૧||
View original
यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम् | क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति ||१०|| प्राप्ता क्रियां धारयति याप्यव्याधितमातुरम् | प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વમસાધ્યાન્ વક્ષ્યામઃ- માંસપિણ્ડવદુદ્ગતાઃ પ્રસેકિનોઽન્તઃપૂયવેદનાવન્તોઽશ્વાપાનવદુદ્વૃત્તૌષ્ઠાઃ , કેચિત્ કઠિના ગોશૃઙ્ગવદુદ્ગતમૃદુમાંસપ્રરોહાઃ, અપરે દુષ્ટરુધિરાસ્રાવિણસ્તનુશીતપિચ્છિલાસ્રાવિણો વા મધ્યોન્નતાઃ, કેચિદવસન્નશુષિરપર્યન્તાઃ શણતૂલવત્ સ્નાયુજાલવન્તો દુર્દર્શનાઃ, વસામેદોમજ્જમસ્તુલુઙ્ગસ્રાવિણશ્ચ દોષસમુત્થાઃ, પીતાસિતમૂત્રપુરીષવાતવાહિનશ્ચ કોષ્ઠસ્થાઃ, ત એવોભયતોભાગવ્રણમુખેષુ પૂયરક્તનિર્વાહિણઃ, (ક્ષીણમાંસાનાં ચ ) સર્વતોગતયશ્ચાણુમુખા માંસબુદ્બુદવન્તઃ, સશબ્દવાતવાહિનશ્ચ શિરઃકણ્ઠસ્થાઃ, ક્ષીણમાંસાનાં ચ પૂયરક્તનિર્વાહિણોઽરોચકાવિપાકકાસશ્વાસોપદ્રવયુક્તાઃ, ભિન્ને વા શિરઃકપાલે યત્ર મસ્તુલુઙ્ગદર્શનં ત્રિદોષલિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવઃ કાસશ્વાસૌ વા યસ્યેતિ ||૧૨||
View original
अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामः- मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोऽन्तःपूयवेदनावन्तोऽश्वापानवदुद्वृत्तौष्ठाः , केचित् कठिना गोशृङ्गवदुद्गतमृदुमांसप्ररोहाः, अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छिलास्राविणो वा मध्योन्नताः, केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः, वसामेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः, पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः, त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः, (क्षीणमांसानां च ) सर्वतोगतयश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः, सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः, क्षीणमांसानां च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचकाविपाककासश्वासोपद्रवयुक्ताः, भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ભવતિ ચાત્ર- વસાં મેદોઽથ મજ્જાનં મસ્તુલુઙ્ગં ચ યઃ સ્રવેત્ | આગન્તુસ્તુ વ્રણઃ સિધ્યેન્ન સિધ્યેદ્દોષસમ્ભવઃ ||૧૩||
View original
भवति चात्र- वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् | आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसम्भवः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 14
અમર્મોપહિતે દેશે સિરાસન્ધ્યસ્થિવર્જિતે | વિકારોયોઽનુપર્યેતિ તદસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્ ||૧૪||
View original
अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते | विकारोयोऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ક્રમેણોપચયં પ્રાપ્ય ; ધાતૂનનુગતઃ શનૈઃ | ન શક્ય ઉન્મૂલયિતું વૃદ્ધો વૃક્ષ ઇવામયઃ ||૧૫|| સ સ્થિરત્વાન્મહત્ત્વાચ્ચ ધાત્વનુક્રમણેન ચ | નિહન્ત્યૌષધવીર્યાણિ મન્ત્રાન્ દુષ્ટગ્રહો યથા ||૧૬||
View original
क्रमेणोपचयं प्राप्य ; धातूननुगतः शनैः | न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः ||१५|| स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च | निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान् दुष्टग्रहो यथा ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
અતો યો વિપરીતઃ સ્યાત્ સુખસાધ્યઃ સ ઉચ્યતે | અબદ્ધમૂલઃ ક્ષુપકો યદ્વદુત્પાટને સુખઃ ||૧૭||
View original
अतो यो विपरीतः स्यात् सुखसाध्यः स उच्यते | अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ત્રિભિર્દોષૈરનાક્રાન્તઃ શ્યાવૌષ્ઠઃ પિડકી સમઃ | અવેદનો નિરાસ્રાવો વ્રણઃ શુદ્ધ ઇહોચ્યતે ||૧૮||
View original
त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः | अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ | સ્થિરાશ્ચિપિટિકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્ ||૧૯||
View original
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः | स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
રૂઢવર્ત્માનમગ્રન્થિમશૂનમરુજં વ્રણમ્ | ત્વક્સવર્ણં સમતલં સમ્યગ્રૂઢં વિનિર્દિશેત્ ||૨૦||
View original
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् | त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
દોષપ્રકોપાદ્વ્યાયામાદભિઘાતાદજીર્ણતઃ | હર્ષાત્ ક્રોધાદ્ભયાદ્વાઽપિ વ્રણો રૂઢોઽપિ દીર્યતે ||૨૧||
View original
दोषप्रकोपाद्व्यायामादभिघातादजीर्णतः | हर्षात् क्रोधाद्भयाद्वाऽपि व्रणो रूढोऽपि दीर्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને કૃત્યાકૃત્યવિધિર્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૩||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कृत्याकृत्यविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon