11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષારપાકવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| ક્ષારશબ્દઃ પાકવિધિભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શસ્ત્રાનુશસ્ત્રેભ્યઃ ક્ષારઃ પ્રધાનતમઃ, છેદ્યભેદ્યલેખ્યકરણાત્ ત્રિદોષઘ્નત્વાદ્વિશેષક્રિયાવચારણાચ્ચ ||૩||

શસ્ત્રાનુશસ્ત્રેભ્ય ઇતિ શસ્ત્રાણિ મણ્ડલાગ્રાદીનિ, અનુશસ્ત્રાણિ ત્વક્સારાદીનિ, તેભ્યઃ ક્ષારઃ પ્રધાનતમઃ, દ્વે પુનરનુશસ્ત્રે અગ્નિજલૌકાખ્યે પરિશિષ્ટે; તદુક્તં- ‘વિધિઃ પ્રવક્ષ્યતે પશ્ચાદગ્નિક્ષારજલૌકસામ્’(સૂ. અ. ૮)’- ઇતિ; એષાં ત્રયાણામપિ પ્રાધાન્યમસ્તિ, અત એવૈષાં પૃથગધ્યાયઃ; અત્ર જલૌકસઃ પ્રધાનમ્, અગ્નિઃ પ્રધાનતરઃ, ક્ષારઃ પ્રધાનતમઃ; ‘ક્ષારાદગ્નિર્ગરીયાન્’ (સૂ. અ. ૧૨) ઇત્યત્ર યથા ન વિરોધસ્તથા તત્રૈવ વક્ષ્યામઃ| કસ્માત્ ક્ષારસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યત આહ- છેદ્યેત્યાદિ| છેદ્યાદીનિ કર્માણ્યગ્નિજલૌકસોર્ન સમ્ભવન્તિ, તેન તાભ્યાં સકાશાત્ ક્ષારસ્ય પ્રાધાન્યં, ત્રિદોષઘ્નત્વં ક્ષારસ્ય નાનૌષધિસમવાયાદિત્યાદિના સાધયિષ્યતિ, વિશેષક્રિયાવચારણં યથા પિત્તાર્શઃસુ વિશેષેણાવચારણમ્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર ક્ષરણાત્ ક્ષણનાદ્વા ક્ષારઃ ||૪||

ક્ષારસ્ય નિરુક્તિં કુર્વન્નાહ- તત્ર ક્ષરણાદિત્યાદિ| ક્ષરણાદ્ દુષ્ટત્વઙ્માંસાદિચાલનાત્, શાતનાદિત્યર્થઃ; અન્યે તુ ક્ષરણાદ્દોષાણાં ચાલનાત્| ક્ષણનાત્ ત્વઙ્માંસાદિહિંસનાત્| ‘ક્ષરણાત્’ ઇત્યત્ર ‘ક્ષપણાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; ક્ષપણં શોધનમભિપ્રેતમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

નાનૌષધિસમવાયાત્ત્રિદોષઘ્નઃ , શુક્લત્વાત્ સૌમ્યઃ; તસ્ય સૌમ્યસ્યાપિ સતો દહનપચનદારણાદિશક્તિરવિરુદ્ધા, આગ્નેયૌષધિગુણભૂયિષ્ઠત્વાત્ કટુક ઉષ્ણસ્તીક્ષ્ણઃ પાચનો વિલયનઃ શોધનો રોપણઃ શોષણઃ સ્તમ્ભનો લેખનઃ કૃમ્યામકફકુષ્ઠવિષમેદસામુપહન્તા પુંસ્ત્વસ્ય ચાતિસેવિતઃ ||૫||

ક્ષારગુણકર્માહ- નાનૌષધિસમવાયાદિત્યાદિ| સમવાયઃ સંયોગઃ; યતોઽયં ક્ષારોઽનેકૌષધિસમવાયાત્ત્રિદોષઘ્નઃ, અતઃ પિત્તાર્શઃસ્વપિ યૌગિકત્વમસ્ય| શુક્લત્વાત્ સૌમ્ય ઇત્યસ્યાગ્રે કેચિદપિશબ્દં લુપ્તનિર્દિષ્ટં વર્ણયન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ન કેવલમુષ્ણઃ સૌમ્યોઽપીતિ, તેનાસ્ય વક્ષ્યમાણમુષ્ણત્વમપિ ન વિરુધ્યતે| દહનપચનદારણશક્તિરવિરુદ્ધા હિમાનીવત્| પાચન ઇતિ દ્વિવિધોઽપિ ક્ષારઃ; અત્ર વ્રણશોથસ્ય પ્રતિસારણીયઃ પાચનઃ, અન્નાજીર્ણસ્ય પાનીયઃ| વિલયનઃ શોફસ્ય વાતકફભૂયિષ્ટસ્ય| શોધનો દુષ્ટવ્રણસ્ય, રોપણઃ શુદ્ધવ્રણસ્ય, અત્ર યોગશક્તિપ્રભાવાત્તિલયવકલ્કવત્ ક્ષારસ્ય શોધનરોપણત્વં ન વિરુધ્યતે; શોધન એવાયં ક્ષારઃ, શુદ્ધસ્તુ વ્રણઃ સ્વયમેવ રોહતીત્યન્યે; ન હિ શુદ્ધે વ્રણે રોપણાર્થં ક્ષારોઽવચાર્યતે સિરાદિક્ષણનભયાત્, તસ્માત્ પારમ્પર્યેણ રોપણ ઇતિ; કેચિદસ્ય રોપણત્વં ન પઠન્ત્યેવ| શોષણો વ્રણક્લેદસ્ય| સ્તમ્ભનઃ શોણિતાતિપ્રવૃત્તેઃ| ઉપહન્તૃશબ્દઃ કૃમ્યાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; કૃમયો બાહ્યાભ્યન્તરાઃ, તેષાં દ્વિવિધઃ ક્ષાર ઉપહન્તા; આમઃ અપક્વરસઃ, મેદસઃ પાનીય એવોપહન્તા; પુંસ્ત્વસ્ય શુક્રસ્ય||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સ દ્વિવિધઃ- પ્રતિસારણીયઃ, પાનીયશ્ચ ||૬||

ઇદાનીમુક્તગુણકર્મણઃ ક્ષારસ્ય દ્વૈવિધ્યં દર્શયન્નાહ- સ દ્વિવિધ ઇત્યાદિ| પ્રતિસારણીયઃ પ્રતિસારણાર્હઃ; પાનીયઃ પાનાર્હઃ, ક્ષારોદકમિત્યર્થઃ; યે ચાન્યેઽપિ પાક્યસર્જિકાયવક્ષારા યથારોગં વક્તવ્યાસ્તેષાં ચૂર્ણવટકાવલેહાદિષુ પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર પ્રતિસારણીયઃ કુષ્ઠકિટિભદદ્રુમણ્ડલકિલાસભગન્દરાર્બુદાર્શોદુષ્ટવ્રણનાડીચર્મકીલ- તિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગમશકબાહ્યવિદ્રધિકૃમિવિષાદિષૂપદિશ્યતે , સપ્તસુ ચ મુખરોગેષૂપજિહ્વાધિજિહ્વોપકુશદન્તવૈદર્ભેષુ તિસૃષુ ચ રોહિણીષુ, એતેષ્વેવાનુશસ્ત્રપ્રણિધાનમુક્તમ્ ||૭||

પ્રતિસારણીયસ્ય વિષયં દર્શયન્નાહ- તત્ર પ્રતિસારણીય ઇત્યાદિ| કિટિભઃ કુષ્ઠવિશેષઃ; તસ્ય પૃથગવિધાનં નિયમેન પ્રતિસારણીયસાધ્યત્વજ્ઞાપનાર્થં; દદ્રુ મણ્ડલં દદ્રુમણ્ડલં; કિલાસં ત્વગ્ગતં શ્વિત્રકુષ્ઠં; ચર્મકીલઃ અર્શોનિદાનપઠિતઃ; ન્યચ્છવ્યઙ્ગૌ ક્ષુદ્રરોગનિદાનોક્તૌ; બાહ્યશબ્દઃ વિદ્રધિકૃમિવિષૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| વિષાદિષ્વિત્યાદિશબ્દાદ્વલ્મીકાદીનાં ગ્રહણમ્| ‘બાહ્યકૃમિવિશેષાદિષુ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| કે તે સપ્ત મુખરોગા યેષુ ક્ષાર ઉપયુજ્યતે, ઇત્યાહ- ઉપજિહ્વેત્યાદિ|- ઉપજિહ્વાદીન્ રોગાન્ મુખરોગનિદાને વક્ષ્યતિ| તિસૃણાં રોહિણીનાં ગ્રહણં સન્નિપાતરક્તજયોરસાધ્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| કુતઃ પુનરુપજિહ્વાદિભ્યોઽન્યેષુ મુખરોગેષુ ક્ષારો નોપયુજ્યત ઇત્યાહ- એતેષ્વેવેત્યાદિ| અત્રાનુશસ્ત્રં ક્ષાર એવ| ‘એતેષ્વનુશસ્ત્રનિપાતનમ્’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

પાનીયસ્તુ ગરગુલ્મોદરાગ્નિસઙ્ગાજીર્ણારોચકાનાહ- શર્કરાશ્મર્યાભ્યન્તરવિદ્રધિકૃમિવિષાર્શઃસૂપયુજ્યતે ||૮||

પાનીયવિષયં દર્શયન્નાહ- પાનીયસ્ત્વિત્યાદિ| ગરઃ કૃત્રિમં વિષં, દૂષીવિષમિત્યન્યે; અગ્નિસઙ્ગઃ ઇતિ અગ્નિઃ સજ્યતે લીયતે યસ્માદ્યેન યસ્મિન્ વા સોઽગ્નિસઙ્ગઃ, તેન વાતશ્લૈષ્મિકગ્રહણીવિસૂચિકાલસકવિલમ્બિકાદિવિકારા ગૃહ્યન્તે; શર્કરા વાતેન ભિન્નાઽશ્મરી શર્કરેત્યુચ્યતે||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અહિતસ્તુ રક્તપિત્તજ્વરિતપિત્તપ્રકૃતિબાલવૃદ્ધદુર્બલભ્રમ- મદમૂર્ચ્છાતિમિરપરીતેભ્યોઽન્યેભ્યશ્ચૈવંવિધેભ્યઃ ||૯||

ક્ષારસ્ય યેષ્વયૌગિકત્વં તાનાહ- અહિતસ્ત્વિત્યાદિ| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણં, મદો વિષમદ્યશોણિતોત્થો વિકારઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા, મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ, પરીતશબ્દો ભ્રમાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તં ચેતરક્ષારવદ્દગ્ધ્વા પરિસ્રાવયેત્; તસ્ય વિસ્તરોઽન્યત્ર ||૧૦||

તત્ર પાનીયક્ષારપાકં વિધિં ચ સઙ્ક્ષેપેણ દર્શયિતુમાહ- તં ચેતરક્ષારવદિત્યાદિ| ઇતરક્ષારવત્ પ્રતિસારણીયવત્; યથા પ્રતિસારણીયસ્ય કાષ્ઠદાહઃ ષડ્ગુણોદકપાકસ્ત્રિભાગાવશેષાનન્તરં પરિસ્રાવણં ચ, તદ્વત્ પાનીયસ્યાપિ પાકવિધિઃ સ્રાવણં ચ દ્વિતીયપાકવર્જં; પાનીયક્ષારોદકપ્રમાણમુત્તમા માત્રા પલં, મધ્યમા કર્ષત્રયમ્, અધમા અર્ધપલમ્| અન્યત્ર ગુલ્માદિષ્વધ્યાયેષુ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

અથેતરસ્ત્રિવિધો મૃદુર્મધ્યસ્તીક્ષ્ણશ્ચ | તં ચિકીર્ષુઃ શરદિ ગિરિસાનુજં શુચિરુપોષ્ય પ્રશસ્તેઽહનિ પ્રશસ્તદેશજાતમનુપહતં મધ્યમવયસં મહાન્તમસિતમુષ્કકમધિવાસ્યાપરેદ્યુઃ પાટયિત્વા ખણ્ડશઃ પ્રકલ્પ્યાવપાટ્ય નિવાતે દેશે નિચિતિં કૃત્વા સુધાશર્કરાશ્ચ પ્રક્ષિપ્ય તિલનાલૈરાદીપયેત્ | અથોપશાન્તેઽગ્નૌ તદ્ભસ્મ પૃથગ્ગૃહ્ણીયાદ્ભસ્મશર્કરાશ્ચ | અથાનેનૈવ વિધાનેન કુટજપલાશાશ્વકર્ણપારિભદ્રકબિભીતકારગ્વધતિલ્વકાર્કસ્નુહ્યપામાર્ગપાટલાનક્તમાલવૃષકદલી- ચિત્રકપૂતીકેન્દ્રવૃક્ષાસ્ફોતાશ્વમારકસપ્તચ્છદાગ્નિમન્થગુઞ્જાશ્ચતસ્રશ્ચ કોશાતકીઃ સમૂલફલપત્રશાખા દહેત્ | તતઃ ક્ષારદ્રોણમુદકદ્રોણૈઃ ષડ્ભિરાલોડ્ય મૂત્રૈર્વા યથોક્તૈરેકવિંશતિકૃત્વઃ પરિસ્રાવ્ય, મહતિ કટાહે શનૈર્દર્વ્યાઽવઘટ્ટયન્ વિપચેત્ | સ યદા ભવત્યચ્છો રક્તસ્તીક્ષ્ણઃ પિચ્છિલશ્ચ તમાદાય મહતિ વસ્ત્રે પરિસ્રાવ્યેતરં વિભજ્ય પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્ | તત એવ ક્ષારોદકાત્ કુડવમધ્યર્ધં વાઽપનયેત્ | તતઃ કટશર્કરાભસ્મશર્કરાક્ષીરપાકશઙ્ખનાભીરગ્નિવર્ણાઃ કૃત્વાઽઽયસે પાત્રે તસ્મિન્નેવ ક્ષારોદકે નિષિચ્ય પિષ્ટ્વા તેનૈવ દ્વિદ્રોણેઽષ્ટપલસમ્મિતં શઙ્ખનાભ્યાદીનાં પ્રમાણં પ્રતિવાપ્ય , સતતમપ્રમત્તશ્ચૈનમવઘટ્ટયન્ વિપચેત્ | સ યથા નાતિસાન્દ્રો નાતિદ્રવશ્ચ ભવતિ તથા પ્રયતેત | અથૈનમાગતપાકમવતાર્યાનુગુપ્તમાયસે કુમ્ભે સંવૃતમુખે નિદધ્યાદેષ મધ્યમઃ ||૧૧|| એષ ચૈવાપ્રતીવાપઃ પક્વઃ સંવ્યૂહિમો મૃદુઃ ||૧૨||

અથેતર ઇત્યાદિ| ઇતરઃ પ્રતિસારણીયઃ; અથેતરો મૃદુરિત્યાદ્યત્ર કેચિન્ન પઠન્તિ| પ્રતિસારણીયસ્ય પાકવિધિં નિર્દેષ્ટુમાહ- તં ચિકીર્ષુરિત્યાદિ| તં પ્રતિસારણીયં, ચિકીર્ષુઃ કર્તુમિચ્છુઃ; તં ચિકીર્ષુરિત્યત્ર ‘અથેતરં ચિકીર્ષુઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; અથશબ્દો મઙ્ગલાર્થઃ, ઇતરં પ્રતિસારણીયમ્| ગિરિસાનુજં પર્વતોપરિજાતં, “ગિરિસાનુજમિતિ જાઙ્ગલદેશોપલક્ષણમ્” ઇત્યન્યે| ‘શુચિરુપોષ્ય’ ઇત્યત્ર ‘શુચિરુપવસન્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અનુપહતં કૃમિદવાગ્નિગરાદ્યનુપહતમ્| અસિતમુષ્કકં કૃષ્ણપુષ્પમોક્ષકં, ન શ્વેતાદિપુષ્પમ્| અધિવાસ્ય મન્ત્રવદ્બલિકર્મોપહરેદિત્યર્થઃ| કેચિદસ્યાગ્રે “મન્ત્રેણાનેનાભિમન્ત્ર્ય- અગ્નિવીર્ય! મહાવીર્ય! મા તે વીર્યં પ્રણશ્યતુ| ઇહૈવ તિષ્ઠ કલ્યાણ! મમ કાર્યં કરિષ્યસિ|| મમ કાર્યે કૃતે પશ્ચાદ્દેવલોકં ગમિષ્યસિ| શ્વેતરક્તપુષ્પસહસ્રં જુહુયાત્” ઇતિ પઠન્તિ; અયં ચ નિબન્ધેષુ ન પઠ્યતે| અન્યે ત્વત્ર “પ્રાઙ્મુખોપગતસ્તત્ર બલિં દત્ત્વા ચતુર્દિશમ્| વૃક્ષાભ્યાશે તતો બ્રૂયાત્ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતઃ શુચિઃ|| નિવસન્તીહ ભૂતાનિ યાન્યસ્મિન્ કાનિચિદ્દ્રુમે| અપક્રામન્ત્વયં છેદ્યઃ પરાર્થે શ્વો મયા દ્રુમઃ| એવમામન્ત્રિતં વૃક્ષં લાજાધૂપૈઃ સુરાસવૈઃ| પ્રભાતે વૈકૃતં તત્ર ન પશ્યેચ્છેદયેત્તતઃ| શાન્તે નીહારતિમિરે યુગમાત્રોદિતે રવૌ| પૂર્વાગ્રમુત્તરાગ્રસ્થં તં તરું પાત(ટ)યેદ્દ્રુતમ્” “ઇત્યધિવાસનમન્ત્રં પઠન્તિ, ભોજેઽપ્યેવમેવ પઠ્યતે” ઇતિ ચ વદન્તિ| અપરેદ્યુરપરસ્મિન્ દિને| ખણ્ડશઃ પ્રકલ્પ્ય બહૂન્ ખણ્ડાન્ કૃત્વા| અવપાટ્ય તાન્ ખણ્ડાન્ પુનઃ પાટયિત્વા; ‘અપરેદ્યુઃ પાટયિત્વા ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘પ્રભાતે વૈકૃતમદ્ભુતં ન પશ્યેત્તદોપકલ્પયેત્’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ| વૈકૃતં તરુશાખાભઙ્ગાદિ, અદ્ભુતં રુધિરવર્ષાદિ, ઇતિ ચ તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્| નિચિતિઃ કાષ્ઠાનામૌત્તરાધર્યેણાવસ્થિતિઃ; કેચિદત્ર ‘ચિતિં કૃત્વા’ ઇતિ પઠન્તિ, ચિતિં દાહસ્થાનમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| તિલનાલૈરાદીપયેત્ તિલનાલદીપનાચ્છક્ત્યતિશયો ભવતિ| નિચિતિં કૃત્વેત્યસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘સુધાશર્કરાઃ પ્રક્ષિપ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સુધાશર્કરાઃ સુધાપાષાણાઃ| ભસ્મશર્કરાશ્ચેતિ દહ્યમાનાર્દ્રકાષ્ઠરસાચ્છર્કરેવાન્યોન્યસંહતં ભસ્મજાતં ભસ્મશર્કરેત્યુચ્યતે, તાં ચ પૃથક્ ગૃહ્ણીયાત્; પૃથગ્ગ્રહણં ભિન્નપ્રયોજનાર્થં; તેન ભસ્મનઃ ક્ષારોદકકરણં, ભસ્મશર્કરા પુનઃ ક્ષારદ્રવ્યસમવાપિની| અન્યે તુ ‘પૃથક્ ગૃહ્ણીયાત્’ ઇત્યસ્યાગ્રે ‘કટશર્કરા ભસ્મશર્કરાશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘કટશર્કરા અદગ્ધસુધાપાષાણાઃ, ભસ્મશર્કરાસ્તુ ક્ષારદ્રવ્યૈઃ સહ દગ્ધાશ્ચૂર્ણપાષાણાઃ’ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| એષ દાહકલ્પઃ| અથાનેનૈવેત્યાદિ| અથાનેનૈવ વિધાનેનેત્યનેન નિવાતદેશનિચિતિસ્તિલનાલદીપનં ચ લભ્યતે, ગિરિસાનુજમિત્યસ્ય જાઙ્ગલદેશોપલક્ષણત્વં, તેનેહાપિ કુટજાદીન્યપિ જાઙ્ગલાનિ ગૃહ્યન્તે| મુષ્કકસ્ય કુટજાદીનાં ચૈકદેશકલ્પનત્વેઽપિ પૃથગ્દાહવિધાનં કુટજાદિભસ્મનો મુષ્કકભસ્મનો ભાગાધિક્યખ્યાપનાર્થં, ભાગાધિક્યં ચ ‘તતઃ ક્ષારદ્રોણમુદકદ્રોણૈઃ ષડ્ભિઃ’- ઇત્યત્ર વક્ષ્યામઃ| અન્યે તુ મુષ્કકેણૈકેનાપિ ક્ષારો ભવતીતિ પૃથગ્વિધાનં બોધયતિ| પલાશઃ કિંશુકઃ; અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશે ગન્ધમુણ્ડઃ પિપ્પલસદૃશઃ , પારિભદ્રકો દેવદારુઃ, અન્યે તુ રક્તકુસુમઃ કણ્ટકીવૃક્ષવિશેષઃ સ્વનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ, તિલ્વકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; ઇન્દ્રવૃક્ષઃ કુટજ એવ, દ્વિવિધો હિ કુટજો બૃહત્ફલઃ શ્વેતપુષ્પઃ સ્નિગ્ધપત્રઃ પુમાન્, અણુફલવૃન્તા શ્યાવારુણપુષ્પા સ્ત્રી; આસ્ફોતા સારિવા; કોશાતકી ઘોષકઃ; સા ચતુર્વિધા- બૃહત્ફલા, અલ્પફલા, પીતપુષ્પા, શ્વેતપુષ્પા, ઇતિ| સમૂલફલપત્રશાખા ઇતિ કુટજાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| કેચિત્ કુટજાદિકોશાતક્યન્તં સમસ્ય પઠન્તિ| તતઃ ક્ષારદ્રોણમિત્યાદિ તતો મુષ્કકકુટજાદિદાહાનન્તરમ્| ક્ષારદ્રોણમિતિ મુષ્કકભસ્મનો દ્વૌ ભાગૌ કુટજાદિભસ્મન એકો ભાગ ઇતિ મિશ્રીકૃતં ક્ષારદ્રોણમુચ્યતે| ઉદકદ્રોણૈઃ ષડ્ભિરિતિ ભસ્મદ્રવ્યાત્ ષડ્ગુણોદકપરિભાષેયમ્, અનયૈવાન્યત્રાપિ ક્ષારપાકવિધૌ ક્ષારકલ્પનં; પક્ષાન્તરં દર્શયતિ- મૂત્રૈર્વા યથોક્તૈરિતિ દુન્દુભિસ્વનીયકલ્પોક્તૈરિત્યર્થઃ ; તથાહિ- ‘ગવાં મૂત્રેણ ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય વિપચેત્’ (ક. અ. ૬)- ઇતિ; અત્રાપિ ક્ષારકલ્પેનેતિ વચનાદ્ભસ્મદ્રવ્યાન્મૂત્રસ્ય ષડ્ગુણત્વમુક્તમ્| એકવિંશતિકૃત્વઃ પરિસ્રાવ્યેતિ એકવિંશતિવારાન્ વસ્ત્રેણ ગાલયિત્વા| અવઘટ્ટયન્ ચાલયન્, તાવત્ પચેત્ સ યદા ભવત્યચ્છો રક્તસ્તીક્ષ્ણઃ પિચ્છિલશ્ચેતિ| એતેઽચ્છાદયો ગુણાસ્ત્રિભાગાવશેષે ક્ષારોદકે ભવન્તિ| તં ક્ષારક્વાથમ્| આદાય ગૃહીત્વા| ઇતરં વિભજ્ય ક્ષારભસ્મકલ્કં; ‘ઇતરદ્વિસૃજ્ય’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ, તત્રેતરત્ ભસ્મ કિટ્ટભૂતમ્| અધિશ્રયેત્ આરોપયેત્| તત એવ ક્ષારોદકાત્ કુડવમધ્યર્ધં વાઽપનયેદિતિ કુડવમષ્ટૌ પલાન્યપનયેત્; અધ્યર્ધમિત્યત્ર કુડવમિતિ સમ્બધ્યતે, તેનાધ્યર્ધં કુડવં દ્વાદશપલાનિ વાઽપનયેત્| અન્યે ત્વત્ર દ્વૈગુણ્યં ન મન્યન્તે| એતચ્ચ ક્ષારોદકાપનયનં કટશર્કરાદીનાં નિષેકાર્થં પેષણાર્થં ચ; અન્યે તુ કટશર્કરાદીનાં ભાગપ્રમાણજ્ઞાપનાર્થમિતિ વદન્તિ, તેન કટશર્કરાદીનિ દ્રવ્યાણિ પ્રત્યેકં કુડવપ્રમાણાન્યધ્યર્ધકુડવપ્રમાણાનિ વા આવપેદિત્યર્થઃ| તતઃ કટશર્કરેત્યાદિ કટશર્કરા ગાઙ્ગેષ્ઠી, ભસ્મશર્કરા અત્રૈવાધ્યાયે પૂર્વં વ્યાખ્યાતા; અન્યે તુ કટશર્કરાભસ્મશર્કરયોરન્યથા વ્યાખ્યાનં કુર્વન્તિ તદપ્યત્રૈવાધ્યાયે કથિતમ્| ક્ષીરપાકો જલશુક્તિઃ| આયસે પાત્રે લૌહે ભાજને, એતે અગ્નિવર્ણાઃ કૃત્વા, તસ્મિન્નેવ ક્ષારોદકે પૂર્વોપનીતે કુડવેઽધ્યર્ધકુડવે વા, નિષિચ્ય પ્રક્ષિપ્ય| ત્રૈષાં કટશર્કરાદીનામનિર્દિષ્ટપ્રમાણત્વાત્ સમા ભાગા ઇત્યેકે; સમભાગશ્ચાત્ર પ્રત્યેકમષ્ટૌ પલાનિ; એવં ચ દ્વાત્રિંશત્ પલાનિ ભવન્તિ; એતેન દ્વિદ્રોણેઽષ્ટપલસમ્મિતમિત્યપિ પ્રમાણમનુકૂલિતં ભવતિ; દ્વિદ્રોણે ષોડશાંશશ્ચાવાપભાગો જ્ઞાપિતો ભવતિ| અન્યે ત્વષ્ટપલસમ્મિતમિતિ કટશર્કરાદીનાં પ્રત્યેકં દ્વે દ્વે પલે ઇત્યેવમષ્ટપલત્વં મન્યન્તે| તન્ન, શઙ્ખનાભિપ્રધાનત્વાદેવ ક્ષારસ્ય; એવં ચ વિશ્વામિત્રભોજોક્તભાગકલ્પના નિરસ્તા; તદુક્તભાગગ્રહણેઽપિ શઙ્ખનાભેરપ્રાધાન્યં સ્યાત્| દ્વિદ્રોણગ્રહણેન ત્રિભાગાવશેષં ક્ષારોદકં સર્વત્ર પરિભાષયન્તિ વૃદ્ધાઃ, પ્રાયેણ હિ વિમિશ્રિતં ક્ષારદ્રોણમાહુઃ; ઉદકદ્રોણૈઃ ષડ્ભિરિતિ ષટ્ત્રિંશદધિકપઞ્ચદશશતોદકપલૈઃ સહ વિપચેદિત્યર્થઃ; તતસ્તસ્ય પચ્યમાનસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાચ્છરક્તપિચ્છિલાદયો ગુણાઃ ષોડશાંશાવશિષ્ટે ષણ્ણવતિપલપ્રમાણે ભવન્તિ| અન્યે તુ વદન્તિ- ન ચાત્ર ચતુર્ભાગાદ્યવશેષણાદિપરિભાષા વ્યાપ્રિયતે, તસ્માચ્છનૈઃ શનૈસ્તાવદ્વિપચેદ્યાવદ્રાગાદિગુણયુક્તઃ ક્વાથો ભવતિ ક્ષારસઞ્જ્ઞિત ઇતિ| ષણ્ણવતિપલપ્રમાણે તુ ક્ષારોદકે કટશર્કરાદીનાં સમભાગાનાં ચતુર્થાંશમાવાપમિચ્છન્તિ ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

પ્રતીવાપે યથાલાભં દન્તીદ્રવન્તીચિત્રકલાઙ્ગલીપૂતિકપ્રવાલતાલપત્રીવિડસુવર્ચિકાકનકક્ષીરીહિઙ્ગુવચાતિવિષાઃ સમાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણાઃ શુક્તિપ્રમાણાઃ પ્રતીવાપઃ | સ એવ સપ્રતીવાપઃ પક્વઃ પાક્યસ્તીક્ષ્ણઃ ||૧૩||

સપ્રતીવાપં પાક્યસઞ્જ્ઞં તીક્ષ્ણં પ્રતિપાદયન્નાહ- પ્રતીવાપે યથાલાભમિત્યાદિ| પ્રતીવાપે ઇતિ ક્ષિપ્તે આવાપે પુનરપરદ્રવ્યપ્રક્ષેપઃ પ્રતીવાપઃ| દ્રવન્તી દન્તીભેદઃ, સંવરીતિ ભાદાનકે, લાઙ્ગલી કલિકા(હા)રિકા; પૂતીકપ્રવાલાઃ કણ્ટકિકરઞ્જપલ્લવાઃ, અન્યે તુ ‘ચિરિબિલ્વપલ્લવપત્રં ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; તાલપત્રી મૂષલી, કનકક્ષીરી સુવર્ણક્ષીરી , કઙ્ગુષ્ઠમિત્યન્યે| શુક્તિપ્રમાણાઃ પ્રત્યેકમર્ધપલપ્રમાણાઃ| સ એવ સપ્રતીવાપઃ પક્વઃ પાક્યસ્તીક્ષ્ણ ઇતિ સ એવ સંવ્યૂહિમસઞ્જ્ઞઃ ક્ષારો દન્ત્યાદિદ્રવ્યપ્રતિવાપેન સહિતઃ પક્વઃ પાક્યસઞ્જ્ઞો ભવતિ તીક્ષ્ણશ્ચેત્યર્થઃ| ન ચાસ્ય તીક્ષ્ણદોષઃ, કુતઃ? અતિતીક્ષ્ણઃ ક્ષારસ્ય દોષઃ| અન્યે તુ ‘સ એવ સપ્રતીવાપ’ ઇત્યાદિપાઠસ્થાને ‘સ ચ પૂર્વવત્ પક્વસ્તીક્ષ્ણ’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

તેષાં યથાવ્યાધિબલમુપયોગઃ ||૧૪||

તેષાં ક્ષારાણામ્||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ક્ષીણબલે તુ ક્ષારોદકમાવપેદ્બલકરણાર્થમ્ ||૧૫||

કાલવશાદ્ધીનૌષધિવશાદ્વા મૃદૌ ક્ષારે બલકરણાયાવાપમાહ- ક્ષીણબલે ત્વિત્યાદિ| ક્ષીણબલે હીનશક્તૌ ક્ષારે ક્ષારોદકમાવપેત્, પૂર્વકલ્પેન કૃતં ક્ષારોદકં પ્રક્ષિપેત્, પ્રક્ષિપ્ય પુનર્વિપચેદિતિ| બલકરણાર્થં તીક્ષ્ણાદિશક્ત્યુપચયાર્થમ્||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ભવતશ્ચાત્ર- નૈવાતિતીક્ષ્ણો ન મૃદુઃ શુક્લઃ શ્લક્ષ્ણોઽથ પિચ્છિલઃ | અવિષ્યન્દી શિવઃ શીઘ્રઃ ક્ષારો હ્યષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ ||૧૬||

ક્ષારગુણદોષાન્ પ્રતિપાદયન્નાહ- ભવતશ્ચાત્ર નૈવાતીત્યાદિ| અતિશબ્દસ્તીક્ષ્ણમૃદુશુક્લૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; અનતિશુક્લત્વાત્ પ્રતિવાપાલ્પતા સૂચિતા ભવતિ; અન્યે ત્વનતિશબ્દં શુક્લેન સમ્બધ્નન્તિ| શ્લક્ષ્ણઃ અકર્કશઃ; અન્યે તુ શ્લક્ષ્ણસ્થાને ‘મૃત્સ્ન’ ઇતિ પઠન્તિ, મૃત્સ્નસ્ત્વગિન્દ્રિયસુખઃ| અવિષ્યન્દી યોઽવચારિતો ન પ્રસર્પતિ| શિવ ઇતિ સૌમ્ય ઉચ્યતે; શિવસ્થાને કેચિત્ ‘સમ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર નાતિસાન્દ્રો નાતિદ્રવ ઇત્યર્થઃ| શીઘ્રઃ શીઘ્રકારી| કેચિત્ ક્ષારગુણેષુ મધ્યે ‘સુખનિર્ગ્રાહ્યો દોષઘ્નઃ’ ઇતિ ગુણદ્વયં પઠન્તિ; ‘સુખનિર્ગ્રાહ્યઃ સુખનિર્વર્ત્યઃ, દોષઘ્નો દોષમાત્રાનુસારી; દોષશબ્દોઽત્ર વ્યાધૌ વર્તતે’ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નૈવાતિતીક્ષ્ણ ઇત્યાદિનૈવાષ્ટસઙ્ખ્યા લબ્ધા, ‘પુનરષ્ટગુણ’ ઇતિ યત્ કૃતં તત્ કટુરસાદિગુણાતિરેકત્વનિષેધાર્થમ્||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

અતિમાર્દવશ્વૈત્યૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યપૈચ્છિલ્યસર્પિતાઃ | સાન્દ્રતાઽપક્વતા હીનદ્રવ્યતા દોષ ઉચ્યતે ||૧૭||

પરિહારાર્થં દોષાનધિકૃત્યાહ- અતિમાર્દવેત્યાદિ| અતિશબ્દો માર્દવશ્વૈત્યાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| શ્વૈત્યં શુક્લતા| કેચિત્ ક્ષારદોષાન્ સાર્ધશ્લોકેનાધીયતે| તદ્યથા- “અત્યૌષ્ણ્યમતિપૈચ્છિલ્યમતિતૈક્ષ્ણ્યં વિસર્પિતા| અત્યર્થં માર્દવં શ્વૈત્યમત્યર્થં સાન્દ્રમેવ ચ| હીનૌષધમવિપક્વત્વં ક્ષારદોષા નવ સ્મૃતાઃ”- ઇતિ| અત્યર્થંશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યા પ્રાપ્તા, પુનર્નવેતિ સઙ્ખ્યાકરણં ક્ષારાતિસેવયા પુંસ્ત્વહન્તૃત્વદોષસઙ્ખ્યાશઙ્કાનિરાસાર્થમ્| કેચિત્ ક્ષારદોષાન્ન પઠન્તિ, ઉક્તગુણવિપર્યયેણૈવ દોષાણાં લબ્ધત્વાદિતિ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

તત્ર ક્ષારસાધ્યવ્યાધિવ્યાધિતમુપવેશ્ય નિવાતાતપે દેશેઽસમ્બાધેઽગ્રોપહરણીયોક્તેન વિધાનેનોપસમ્ભૃતસમ્ભારં, તતોઽસ્ય તમવકાશં નિરીક્ષ્યાવઘૃષ્યાવલિખ્ય પ્રચ્છયિત્વા , શલાકયા ક્ષારં પ્રતિસારયેત્, દત્ત્વા વાક્શતમાત્રમુપેક્ષેત ||૧૮||

ઇદાનીં ક્ષારપ્રતિસારણવિધિમધિકૃત્યાહ- તત્ર ક્ષારસાધ્યેત્યાદિ| ક્ષારસાધ્યવ્યાધિવ્યાધિતમિતિ ક્ષારસ્ય સાધ્યો યો વ્યાધિસ્તેન વ્યાધિતં દુઃખિતમ્| નિવાતાતપે દેશે ઇતિ નિશબ્દો વાતાતપાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અસમ્બાધેઽસઙ્કીર્ણદેશે, અગ્રોપહરણીયોક્તેન વિધાનેનેતિ ‘પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ’ (સૂ. અ. ૫) ઇત્યાદિકેન વિધિના; અસ્ય ચ ક્ષારં પ્રતિસારયેદિત્યનયા ક્રિયયા સમ્બન્ધઃ| ઉપસમ્ભૃતસમ્ભારમિતિ યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિશલાકેત્યાદિસમીપસ્થાપિતોપકરણમ્| તતઃ સમ્ભૃતસમ્ભારાનન્તરમ્| અસ્ય વ્યાધિતસ્ય, તમવકાશં તં પ્રદેશં, નિરીક્ષ્યેતિ વ્યાધ્યાકારવિજ્ઞાનાર્થમ્, અવઘૃષ્યેતિ પિત્તદુષ્ટમ્, અવલિખ્યેતિ વાતદુષ્ટં સુપ્તકઠિનત્વચં, પ્રચ્છયિત્વેતિ કફદુષ્ટં કણ્ડૂશ્વયથુપ્રબલં, પશ્ચાચ્છલાકયા ક્ષારં પ્રતિસારયેદિત્યર્થઃ; ‘ક્ષારં પ્રતિસારયેત્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘ક્ષારં પાતયિત્વા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| કાલાવધિં પ્રતિપાદયતિ- દત્ત્વા વાક્શતમાત્રમિત્યાદિ|- વાક્ લઘ્વક્ષરોચ્ચારણં ; વાક્શતમાત્રમિતિ માત્રગ્રહણેનૈતદ્બોધયતિ- એતાવતા કાલેન યો દહતિ સ યથોક્તગુણઃ ક્ષારઃ| અન્યે માત્રસ્થાને એવશબ્દં પઠન્તિ, “વાક્શતમેવ નાધિકં ન ન્યૂનં ચ’’ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ઇદાનીં ક્ષારસ્ય પ્રતિદોષં લેપપ્રમાણમવચારણકાલં ચ નિયમયન્નાહ- પદ્મપત્રસમ ઇત્યાદિ| ઇમં ચ પાઠં કેચિદાચાર્યા ન પઠન્તિ, સ ચાભાવાત્ સમગ્રો ન લિખિત ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

તસ્મિન્નિપતિતે વ્યાધૌ કૃષ્ણતા દગ્ધલક્ષણમ્ |૧૯|

સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણં વક્તુમાહ- તસ્મિન્નિપતિત ઇત્યાદિ| વ્યાધિશબ્દોઽત્ર દુષ્ટમાંસાદિષુ વર્તતે, નતુ દુઃખસઞ્જ્ઞિકે વ્યાધૌ; કુતઃ? તત્ર કૃષ્ણતાભાવાત્| એતત્તુ સામાન્યં સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણમ્|૧૯|-

Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21

તત્રામ્લવર્ગઃ શમનઃ સર્પિર્મધુકસંયુતઃ ||૧૯|| અથ ચેત્ સ્થિરમૂલત્વાત્ ક્ષારદગ્ધં ન શીર્યતે | ઇદમાલેપનં તત્ર સમગ્રમવચારયેત્ ||૨૦|| અમ્લકાઞ્જિકબીજાનિ તિલાન્ મધુકમેવ ચ | પ્રપેષ્ય સમભાગાનિ તેનૈનમનુલેપયેત્ ||૨૧||

સમ્યગ્દગ્ધે પશ્ચાત્કર્માહ- તત્રામ્લવર્ગ ઇત્યાદિ| અમ્લવર્ગઃ સૌવીરકતુષોદકધાન્યામ્લાદિઃ| સ્થિરમૂલત્વાત્ દૃઢમૂલત્વાદિત્યર્થઃ| ન શીર્યતે ન શટતિ| ઇદમિતિ અગ્રે વક્ષ્યમાણમ્| તત્રેતિ અશીર્યમાણે ક્ષારદગ્ધે| સમગ્રં સર્વમ્| અવચારયેત્ પ્રયોજયેત્| તદેવાલેપનમાહ- અમ્લેત્યાદિ| અમ્લકાઞ્જિકબીજાનિતિ અમ્લકાઞ્જિકાધઃસ્થિતં દ્રવ્યમ્| તેનેતિ સમભાગપિષ્ટેનામ્લકાઞ્જિકબીજાદિના| એનં ક્ષારદગ્ધમ્||૧૯-૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

તિલકલ્કઃ સમધુકો ઘૃતાક્તો વ્રણરોપણઃ |૨૨|

ક્ષારકૃતવ્રણરોપણોપાયમાહ- તિલકલ્ક ઇત્યાદિ|૨૨|-

Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25

રસેનામ્લેન તીક્ષ્ણેન વીર્યોષ્ણેન ચ યોજિતઃ ||૨૨|| આગ્નેયેનાગ્નિના તુલ્યઃ કથં ક્ષારઃ પ્રશામ્યતિ | એવં ચેન્મન્યસે વત્સ! પ્રોચ્યમાનં નિબોધ મે ||૨૩|| અમ્લવર્જાન્ રસાન્ ક્ષારે સર્વાનેવ વિભાવયેત્ | કટુકસ્તત્ર ભૂયિષ્ઠો લવણોઽનુરસસ્તથા | અમ્લેન સહ સંયુક્તઃ સ તીક્ષ્ણલવણો રસે ||૨૪|| માધુર્યં ભજતેઽત્યર્થં તીક્ષ્ણભાવં વિમુઞ્ચતિ | માધુર્યાચ્છમમાપ્નોતિ વહ્નિરદ્ભિરિવાપ્લુતઃ ||૨૫||

અગ્નિતુલ્યસ્ય ક્ષારસ્યાગ્નેયેન કાઞ્જિકેન કથં શમનમિત્યાશઙ્ક્યાહ- રસેનેત્યાદિ| અમ્લેન તીક્ષ્ણેન વીર્યોષ્ણેનાગ્નેયેન રસેન યોજિતોઽગ્નિતુલ્યઃ ક્ષારઃ કથં પ્રશામ્યતીત્યર્થપિણ્ડઃ| ઉત્તરમાહ- એવં ચેન્મન્યસે વત્સેત્યાદિ| વિભાવયેત્ જાનીયાદિત્યર્થઃ| કટુકસ્તત્ર ભૂયિષ્ઠ ઇતિ તત્ર પઞ્ચરસે ક્ષારે કટુકોઽનુરસઃ, લવણસ્તુ ભૂયિષ્ઠ ઇતિ યોજ્યં; કેચિત્ કટુકમેવ ભૂયિષ્ઠં મન્યન્તે; તન્ન, યતો જના અમ્લભક્ષણે માધુર્યાર્થં લવણમેવ રસં પ્રયુઞ્જતે, લવણવર્ગે ક્ષારસ્ય પઠિતત્વાચ્ચ, કટુવર્ગે ચાપઠિતત્વાત્; યદ્યેવં ‘સ ખલ્વાગ્નેયૌષધિભૂયિષ્ઠત્વાત્ કટુક’ ઇતિ તર્હિ કથમ્? ઉચ્યતે, લવણવર્ગપાઠાદેવ ક્ષારસ્ય લવણત્વે સિદ્ધે કટુક ઇતિ વિધ્યર્થમેવ| સ તીક્ષ્ણલવણો રસે ઇતિ સ ક્ષાર એવઙ્ગુણઃ| અદ્ભિઃ પાનીયૈઃ આપ્લુતો ‘બોલિ(ડિ)ત’ ઇતિ લોકે||૨૨-૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

તત્ર સમ્યગ્દગ્ધે વિકારોપશમો લાઘવમનાસ્રાવશ્ચ |૨૬|

ઇદાનીં ચિકિત્સાન્તરકથનાય પુનઃ સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણમાહ- તત્ર સમ્યગ્દગ્ધ ઇત્યાદિ| તત્રેતિ સમ્યગ્દગ્ધાદિમધ્યે| લાઘવમઙ્ગાનામ્| કૃતે ક્ષારનિર્વાપણ એતે વિકારોપશમાદયો લક્ષણાન્યુત્તરકાલં જ્ઞેયાનિ; “એતદ્વિકારોપશમાદિકં કિઞ્ચિત્તાત્કાલિકં લક્ષણં, કિઞ્ચિદુત્તરકાલિકમ્” ઇત્યન્યે|૨૬|-

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

હીનદગ્ધે તોદકણ્ડુજાડ્યાનિ વ્યાધિવૃદ્ધિશ્ચ |૨૬|

હીનદગ્ધલક્ષણમાહ- હીનદગ્ધે ઇત્યાદિ| હીનદગ્ધે તોદાદયો વાતશ્લૈષ્મિકાઃ| જાડ્યં જડતા| અન્યે ત્વત્ર ‘દુર્દગ્ધે તોદદાહકણ્ડૂજાડ્યાનિ વ્યાધિવૃદ્ધિશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, “તસ્મિન્ સ્થાને એતાનિ વાતપિત્તરક્તકફપ્રકોપકાર્યાણિ” ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ|૨૬|-

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

અતિદગ્ધે દાહપાકરાગસ્રાવાઙ્ગમર્દક્લમપિપાસામૂર્ચ્છાઃ સ્યુર્મરણં વા ||૨૬||

અતિદગ્ધલક્ષણમાહ- અતિદગ્ધે દાહેત્યાદિ| અતિદગ્ધે દાહપાકાદયઃ પૈત્તિકાઃ, રાગો રક્તતા, અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ, ક્લમો ગ્લાનિઃ||૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ક્ષારદગ્ધવ્રણં તુ યથાદોષં યથાવ્યાધિ ચોપક્રમેત્ ||૨૭||

ક્ષારદગ્ધવ્રણવ્યાપચ્ચિકિત્સાં વક્તુમાહ- ક્ષારદગ્ધવ્રણમિત્યાદિ| અન્યે તુ ‘યથાવિધિ યથાદોષમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, “હેતુવ્યાધિપ્રત્યનીકેન વિધિના” ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

અથ નૈતે ક્ષારકૃત્યાઃ- તદ્યથા- દુર્બલબાલસ્થવિરભીરુસર્વાઙ્ગશૂનોદરિરક્તપિત્તિગર્ભિણ્યૃતુમતીપ્રવૃદ્ધજ્વરિપ્રમેહિરૂક્ષક્ષતક્ષીણ- તૃષ્ણામૂર્ચ્છોપદ્રુતક્લીબાપવૃત્તોદ્વૃત્તફલયોનયઃ ||૨૮||

અતઃ ક્ષારસ્ય દ્વિવિધસ્યાપિ યેષુ પ્રતિષેધસ્તાનાહ- અથ નૈતે ક્ષારકૃત્યા ઇત્યાદિ| એષુ ચ યથાદોષં કેષુચિદેવ પ્રતિસારણીયક્ષારનિષેધઃ, કેષુચિત્ પાનીયનિષેધઃ, કેષુચિદુભયનિષેધઃ| સર્વાઙ્ગશૂનોદરીતિ સર્વાઙ્ગેન શૂનો ય ઉદરી તસ્યૈવ ક્ષારનિષેધઃ કૃતઃ; ક્ષત ઉરઃક્ષતઃ, તેન ક્ષીણઃ; તૃષ્ણામૂર્ચ્છોપદ્રુત ઇતિ ઉપદ્રુતશબ્દસ્તૃષ્ણામૂર્ચ્છાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; ક્લીબઃ ક્ષીણશુક્રઃ, અશુક્રસ્ય પુનઃ ક્ષારાધિકાર એવ નાસ્તિ ; ઉદ્વૃત્તાપવૃત્તફલયોનય ઇતિ ઉદ્વૃત્તાપવૃત્તશબ્દૌ ફલયોનિભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યેતે; ફલમણ્ડં, યોનિર્ગર્ભાશયઃ; ઉદ્વૃત્તફલઃ સ્થાનાદૂર્ધ્વગતાણ્ડઃ, અપવૃત્તફલઃ સ્થાનાત્ સ્રસ્તાણ્ડઃ; ઉદ્વૃત્તયોનિઃ સ્થાનાદૂર્ધ્વગતયોનિઃ, અપવૃત્તયોનિઃ સ્થાનાત્ સ્રસ્તયોનિઃ; અન્યે તુ ફલયોનિશબ્દેન સમુદિતેન ગર્ભાશયમાચક્ષતે, તત્રાયમર્થઃ- ઉદ્વૃત્તફલયોનિઃ સ્થાનાદૂર્ધ્વગતગર્ભાશયા, અપવૃત્તફલયોનિઃ સ્થાનાત્ સ્રસ્તગર્ભાશયેત્યર્થઃ; અપરે તુ ફલશબ્દં રજસિ વર્તયન્તિ, કુતઃ? ગર્ભસ્ય ફલસાધનત્વાત્; તેન યસ્યાઃ યોનેઃ સકાશાત્ ફલં રજ ઉદ્વૃત્તમૂર્ધ્વગતં અપવૃત્તમધોગતમ્, સા ઉદ્વૃત્તાપવૃત્તફલયોનિઃ ||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

તથા મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધિતરુણાસ્થિસેવનીધમનીગલનાભિનખાન્તઃશેફઃસ્રોતઃસ્વલ્પમાંસેષુ ચ દેશેષ્વક્ષ્ણોશ્ચ ન દદ્યાદન્યત્ર વર્ત્મરોગાત્ ||૨૯||

વ્યાધિપુરુષવિશેષેણ નિષેધમુક્ત્વા પ્રદેશવિશેષેણ વક્તુમાહ- તથેત્યાદિ| તરુણાસ્થીનિ ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિપુટેષુ તરુણસઞ્જ્ઞાન્યસ્થીનિ; સેવન્યઃ સપ્ત, પઞ્ચ શિરસિ, એકા જિહ્વાયામ્, એકા શેફસિ; ધમન્યશ્ચતુર્વિંશતિર્નાભિપ્રભવાઃ; નાભિરિતિ મર્મગ્રહણાદેવ નાભિઃ પ્રાપ્તા, પુનર્નાભિગ્રહણં નાભ્યાં દોષાતિશયસૂચનાર્થં; શેફો મેઢ્રઃ| અનુક્તમુપગૃહ્ણન્નાહ- અલ્પમાંસેષુ ચ પ્રદેશેષુ જાનુપાદોપરિ લલાટાદિષુ ચ| અક્ષ્ણોશ્ચ ન દદ્યાદન્યત્ર વર્ત્મરોગાદિતિ અન્યત્રાન્યસ્મિન્ રોગે, વર્ત્મરોગે પુનરક્ષ્ણોરપિ ક્ષારં દદ્યાદિત્યર્થઃ||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

તત્ર ક્ષારસાધ્યેષ્વપિ વ્યાધિષુ શૂનગાત્રમસ્થિશૂલિનમન્નદ્વેષિણં હૃદયસન્ધિપીડોપદ્રુતં ચ ક્ષારો ન સાધયતિ (દુર્બલબાલસ્થવિરાદીન્ પ્રતિસારણીય ઇતિ) ||૩૦||

અવસ્થાવશાન્નિષેધાર્થં દર્શયન્નાહ- તત્ર ક્ષારસાધ્યેષ્વિત્યાદિ ||૩૦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

ભવતિ ચાત્ર- વિષાગ્નિશસ્ત્રાશનિમૃત્યુકલ્પઃ ક્ષારો ભવત્યલ્પમતિપ્રયુક્તઃ | સ ધીમતા સમ્યગનુપ્રયુક્તો રોગાન્નિહન્યાદચિરેણ ઘોરાન્ ||૩૧||

ઇદાનીં સમ્યક્પ્રયુક્તસ્ય ક્ષારસ્ય મહાગુણત્વમસમ્યક્પ્રયુક્તસ્ય તુ મહાદોષત્વં નિદર્શયન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| વિષાગ્નિશસ્ત્રાશનિમૃત્યુકલ્પ ઇતિ મૃત્યુશબ્દો વિષાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, તેનાયમર્થઃ- વિષાદિભિઃ કૃત્વા યો મૃત્યુસ્તેન મૃત્યુના કલ્પઃ સદૃશો ભવતિ; તત્ર વિષવદ્વેદનાભિઃ સર્વાઙ્ગાનુસારી ભૂત્વા મારયતિ, અગ્નિવદ્વિસ્ફોટકાદિકારણો ભૂત્વા, શસ્ત્રવત્ સિરાદિચ્છેદી ભૂત્વા, અશનિવત્ સદ્યો મારયતીતિ દૃષ્ટાન્તચતુષ્ટયમુપન્યસ્તમ્||૩૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ક્ષારપાકવિધિર્નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ક્ષારપાકવિધિર્નામૈકદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||