11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષારપાકવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શસ્ત્રાનુશસ્ત્રેભ્યઃ ક્ષારઃ પ્રધાનતમઃ, છેદ્યભેદ્યલેખ્યકરણાત્ ત્રિદોષઘ્નત્વાદ્વિશેષક્રિયાવચારણાચ્ચ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર ક્ષરણાત્ ક્ષણનાદ્વા ક્ષારઃ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

નાનૌષધિસમવાયાત્ત્રિદોષઘ્નઃ , શુક્લત્વાત્ સૌમ્યઃ; તસ્ય સૌમ્યસ્યાપિ સતો દહનપચનદારણાદિશક્તિરવિરુદ્ધા, આગ્નેયૌષધિગુણભૂયિષ્ઠત્વાત્ કટુક ઉષ્ણસ્તીક્ષ્ણઃ પાચનો વિલયનઃ શોધનો રોપણઃ શોષણઃ સ્તમ્ભનો લેખનઃ કૃમ્યામકફકુષ્ઠવિષમેદસામુપહન્તા પુંસ્ત્વસ્ય ચાતિસેવિતઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સ દ્વિવિધઃ- પ્રતિસારણીયઃ, પાનીયશ્ચ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર પ્રતિસારણીયઃ કુષ્ઠકિટિભદદ્રુમણ્ડલકિલાસભગન્દરાર્બુદાર્શોદુષ્ટવ્રણનાડીચર્મકીલ- તિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગમશકબાહ્યવિદ્રધિકૃમિવિષાદિષૂપદિશ્યતે , સપ્તસુ ચ મુખરોગેષૂપજિહ્વાધિજિહ્વોપકુશદન્તવૈદર્ભેષુ તિસૃષુ ચ રોહિણીષુ, એતેષ્વેવાનુશસ્ત્રપ્રણિધાનમુક્તમ્ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

પાનીયસ્તુ ગરગુલ્મોદરાગ્નિસઙ્ગાજીર્ણારોચકાનાહ- શર્કરાશ્મર્યાભ્યન્તરવિદ્રધિકૃમિવિષાર્શઃસૂપયુજ્યતે ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અહિતસ્તુ રક્તપિત્તજ્વરિતપિત્તપ્રકૃતિબાલવૃદ્ધદુર્બલભ્રમ- મદમૂર્ચ્છાતિમિરપરીતેભ્યોઽન્યેભ્યશ્ચૈવંવિધેભ્યઃ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તં ચેતરક્ષારવદ્દગ્ધ્વા પરિસ્રાવયેત્; તસ્ય વિસ્તરોઽન્યત્ર ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

અથેતરસ્ત્રિવિધો મૃદુર્મધ્યસ્તીક્ષ્ણશ્ચ | તં ચિકીર્ષુઃ શરદિ ગિરિસાનુજં શુચિરુપોષ્ય પ્રશસ્તેઽહનિ પ્રશસ્તદેશજાતમનુપહતં મધ્યમવયસં મહાન્તમસિતમુષ્કકમધિવાસ્યાપરેદ્યુઃ પાટયિત્વા ખણ્ડશઃ પ્રકલ્પ્યાવપાટ્ય નિવાતે દેશે નિચિતિં કૃત્વા સુધાશર્કરાશ્ચ પ્રક્ષિપ્ય તિલનાલૈરાદીપયેત્ | અથોપશાન્તેઽગ્નૌ તદ્ભસ્મ પૃથગ્ગૃહ્ણીયાદ્ભસ્મશર્કરાશ્ચ | અથાનેનૈવ વિધાનેન કુટજપલાશાશ્વકર્ણપારિભદ્રકબિભીતકારગ્વધતિલ્વકાર્કસ્નુહ્યપામાર્ગપાટલાનક્તમાલવૃષકદલી- ચિત્રકપૂતીકેન્દ્રવૃક્ષાસ્ફોતાશ્વમારકસપ્તચ્છદાગ્નિમન્થગુઞ્જાશ્ચતસ્રશ્ચ કોશાતકીઃ સમૂલફલપત્રશાખા દહેત્ | તતઃ ક્ષારદ્રોણમુદકદ્રોણૈઃ ષડ્ભિરાલોડ્ય મૂત્રૈર્વા યથોક્તૈરેકવિંશતિકૃત્વઃ પરિસ્રાવ્ય, મહતિ કટાહે શનૈર્દર્વ્યાઽવઘટ્ટયન્ વિપચેત્ | સ યદા ભવત્યચ્છો રક્તસ્તીક્ષ્ણઃ પિચ્છિલશ્ચ તમાદાય મહતિ વસ્ત્રે પરિસ્રાવ્યેતરં વિભજ્ય પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્ | તત એવ ક્ષારોદકાત્ કુડવમધ્યર્ધં વાઽપનયેત્ | તતઃ કટશર્કરાભસ્મશર્કરાક્ષીરપાકશઙ્ખનાભીરગ્નિવર્ણાઃ કૃત્વાઽઽયસે પાત્રે તસ્મિન્નેવ ક્ષારોદકે નિષિચ્ય પિષ્ટ્વા તેનૈવ દ્વિદ્રોણેઽષ્ટપલસમ્મિતં શઙ્ખનાભ્યાદીનાં પ્રમાણં પ્રતિવાપ્ય , સતતમપ્રમત્તશ્ચૈનમવઘટ્ટયન્ વિપચેત્ | સ યથા નાતિસાન્દ્રો નાતિદ્રવશ્ચ ભવતિ તથા પ્રયતેત | અથૈનમાગતપાકમવતાર્યાનુગુપ્તમાયસે કુમ્ભે સંવૃતમુખે નિદધ્યાદેષ મધ્યમઃ ||૧૧|| એષ ચૈવાપ્રતીવાપઃ પક્વઃ સંવ્યૂહિમો મૃદુઃ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

પ્રતીવાપે યથાલાભં દન્તીદ્રવન્તીચિત્રકલાઙ્ગલીપૂતિકપ્રવાલતાલપત્રીવિડસુવર્ચિકાકનકક્ષીરીહિઙ્ગુવચાતિવિષાઃ સમાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણાઃ શુક્તિપ્રમાણાઃ પ્રતીવાપઃ | સ એવ સપ્રતીવાપઃ પક્વઃ પાક્યસ્તીક્ષ્ણઃ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

તેષાં યથાવ્યાધિબલમુપયોગઃ ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ક્ષીણબલે તુ ક્ષારોદકમાવપેદ્બલકરણાર્થમ્ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ભવતશ્ચાત્ર- નૈવાતિતીક્ષ્ણો ન મૃદુઃ શુક્લઃ શ્લક્ષ્ણોઽથ પિચ્છિલઃ | અવિષ્યન્દી શિવઃ શીઘ્રઃ ક્ષારો હ્યષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

અતિમાર્દવશ્વૈત્યૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યપૈચ્છિલ્યસર્પિતાઃ | સાન્દ્રતાઽપક્વતા હીનદ્રવ્યતા દોષ ઉચ્યતે ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

તત્ર ક્ષારસાધ્યવ્યાધિવ્યાધિતમુપવેશ્ય નિવાતાતપે દેશેઽસમ્બાધેઽગ્રોપહરણીયોક્તેન વિધાનેનોપસમ્ભૃતસમ્ભારં, તતોઽસ્ય તમવકાશં નિરીક્ષ્યાવઘૃષ્યાવલિખ્ય પ્રચ્છયિત્વા , શલાકયા ક્ષારં પ્રતિસારયેત્, દત્ત્વા વાક્શતમાત્રમુપેક્ષેત ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

તસ્મિન્નિપતિતે વ્યાધૌ કૃષ્ણતા દગ્ધલક્ષણમ્ |૧૯|

Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21

તત્રામ્લવર્ગઃ શમનઃ સર્પિર્મધુકસંયુતઃ ||૧૯|| અથ ચેત્ સ્થિરમૂલત્વાત્ ક્ષારદગ્ધં ન શીર્યતે | ઇદમાલેપનં તત્ર સમગ્રમવચારયેત્ ||૨૦|| અમ્લકાઞ્જિકબીજાનિ તિલાન્ મધુકમેવ ચ | પ્રપેષ્ય સમભાગાનિ તેનૈનમનુલેપયેત્ ||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

તિલકલ્કઃ સમધુકો ઘૃતાક્તો વ્રણરોપણઃ |૨૨|

Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25

રસેનામ્લેન તીક્ષ્ણેન વીર્યોષ્ણેન ચ યોજિતઃ ||૨૨|| આગ્નેયેનાગ્નિના તુલ્યઃ કથં ક્ષારઃ પ્રશામ્યતિ | એવં ચેન્મન્યસે વત્સ! પ્રોચ્યમાનં નિબોધ મે ||૨૩|| અમ્લવર્જાન્ રસાન્ ક્ષારે સર્વાનેવ વિભાવયેત્ | કટુકસ્તત્ર ભૂયિષ્ઠો લવણોઽનુરસસ્તથા | અમ્લેન સહ સંયુક્તઃ સ તીક્ષ્ણલવણો રસે ||૨૪|| માધુર્યં ભજતેઽત્યર્થં તીક્ષ્ણભાવં વિમુઞ્ચતિ | માધુર્યાચ્છમમાપ્નોતિ વહ્નિરદ્ભિરિવાપ્લુતઃ ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

તત્ર સમ્યગ્દગ્ધે વિકારોપશમો લાઘવમનાસ્રાવશ્ચ |૨૬|

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

હીનદગ્ધે તોદકણ્ડુજાડ્યાનિ વ્યાધિવૃદ્ધિશ્ચ |૨૬|

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

અતિદગ્ધે દાહપાકરાગસ્રાવાઙ્ગમર્દક્લમપિપાસામૂર્ચ્છાઃ સ્યુર્મરણં વા ||૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ક્ષારદગ્ધવ્રણં તુ યથાદોષં યથાવ્યાધિ ચોપક્રમેત્ ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

અથ નૈતે ક્ષારકૃત્યાઃ- તદ્યથા- દુર્બલબાલસ્થવિરભીરુસર્વાઙ્ગશૂનોદરિરક્તપિત્તિગર્ભિણ્યૃતુમતીપ્રવૃદ્ધજ્વરિપ્રમેહિરૂક્ષક્ષતક્ષીણ- તૃષ્ણામૂર્ચ્છોપદ્રુતક્લીબાપવૃત્તોદ્વૃત્તફલયોનયઃ ||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

તથા મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધિતરુણાસ્થિસેવનીધમનીગલનાભિનખાન્તઃશેફઃસ્રોતઃસ્વલ્પમાંસેષુ ચ દેશેષ્વક્ષ્ણોશ્ચ ન દદ્યાદન્યત્ર વર્ત્મરોગાત્ ||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

તત્ર ક્ષારસાધ્યેષ્વપિ વ્યાધિષુ શૂનગાત્રમસ્થિશૂલિનમન્નદ્વેષિણં હૃદયસન્ધિપીડોપદ્રુતં ચ ક્ષારો ન સાધયતિ (દુર્બલબાલસ્થવિરાદીન્ પ્રતિસારણીય ઇતિ) ||૩૦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

ભવતિ ચાત્ર- વિષાગ્નિશસ્ત્રાશનિમૃત્યુકલ્પઃ ક્ષારો ભવત્યલ્પમતિપ્રયુક્તઃ | સ ધીમતા સમ્યગનુપ્રયુક્તો રોગાન્નિહન્યાદચિરેણ ઘોરાન્ ||૩૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ક્ષારપાકવિધિર્નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૧||