11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಕ್ಷಾರಪಾಕವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರಶಬ್ದಃ ಪಾಕವಿಧಿಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಶಸ್ತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ ಕ್ಷಾರಃ ಪ್ರಧಾನತಮಃ, ಛೇದ್ಯಭೇದ್ಯಲೇಖ್ಯಕರಣಾತ್ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಕ್ರಿಯಾವಚಾರಣಾಚ್ಚ ||೩||

ಶಸ್ತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರೇಭ್ಯ ಇತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಾದೀನಿ, ಅನುಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ತ್ವಕ್ಸಾರಾದೀನಿ, ತೇಭ್ಯಃ ಕ್ಷಾರಃ ಪ್ರಧಾನತಮಃ, ದ್ವೇ ಪುನರನುಶಸ್ತ್ರೇ ಅಗ್ನಿಜಲೌಕಾಖ್ಯೇ ಪರಿಶಿಷ್ಟೇ; ತದುಕ್ತಂ- ‘ವಿಧಿಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ಪಶ್ಚಾದಗ್ನಿಕ್ಷಾರಜಲೌಕಸಾಮ್’(ಸೂ. ಅ. ೮)’- ಇತಿ; ಏಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಸ್ತಿ, ಅತ ಏವೈಷಾಂ ಪೃಥಗಧ್ಯಾಯಃ; ಅತ್ರ ಜಲೌಕಸಃ ಪ್ರಧಾನಮ್, ಅಗ್ನಿಃ ಪ್ರಧಾನತರಃ, ಕ್ಷಾರಃ ಪ್ರಧಾನತಮಃ; ‘ಕ್ಷಾರಾದಗ್ನಿರ್ಗರೀಯಾನ್’ (ಸೂ. ಅ. ೧೨) ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾ ನ ವಿರೋಧಸ್ತಥಾ ತತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಕಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತ್ಯತ ಆಹ- ಛೇದ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಛೇದ್ಯಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಗ್ನಿಜಲೌಕಸೋರ್ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತೇನ ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಕಾಶಾತ್ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ, ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಂ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ನಾನೌಷಧಿಸಮವಾಯಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಧಯಿಷ್ಯತಿ, ವಿಶೇಷಕ್ರಿಯಾವಚಾರಣಂ ಯಥಾ ಪಿತ್ತಾರ್ಶಃಸು ವಿಶೇಷೇಣಾವಚಾರಣಮ್ ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ಕ್ಷರಣಾತ್ ಕ್ಷಣನಾದ್ವಾ ಕ್ಷಾರಃ ||೪||

ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಕ್ಷರಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷರಣಾದ್ ದುಷ್ಟತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾದಿಚಾಲನಾತ್, ಶಾತನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕ್ಷರಣಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಚಾಲನಾತ್| ಕ್ಷಣನಾತ್ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾದಿಹಿಂಸನಾತ್| ‘ಕ್ಷರಣಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕ್ಷಪಣಾತ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ಕ್ಷಪಣಂ ಶೋಧನಮಭಿಪ್ರೇತಮ್||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ನಾನೌಷಧಿಸಮವಾಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಃ , ಶುಕ್ಲತ್ವಾತ್ ಸೌಮ್ಯಃ; ತಸ್ಯ ಸೌಮ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಸತೋ ದಹನಪಚನದಾರಣಾದಿಶಕ್ತಿರವಿರುದ್ಧಾ, ಆಗ್ನೇಯೌಷಧಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ ಕಟುಕ ಉಷ್ಣಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಾಚನೋ ವಿಲಯನಃ ಶೋಧನೋ ರೋಪಣಃ ಶೋಷಣಃ ಸ್ತಮ್ಭನೋ ಲೇಖನಃ ಕೃಮ್ಯಾಮಕಫಕುಷ್ಠವಿಷಮೇದಸಾಮುಪಹನ್ತಾ ಪುಂಸ್ತ್ವಸ್ಯ ಚಾತಿಸೇವಿತಃ ||೫||

ಕ್ಷಾರಗುಣಕರ್ಮಾಹ- ನಾನೌಷಧಿಸಮವಾಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮವಾಯಃ ಸಂಯೋಗಃ; ಯತೋಽಯಂ ಕ್ಷಾರೋಽನೇಕೌಷಧಿಸಮವಾಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಃ, ಅತಃ ಪಿತ್ತಾರ್ಶಃಸ್ವಪಿ ಯೌಗಿಕತ್ವಮಸ್ಯ| ಶುಕ್ಲತ್ವಾತ್ ಸೌಮ್ಯ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿದಪಿಶಬ್ದಂ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ನ ಕೇವಲಮುಷ್ಣಃ ಸೌಮ್ಯೋಽಪೀತಿ, ತೇನಾಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮುಷ್ಣತ್ವಮಪಿ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ದಹನಪಚನದಾರಣಶಕ್ತಿರವಿರುದ್ಧಾ ಹಿಮಾನೀವತ್| ಪಾಚನ ಇತಿ ದ್ವಿವಿಧೋಽಪಿ ಕ್ಷಾರಃ; ಅತ್ರ ವ್ರಣಶೋಥಸ್ಯ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಃ ಪಾಚನಃ, ಅನ್ನಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಪಾನೀಯಃ| ವಿಲಯನಃ ಶೋಫಸ್ಯ ವಾತಕಫಭೂಯಿಷ್ಟಸ್ಯ| ಶೋಧನೋ ದುಷ್ಟವ್ರಣಸ್ಯ, ರೋಪಣಃ ಶುದ್ಧವ್ರಣಸ್ಯ, ಅತ್ರ ಯೋಗಶಕ್ತಿಪ್ರಭಾವಾತ್ತಿಲಯವಕಲ್ಕವತ್ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಶೋಧನರೋಪಣತ್ವಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ; ಶೋಧನ ಏವಾಯಂ ಕ್ಷಾರಃ, ಶುದ್ಧಸ್ತು ವ್ರಣಃ ಸ್ವಯಮೇವ ರೋಹತೀತ್ಯನ್ಯೇ; ನ ಹಿ ಶುದ್ಧೇ ವ್ರಣೇ ರೋಪಣಾರ್ಥಂ ಕ್ಷಾರೋಽವಚಾರ್ಯತೇ ಸಿರಾದಿಕ್ಷಣನಭಯಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಣ ರೋಪಣ ಇತಿ; ಕೇಚಿದಸ್ಯ ರೋಪಣತ್ವಂ ನ ಪಠನ್ತ್ಯೇವ| ಶೋಷಣೋ ವ್ರಣಕ್ಲೇದಸ್ಯ| ಸ್ತಮ್ಭನಃ ಶೋಣಿತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೇಃ| ಉಪಹನ್ತೃಶಬ್ದಃ ಕೃಮ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕೃಮಯೋ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಃ, ತೇಷಾಂ ದ್ವಿವಿಧಃ ಕ್ಷಾರ ಉಪಹನ್ತಾ; ಆಮಃ ಅಪಕ್ವರಸಃ, ಮೇದಸಃ ಪಾನೀಯ ಏವೋಪಹನ್ತಾ; ಪುಂಸ್ತ್ವಸ್ಯ ಶುಕ್ರಸ್ಯ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಸ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಃ, ಪಾನೀಯಶ್ಚ ||೬||

ಇದಾನೀಮುಕ್ತಗುಣಕರ್ಮಣಃ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ ದ್ವಿವಿಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಃ ಪ್ರತಿಸಾರಣಾರ್ಹಃ; ಪಾನೀಯಃ ಪಾನಾರ್ಹಃ, ಕ್ಷಾರೋದಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯೇ ಚಾನ್ಯೇಽಪಿ ಪಾಕ್ಯಸರ್ಜಿಕಾಯವಕ್ಷಾರಾ ಯಥಾರೋಗಂ ವಕ್ತವ್ಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಚೂರ್ಣವಟಕಾವಲೇಹಾದಿಷು ಪ್ರಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತತ್ರ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಃ ಕುಷ್ಠಕಿಟಿಭದದ್ರುಮಣ್ಡಲಕಿಲಾಸಭಗನ್ದರಾರ್ಬುದಾರ್ಶೋದುಷ್ಟವ್ರಣನಾಡೀಚರ್ಮಕೀಲ- ತಿಲಕಾಲಕನ್ಯಚ್ಛವ್ಯಙ್ಗಮಶಕಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಕೃಮಿವಿಷಾದಿಷೂಪದಿಶ್ಯತೇ , ಸಪ್ತಸು ಚ ಮುಖರೋಗೇಷೂಪಜಿಹ್ವಾಧಿಜಿಹ್ವೋಪಕುಶದನ್ತವೈದರ್ಭೇಷು ತಿಸೃಷು ಚ ರೋಹಿಣೀಷು, ಏತೇಷ್ವೇವಾನುಶಸ್ತ್ರಪ್ರಣಿಧಾನಮುಕ್ತಮ್ ||೭||

ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಸ್ಯ ವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಟಿಭಃ ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷಃ; ತಸ್ಯ ಪೃಥಗವಿಧಾನಂ ನಿಯಮೇನ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಸಾಧ್ಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ; ದದ್ರು ಮಣ್ಡಲಂ ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಂ; ಕಿಲಾಸಂ ತ್ವಗ್ಗತಂ ಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠಂ; ಚರ್ಮಕೀಲಃ ಅರ್ಶೋನಿದಾನಪಠಿತಃ; ನ್ಯಚ್ಛವ್ಯಙ್ಗೌ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗನಿದಾನೋಕ್ತೌ; ಬಾಹ್ಯಶಬ್ದಃ ವಿದ್ರಧಿಕೃಮಿವಿಷೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಿಷಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾದ್ವಲ್ಮೀಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ‘ಬಾಹ್ಯಕೃಮಿವಿಶೇಷಾದಿಷು’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಕೇ ತೇ ಸಪ್ತ ಮುಖರೋಗಾ ಯೇಷು ಕ್ಷಾರ ಉಪಯುಜ್ಯತೇ, ಇತ್ಯಾಹ- ಉಪಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ|- ಉಪಜಿಹ್ವಾದೀನ್ ರೋಗಾನ್ ಮುಖರೋಗನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತಿಸೃಣಾಂ ರೋಹಿಣೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜಯೋರಸಾಧ್ಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಕುತಃ ಪುನರುಪಜಿಹ್ವಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಷು ಮುಖರೋಗೇಷು ಕ್ಷಾರೋ ನೋಪಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಏತೇಷ್ವೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರಂ ಕ್ಷಾರ ಏವ| ‘ಏತೇಷ್ವನುಶಸ್ತ್ರನಿಪಾತನಮ್’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಪಾನೀಯಸ್ತು ಗರಗುಲ್ಮೋದರಾಗ್ನಿಸಙ್ಗಾಜೀರ್ಣಾರೋಚಕಾನಾಹ- ಶರ್ಕರಾಶ್ಮರ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರವಿದ್ರಧಿಕೃಮಿವಿಷಾರ್ಶಃಸೂಪಯುಜ್ಯತೇ ||೮||

ಪಾನೀಯವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಾನೀಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗರಃ ಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಂ, ದೂಷೀವಿಷಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಅಗ್ನಿಸಙ್ಗಃ ಇತಿ ಅಗ್ನಿಃ ಸಜ್ಯತೇ ಲೀಯತೇ ಯಸ್ಮಾದ್ಯೇನ ಯಸ್ಮಿನ್ ವಾ ಸೋಽಗ್ನಿಸಙ್ಗಃ, ತೇನ ವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಗ್ರಹಣೀವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾದಿವಿಕಾರಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ಶರ್ಕರಾ ವಾತೇನ ಭಿನ್ನಾಽಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಅಹಿತಸ್ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತಜ್ವರಿತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಬಾಲವೃದ್ಧದುರ್ಬಲಭ್ರಮ- ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಮಿರಪರೀತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚೈವಂವಿಧೇಭ್ಯಃ ||೯||

ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಯೇಷ್ವಯೌಗಿಕತ್ವಂ ತಾನಾಹ- ಅಹಿತಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮಣಂ, ಮದೋ ವಿಷಮದ್ಯಶೋಣಿತೋತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ ಪೂಗಫಲೇನೇವ ಮತ್ತತಾ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತನಾಚ್ಯುತಿಃ, ಪರೀತಶಬ್ದೋ ಭ್ರಮಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ತಂ ಚೇತರಕ್ಷಾರವದ್ದಗ್ಧ್ವಾ ಪರಿಸ್ರಾವಯೇತ್; ತಸ್ಯ ವಿಸ್ತರೋಽನ್ಯತ್ರ ||೧೦||

ತತ್ರ ಪಾನೀಯಕ್ಷಾರಪಾಕಂ ವಿಧಿಂ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತಂ ಚೇತರಕ್ಷಾರವದಿತ್ಯಾದಿ| ಇತರಕ್ಷಾರವತ್ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯವತ್; ಯಥಾ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಸ್ಯ ಕಾಷ್ಠದಾಹಃ ಷಡ್ಗುಣೋದಕಪಾಕಸ್ತ್ರಿಭಾಗಾವಶೇಷಾನನ್ತರಂ ಪರಿಸ್ರಾವಣಂ ಚ, ತದ್ವತ್ ಪಾನೀಯಸ್ಯಾಪಿ ಪಾಕವಿಧಿಃ ಸ್ರಾವಣಂ ಚ ದ್ವಿತೀಯಪಾಕವರ್ಜಂ; ಪಾನೀಯಕ್ಷಾರೋದಕಪ್ರಮಾಣಮುತ್ತಮಾ ಮಾತ್ರಾ ಪಲಂ, ಮಧ್ಯಮಾ ಕರ್ಷತ್ರಯಮ್, ಅಧಮಾ ಅರ್ಧಪಲಮ್| ಅನ್ಯತ್ರ ಗುಲ್ಮಾದಿಷ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು||೧೦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ಅಥೇತರಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಮೃದುರ್ಮಧ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ | ತಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ ಶರದಿ ಗಿರಿಸಾನುಜಂ ಶುಚಿರುಪೋಷ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತೇಽಹನಿ ಪ್ರಶಸ್ತದೇಶಜಾತಮನುಪಹತಂ ಮಧ್ಯಮವಯಸಂ ಮಹಾನ್ತಮಸಿತಮುಷ್ಕಕಮಧಿವಾಸ್ಯಾಪರೇದ್ಯುಃ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ಖಣ್ಡಶಃ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಾವಪಾಟ್ಯ ನಿವಾತೇ ದೇಶೇ ನಿಚಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಸುಧಾಶರ್ಕರಾಶ್ಚ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ತಿಲನಾಲೈರಾದೀಪಯೇತ್ | ಅಥೋಪಶಾನ್ತೇಽಗ್ನೌ ತದ್ಭಸ್ಮ ಪೃಥಗ್ಗೃಹ್ಣೀಯಾದ್ಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಶ್ಚ | ಅಥಾನೇನೈವ ವಿಧಾನೇನ ಕುಟಜಪಲಾಶಾಶ್ವಕರ್ಣಪಾರಿಭದ್ರಕಬಿಭೀತಕಾರಗ್ವಧತಿಲ್ವಕಾರ್ಕಸ್ನುಹ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಪಾಟಲಾನಕ್ತಮಾಲವೃಷಕದಲೀ- ಚಿತ್ರಕಪೂತೀಕೇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಾಸ್ಫೋತಾಶ್ವಮಾರಕಸಪ್ತಚ್ಛದಾಗ್ನಿಮನ್ಥಗುಞ್ಜಾಶ್ಚತಸ್ರಶ್ಚ ಕೋಶಾತಕೀಃ ಸಮೂಲಫಲಪತ್ರಶಾಖಾ ದಹೇತ್ | ತತಃ ಕ್ಷಾರದ್ರೋಣಮುದಕದ್ರೋಣೈಃ ಷಡ್ಭಿರಾಲೋಡ್ಯ ಮೂತ್ರೈರ್ವಾ ಯಥೋಕ್ತೈರೇಕವಿಂಶತಿಕೃತ್ವಃ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ, ಮಹತಿ ಕಟಾಹೇ ಶನೈರ್ದರ್ವ್ಯಾಽವಘಟ್ಟಯನ್ ವಿಪಚೇತ್ | ಸ ಯದಾ ಭವತ್ಯಚ್ಛೋ ರಕ್ತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಚ ತಮಾದಾಯ ಮಹತಿ ವಸ್ತ್ರೇ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯೇತರಂ ವಿಭಜ್ಯ ಪುನರಗ್ನಾವಧಿಶ್ರಯೇತ್ | ತತ ಏವ ಕ್ಷಾರೋದಕಾತ್ ಕುಡವಮಧ್ಯರ್ಧಂ ವಾಽಪನಯೇತ್ | ತತಃ ಕಟಶರ್ಕರಾಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಕ್ಷೀರಪಾಕಶಙ್ಖನಾಭೀರಗ್ನಿವರ್ಣಾಃ ಕೃತ್ವಾಽಽಯಸೇ ಪಾತ್ರೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕ್ಷಾರೋದಕೇ ನಿಷಿಚ್ಯ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತೇನೈವ ದ್ವಿದ್ರೋಣೇಽಷ್ಟಪಲಸಮ್ಮಿತಂ ಶಙ್ಖನಾಭ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರತಿವಾಪ್ಯ , ಸತತಮಪ್ರಮತ್ತಶ್ಚೈನಮವಘಟ್ಟಯನ್ ವಿಪಚೇತ್ | ಸ ಯಥಾ ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರೋ ನಾತಿದ್ರವಶ್ಚ ಭವತಿ ತಥಾ ಪ್ರಯತೇತ | ಅಥೈನಮಾಗತಪಾಕಮವತಾರ್ಯಾನುಗುಪ್ತಮಾಯಸೇ ಕುಮ್ಭೇ ಸಂವೃತಮುಖೇ ನಿದಧ್ಯಾದೇಷ ಮಧ್ಯಮಃ ||೧೧|| ಏಷ ಚೈವಾಪ್ರತೀವಾಪಃ ಪಕ್ವಃ ಸಂವ್ಯೂಹಿಮೋ ಮೃದುಃ ||೧೨||

ಅಥೇತರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇತರಃ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಃ; ಅಥೇತರೋ ಮೃದುರಿತ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿನ್ನ ಪಠನ್ತಿ| ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಸ್ಯ ಪಾಕವಿಧಿಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತಂ ಚಿಕೀರ್ಷುರಿತ್ಯಾದಿ| ತಂ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಂ, ಚಿಕೀರ್ಷುಃ ಕರ್ತುಮಿಚ್ಛುಃ; ತಂ ಚಿಕೀರ್ಷುರಿತ್ಯತ್ರ ‘ಅಥೇತರಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ಅಥಶಬ್ದೋ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ, ಇತರಂ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಮ್| ಗಿರಿಸಾನುಜಂ ಪರ್ವತೋಪರಿಜಾತಂ, “ಗಿರಿಸಾನುಜಮಿತಿ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೋಪಲಕ್ಷಣಮ್” ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ‘ಶುಚಿರುಪೋಷ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶುಚಿರುಪವಸನ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಅನುಪಹತಂ ಕೃಮಿದವಾಗ್ನಿಗರಾದ್ಯನುಪಹತಮ್| ಅಸಿತಮುಷ್ಕಕಂ ಕೃಷ್ಣಪುಷ್ಪಮೋಕ್ಷಕಂ, ನ ಶ್ವೇತಾದಿಪುಷ್ಪಮ್| ಅಧಿವಾಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರವದ್ಬಲಿಕರ್ಮೋಪಹರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದಸ್ಯಾಗ್ರೇ “ಮನ್ತ್ರೇಣಾನೇನಾಭಿಮನ್ತ್ರ್ಯ- ಅಗ್ನಿವೀರ್ಯ! ಮಹಾವೀರ್ಯ! ಮಾ ತೇ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಣಶ್ಯತು| ಇಹೈವ ತಿಷ್ಠ ಕಲ್ಯಾಣ! ಮಮ ಕಾರ್ಯಂ ಕರಿಷ್ಯಸಿ|| ಮಮ ಕಾರ್ಯೇ ಕೃತೇ ಪಶ್ಚಾದ್ದೇವಲೋಕಂ ಗಮಿಷ್ಯಸಿ| ಶ್ವೇತರಕ್ತಪುಷ್ಪಸಹಸ್ರಂ ಜುಹುಯಾತ್” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಅಯಂ ಚ ನಿಬನ್ಧೇಷು ನ ಪಠ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ “ಪ್ರಾಙ್ಮುಖೋಪಗತಸ್ತತ್ರ ಬಲಿಂ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುರ್ದಿಶಮ್| ವೃಕ್ಷಾಭ್ಯಾಶೇ ತತೋ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಃ ಪ್ರಯತಃ ಶುಚಿಃ|| ನಿವಸನ್ತೀಹ ಭೂತಾನಿ ಯಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾನಿಚಿದ್ದ್ರುಮೇ| ಅಪಕ್ರಾಮನ್ತ್ವಯಂ ಛೇದ್ಯಃ ಪರಾರ್ಥೇ ಶ್ವೋ ಮಯಾ ದ್ರುಮಃ| ಏವಮಾಮನ್ತ್ರಿತಂ ವೃಕ್ಷಂ ಲಾಜಾಧೂಪೈಃ ಸುರಾಸವೈಃ| ಪ್ರಭಾತೇ ವೈಕೃತಂ ತತ್ರ ನ ಪಶ್ಯೇಚ್ಛೇದಯೇತ್ತತಃ| ಶಾನ್ತೇ ನೀಹಾರತಿಮಿರೇ ಯುಗಮಾತ್ರೋದಿತೇ ರವೌ| ಪೂರ್ವಾಗ್ರಮುತ್ತರಾಗ್ರಸ್ಥಂ ತಂ ತರುಂ ಪಾತ(ಟ)ಯೇದ್ದ್ರುತಮ್” “ಇತ್ಯಧಿವಾಸನಮನ್ತ್ರಂ ಪಠನ್ತಿ, ಭೋಜೇಽಪ್ಯೇವಮೇವ ಪಠ್ಯತೇ” ಇತಿ ಚ ವದನ್ತಿ| ಅಪರೇದ್ಯುರಪರಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ| ಖಣ್ಡಶಃ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯ ಬಹೂನ್ ಖಣ್ಡಾನ್ ಕೃತ್ವಾ| ಅವಪಾಟ್ಯ ತಾನ್ ಖಣ್ಡಾನ್ ಪುನಃ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ; ‘ಅಪರೇದ್ಯುಃ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಪ್ರಭಾತೇ ವೈಕೃತಮದ್ಭುತಂ ನ ಪಶ್ಯೇತ್ತದೋಪಕಲ್ಪಯೇತ್’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ| ವೈಕೃತಂ ತರುಶಾಖಾಭಙ್ಗಾದಿ, ಅದ್ಭುತಂ ರುಧಿರವರ್ಷಾದಿ, ಇತಿ ಚ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್| ನಿಚಿತಿಃ ಕಾಷ್ಠಾನಾಮೌತ್ತರಾಧರ್ಯೇಣಾವಸ್ಥಿತಿಃ; ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ಚಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಚಿತಿಂ ದಾಹಸ್ಥಾನಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ತಿಲನಾಲೈರಾದೀಪಯೇತ್ ತಿಲನಾಲದೀಪನಾಚ್ಛಕ್ತ್ಯತಿಶಯೋ ಭವತಿ| ನಿಚಿತಿಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಸುಧಾಶರ್ಕರಾಃ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಸುಧಾಶರ್ಕರಾಃ ಸುಧಾಪಾಷಾಣಾಃ| ಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಶ್ಚೇತಿ ದಹ್ಯಮಾನಾರ್ದ್ರಕಾಷ್ಠರಸಾಚ್ಛರ್ಕರೇವಾನ್ಯೋನ್ಯಸಂಹತಂ ಭಸ್ಮಜಾತಂ ಭಸ್ಮಶರ್ಕರೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಾಂ ಚ ಪೃಥಕ್ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್; ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಂ ಭಿನ್ನಪ್ರಯೋಜನಾರ್ಥಂ; ತೇನ ಭಸ್ಮನಃ ಕ್ಷಾರೋದಕಕರಣಂ, ಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾ ಪುನಃ ಕ್ಷಾರದ್ರವ್ಯಸಮವಾಪಿನೀ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪೃಥಕ್ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಕಟಶರ್ಕರಾ ಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಕಟಶರ್ಕರಾ ಅದಗ್ಧಸುಧಾಪಾಷಾಣಾಃ, ಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಸ್ತು ಕ್ಷಾರದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಹ ದಗ್ಧಾಶ್ಚೂರ್ಣಪಾಷಾಣಾಃ’ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಏಷ ದಾಹಕಲ್ಪಃ| ಅಥಾನೇನೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಥಾನೇನೈವ ವಿಧಾನೇನೇತ್ಯನೇನ ನಿವಾತದೇಶನಿಚಿತಿಸ್ತಿಲನಾಲದೀಪನಂ ಚ ಲಭ್ಯತೇ, ಗಿರಿಸಾನುಜಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಂ, ತೇನೇಹಾಪಿ ಕುಟಜಾದೀನ್ಯಪಿ ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಮುಷ್ಕಕಸ್ಯ ಕುಟಜಾದೀನಾಂ ಚೈಕದೇಶಕಲ್ಪನತ್ವೇಽಪಿ ಪೃಥಗ್ದಾಹವಿಧಾನಂ ಕುಟಜಾದಿಭಸ್ಮನೋ ಮುಷ್ಕಕಭಸ್ಮನೋ ಭಾಗಾಧಿಕ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ, ಭಾಗಾಧಿಕ್ಯಂ ಚ ‘ತತಃ ಕ್ಷಾರದ್ರೋಣಮುದಕದ್ರೋಣೈಃ ಷಡ್ಭಿಃ’- ಇತ್ಯತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮುಷ್ಕಕೇಣೈಕೇನಾಪಿ ಕ್ಷಾರೋ ಭವತೀತಿ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನಂ ಬೋಧಯತಿ| ಪಲಾಶಃ ಕಿಂಶುಕಃ; ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಪೂರ್ವದೇಶೇ ಗನ್ಧಮುಣ್ಡಃ ಪಿಪ್ಪಲಸದೃಶಃ , ಪಾರಿಭದ್ರಕೋ ದೇವದಾರುಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ರಕ್ತಕುಸುಮಃ ಕಣ್ಟಕೀವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಃ ಸ್ವನಾಮ್ನಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ತಿಲ್ವಕಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಃ ಕುಟಜ ಏವ, ದ್ವಿವಿಧೋ ಹಿ ಕುಟಜೋ ಬೃಹತ್ಫಲಃ ಶ್ವೇತಪುಷ್ಪಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಪತ್ರಃ ಪುಮಾನ್, ಅಣುಫಲವೃನ್ತಾ ಶ್ಯಾವಾರುಣಪುಷ್ಪಾ ಸ್ತ್ರೀ; ಆಸ್ಫೋತಾ ಸಾರಿವಾ; ಕೋಶಾತಕೀ ಘೋಷಕಃ; ಸಾ ಚತುರ್ವಿಧಾ- ಬೃಹತ್ಫಲಾ, ಅಲ್ಪಫಲಾ, ಪೀತಪುಷ್ಪಾ, ಶ್ವೇತಪುಷ್ಪಾ, ಇತಿ| ಸಮೂಲಫಲಪತ್ರಶಾಖಾ ಇತಿ ಕುಟಜಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ ಕುಟಜಾದಿಕೋಶಾತಕ್ಯನ್ತಂ ಸಮಸ್ಯ ಪಠನ್ತಿ| ತತಃ ಕ್ಷಾರದ್ರೋಣಮಿತ್ಯಾದಿ ತತೋ ಮುಷ್ಕಕಕುಟಜಾದಿದಾಹಾನನ್ತರಮ್| ಕ್ಷಾರದ್ರೋಣಮಿತಿ ಮುಷ್ಕಕಭಸ್ಮನೋ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಕುಟಜಾದಿಭಸ್ಮನ ಏಕೋ ಭಾಗ ಇತಿ ಮಿಶ್ರೀಕೃತಂ ಕ್ಷಾರದ್ರೋಣಮುಚ್ಯತೇ| ಉದಕದ್ರೋಣೈಃ ಷಡ್ಭಿರಿತಿ ಭಸ್ಮದ್ರವ್ಯಾತ್ ಷಡ್ಗುಣೋದಕಪರಿಭಾಷೇಯಮ್, ಅನಯೈವಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಕ್ಷಾರಪಾಕವಿಧೌ ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪನಂ; ಪಕ್ಷಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಮೂತ್ರೈರ್ವಾ ಯಥೋಕ್ತೈರಿತಿ ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೀಯಕಲ್ಪೋಕ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ ; ತಥಾಹಿ- ‘ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇಣ ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ ವಿಪಚೇತ್’ (ಕ. ಅ. ೬)- ಇತಿ; ಅತ್ರಾಪಿ ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನೇತಿ ವಚನಾದ್ಭಸ್ಮದ್ರವ್ಯಾನ್ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಷಡ್ಗುಣತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಏಕವಿಂಶತಿಕೃತ್ವಃ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯೇತಿ ಏಕವಿಂಶತಿವಾರಾನ್ ವಸ್ತ್ರೇಣ ಗಾಲಯಿತ್ವಾ| ಅವಘಟ್ಟಯನ್ ಚಾಲಯನ್, ತಾವತ್ ಪಚೇತ್ ಸ ಯದಾ ಭವತ್ಯಚ್ಛೋ ರಕ್ತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಚೇತಿ| ಏತೇಽಚ್ಛಾದಯೋ ಗುಣಾಸ್ತ್ರಿಭಾಗಾವಶೇಷೇ ಕ್ಷಾರೋದಕೇ ಭವನ್ತಿ| ತಂ ಕ್ಷಾರಕ್ವಾಥಮ್| ಆದಾಯ ಗೃಹೀತ್ವಾ| ಇತರಂ ವಿಭಜ್ಯ ಕ್ಷಾರಭಸ್ಮಕಲ್ಕಂ; ‘ಇತರದ್ವಿಸೃಜ್ಯ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ, ತತ್ರೇತರತ್ ಭಸ್ಮ ಕಿಟ್ಟಭೂತಮ್| ಅಧಿಶ್ರಯೇತ್ ಆರೋಪಯೇತ್| ತತ ಏವ ಕ್ಷಾರೋದಕಾತ್ ಕುಡವಮಧ್ಯರ್ಧಂ ವಾಽಪನಯೇದಿತಿ ಕುಡವಮಷ್ಟೌ ಪಲಾನ್ಯಪನಯೇತ್; ಅಧ್ಯರ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರ ಕುಡವಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನಾಧ್ಯರ್ಧಂ ಕುಡವಂ ದ್ವಾದಶಪಲಾನಿ ವಾಽಪನಯೇತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ನ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಏತಚ್ಚ ಕ್ಷಾರೋದಕಾಪನಯನಂ ಕಟಶರ್ಕರಾದೀನಾಂ ನಿಷೇಕಾರ್ಥಂ ಪೇಷಣಾರ್ಥಂ ಚ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕಟಶರ್ಕರಾದೀನಾಂ ಭಾಗಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಿತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇನ ಕಟಶರ್ಕರಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕುಡವಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯಧ್ಯರ್ಧಕುಡವಪ್ರಮಾಣಾನಿ ವಾ ಆವಪೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತಃ ಕಟಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ ಕಟಶರ್ಕರಾ ಗಾಙ್ಗೇಷ್ಠೀ, ಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾ ಅತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕಟಶರ್ಕರಾಭಸ್ಮಶರ್ಕರಯೋರನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದಪ್ಯತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ಕಥಿತಮ್| ಕ್ಷೀರಪಾಕೋ ಜಲಶುಕ್ತಿಃ| ಆಯಸೇ ಪಾತ್ರೇ ಲೌಹೇ ಭಾಜನೇ, ಏತೇ ಅಗ್ನಿವರ್ಣಾಃ ಕೃತ್ವಾ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕ್ಷಾರೋದಕೇ ಪೂರ್ವೋಪನೀತೇ ಕುಡವೇಽಧ್ಯರ್ಧಕುಡವೇ ವಾ, ನಿಷಿಚ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ| ತ್ರೈಷಾಂ ಕಟಶರ್ಕರಾದೀನಾಮನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಮಾಣತ್ವಾತ್ ಸಮಾ ಭಾಗಾ ಇತ್ಯೇಕೇ; ಸಮಭಾಗಶ್ಚಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಷ್ಟೌ ಪಲಾನಿ; ಏವಂ ಚ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ ಪಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಏತೇನ ದ್ವಿದ್ರೋಣೇಽಷ್ಟಪಲಸಮ್ಮಿತಮಿತ್ಯಪಿ ಪ್ರಮಾಣಮನುಕೂಲಿತಂ ಭವತಿ; ದ್ವಿದ್ರೋಣೇ ಷೋಡಶಾಂಶಶ್ಚಾವಾಪಭಾಗೋ ಜ್ಞಾಪಿತೋ ಭವತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಷ್ಟಪಲಸಮ್ಮಿತಮಿತಿ ಕಟಶರ್ಕರಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪಲೇ ಇತ್ಯೇವಮಷ್ಟಪಲತ್ವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತನ್ನ, ಶಙ್ಖನಾಭಿಪ್ರಧಾನತ್ವಾದೇವ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ; ಏವಂ ಚ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಭೋಜೋಕ್ತಭಾಗಕಲ್ಪನಾ ನಿರಸ್ತಾ; ತದುಕ್ತಭಾಗಗ್ರಹಣೇಽಪಿ ಶಙ್ಖನಾಭೇರಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ದ್ವಿದ್ರೋಣಗ್ರಹಣೇನ ತ್ರಿಭಾಗಾವಶೇಷಂ ಕ್ಷಾರೋದಕಂ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಭಾಷಯನ್ತಿ ವೃದ್ಧಾಃ, ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿ ವಿಮಿಶ್ರಿತಂ ಕ್ಷಾರದ್ರೋಣಮಾಹುಃ; ಉದಕದ್ರೋಣೈಃ ಷಡ್ಭಿರಿತಿ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕಪಞ್ಚದಶಶತೋದಕಪಲೈಃ ಸಹ ವಿಪಚೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತತಸ್ತಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಛರಕ್ತಪಿಚ್ಛಿಲಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಷೋಡಶಾಂಶಾವಶಿಷ್ಟೇ ಷಣ್ಣವತಿಪಲಪ್ರಮಾಣೇ ಭವನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವದನ್ತಿ- ನ ಚಾತ್ರ ಚತುರ್ಭಾಗಾದ್ಯವಶೇಷಣಾದಿಪರಿಭಾಷಾ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ, ತಸ್ಮಾಚ್ಛನೈಃ ಶನೈಸ್ತಾವದ್ವಿಪಚೇದ್ಯಾವದ್ರಾಗಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ ಕ್ವಾಥೋ ಭವತಿ ಕ್ಷಾರಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತಿ| ಷಣ್ಣವತಿಪಲಪ್ರಮಾಣೇ ತು ಕ್ಷಾರೋದಕೇ ಕಟಶರ್ಕರಾದೀನಾಂ ಸಮಭಾಗಾನಾಂ ಚತುರ್ಥಾಂಶಮಾವಾಪಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ||೧೧-೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಪ್ರತೀವಾಪೇ ಯಥಾಲಾಭಂ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಚಿತ್ರಕಲಾಙ್ಗಲೀಪೂತಿಕಪ್ರವಾಲತಾಲಪತ್ರೀವಿಡಸುವರ್ಚಿಕಾಕನಕಕ್ಷೀರೀಹಿಙ್ಗುವಚಾತಿವಿಷಾಃ ಸಮಾಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಚೂರ್ಣಾಃ ಶುಕ್ತಿಪ್ರಮಾಣಾಃ ಪ್ರತೀವಾಪಃ | ಸ ಏವ ಸಪ್ರತೀವಾಪಃ ಪಕ್ವಃ ಪಾಕ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ||೧೩||

ಸಪ್ರತೀವಾಪಂ ಪಾಕ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರತೀವಾಪೇ ಯಥಾಲಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತೀವಾಪೇ ಇತಿ ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಆವಾಪೇ ಪುನರಪರದ್ರವ್ಯಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ ಪ್ರತೀವಾಪಃ| ದ್ರವನ್ತೀ ದನ್ತೀಭೇದಃ, ಸಂವರೀತಿ ಭಾದಾನಕೇ, ಲಾಙ್ಗಲೀ ಕಲಿಕಾ(ಹಾ)ರಿಕಾ; ಪೂತೀಕಪ್ರವಾಲಾಃ ಕಣ್ಟಕಿಕರಞ್ಜಪಲ್ಲವಾಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಚಿರಿಬಿಲ್ವಪಲ್ಲವಪತ್ರಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತಾಲಪತ್ರೀ ಮೂಷಲೀ, ಕನಕಕ್ಷೀರೀ ಸುವರ್ಣಕ್ಷೀರೀ , ಕಙ್ಗುಷ್ಠಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಶುಕ್ತಿಪ್ರಮಾಣಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮರ್ಧಪಲಪ್ರಮಾಣಾಃ| ಸ ಏವ ಸಪ್ರತೀವಾಪಃ ಪಕ್ವಃ ಪಾಕ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತಿ ಸ ಏವ ಸಂವ್ಯೂಹಿಮಸಞ್ಜ್ಞಃ ಕ್ಷಾರೋ ದನ್ತ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಪ್ರತಿವಾಪೇನ ಸಹಿತಃ ಪಕ್ವಃ ಪಾಕ್ಯಸಞ್ಜ್ಞೋ ಭವತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚಾಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣದೋಷಃ, ಕುತಃ? ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ದೋಷಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸ ಏವ ಸಪ್ರತೀವಾಪ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಸ್ಥಾನೇ ‘ಸ ಚ ಪೂರ್ವವತ್ ಪಕ್ವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧೩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ತೇಷಾಂ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿಬಲಮುಪಯೋಗಃ ||೧೪||

ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಾರಾಣಾಮ್||೧೪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ಕ್ಷೀಣಬಲೇ ತು ಕ್ಷಾರೋದಕಮಾವಪೇದ್ಬಲಕರಣಾರ್ಥಮ್ ||೧೫||

ಕಾಲವಶಾದ್ಧೀನೌಷಧಿವಶಾದ್ವಾ ಮೃದೌ ಕ್ಷಾರೇ ಬಲಕರಣಾಯಾವಾಪಮಾಹ- ಕ್ಷೀಣಬಲೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಬಲೇ ಹೀನಶಕ್ತೌ ಕ್ಷಾರೇ ಕ್ಷಾರೋದಕಮಾವಪೇತ್, ಪೂರ್ವಕಲ್ಪೇನ ಕೃತಂ ಕ್ಷಾರೋದಕಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್, ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪುನರ್ವಿಪಚೇದಿತಿ| ಬಲಕರಣಾರ್ಥಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಶಕ್ತ್ಯುಪಚಯಾರ್ಥಮ್||೧೫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ನೈವಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋ ನ ಮೃದುಃ ಶುಕ್ಲಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋಽಥ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ | ಅವಿಷ್ಯನ್ದೀ ಶಿವಃ ಶೀಘ್ರಃ ಕ್ಷಾರೋ ಹ್ಯಷ್ಟಗುಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೧೬||

ಕ್ಷಾರಗುಣದೋಷಾನ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ ನೈವಾತೀತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಶಬ್ದಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದುಶುಕ್ಲೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಅನತಿಶುಕ್ಲತ್ವಾತ್ ಪ್ರತಿವಾಪಾಲ್ಪತಾ ಸೂಚಿತಾ ಭವತಿ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವನತಿಶಬ್ದಂ ಶುಕ್ಲೇನ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಅಕರ್ಕಶಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಥಾನೇ ‘ಮೃತ್ಸ್ನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಮೃತ್ಸ್ನಸ್ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಸುಖಃ| ಅವಿಷ್ಯನ್ದೀ ಯೋಽವಚಾರಿತೋ ನ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ| ಶಿವ ಇತಿ ಸೌಮ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ; ಶಿವಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಮ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರೋ ನಾತಿದ್ರವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀಘ್ರಃ ಶೀಘ್ರಕಾರೀ| ಕೇಚಿತ್ ಕ್ಷಾರಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ‘ಸುಖನಿರ್ಗ್ರಾಹ್ಯೋ ದೋಷಘ್ನಃ’ ಇತಿ ಗುಣದ್ವಯಂ ಪಠನ್ತಿ; ‘ಸುಖನಿರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಸುಖನಿರ್ವರ್ತ್ಯಃ, ದೋಷಘ್ನೋ ದೋಷಮಾತ್ರಾನುಸಾರೀ; ದೋಷಶಬ್ದೋಽತ್ರ ವ್ಯಾಧೌ ವರ್ತತೇ’ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ನೈವಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿನೈವಾಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾ ಲಬ್ಧಾ, ‘ಪುನರಷ್ಟಗುಣ’ ಇತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತತ್ ಕಟುರಸಾದಿಗುಣಾತಿರೇಕತ್ವನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್||೧೬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ಅತಿಮಾರ್ದವಶ್ವೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಸರ್ಪಿತಾಃ | ಸಾನ್ದ್ರತಾಽಪಕ್ವತಾ ಹೀನದ್ರವ್ಯತಾ ದೋಷ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೭||

ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ದೋಷಾನಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ಅತಿಮಾರ್ದವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಶಬ್ದೋ ಮಾರ್ದವಶ್ವೈತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶ್ವೈತ್ಯಂ ಶುಕ್ಲತಾ| ಕೇಚಿತ್ ಕ್ಷಾರದೋಷಾನ್ ಸಾರ್ಧಶ್ಲೋಕೇನಾಧೀಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ- “ಅತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮತಿಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಮತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ವಿಸರ್ಪಿತಾ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾರ್ದವಂ ಶ್ವೈತ್ಯಮತ್ಯರ್ಥಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇವ ಚ| ಹೀನೌಷಧಮವಿಪಕ್ವತ್ವಂ ಕ್ಷಾರದೋಷಾ ನವ ಸ್ಮೃತಾಃ”- ಇತಿ| ಅತ್ಯರ್ಥಂಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪ್ರಾಪ್ತಾ, ಪುನರ್ನವೇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ಕ್ಷಾರಾತಿಸೇವಯಾ ಪುಂಸ್ತ್ವಹನ್ತೃತ್ವದೋಷಸಙ್ಖ್ಯಾಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಕ್ಷಾರದೋಷಾನ್ನ ಪಠನ್ತಿ, ಉಕ್ತಗುಣವಿಪರ್ಯಯೇಣೈವ ದೋಷಾಣಾಂ ಲಬ್ಧತ್ವಾದಿತಿ||೧೭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿವ್ಯಾಧಿತಮುಪವೇಶ್ಯ ನಿವಾತಾತಪೇ ದೇಶೇಽಸಮ್ಬಾಧೇಽಗ್ರೋಪಹರಣೀಯೋಕ್ತೇನ ವಿಧಾನೇನೋಪಸಮ್ಭೃತಸಮ್ಭಾರಂ, ತತೋಽಸ್ಯ ತಮವಕಾಶಂ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯಾವಘೃಷ್ಯಾವಲಿಖ್ಯ ಪ್ರಚ್ಛಯಿತ್ವಾ , ಶಲಾಕಯಾ ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್, ದತ್ತ್ವಾ ವಾಕ್ಶತಮಾತ್ರಮುಪೇಕ್ಷೇತ ||೧೮||

ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷಾರಪ್ರತಿಸಾರಣವಿಧಿಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿವ್ಯಾಧಿತಮಿತಿ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯೋ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಸ್ತೇನ ವ್ಯಾಧಿತಂ ದುಃಖಿತಮ್| ನಿವಾತಾತಪೇ ದೇಶೇ ಇತಿ ನಿಶಬ್ದೋ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಸಮ್ಬಾಧೇಽಸಙ್ಕೀರ್ಣದೇಶೇ, ಅಗ್ರೋಪಹರಣೀಯೋಕ್ತೇನ ವಿಧಾನೇನೇತಿ ‘ಪ್ರಶಸ್ತೇಷು ತಿಥಿಕರಣಮುಹೂರ್ತನಕ್ಷತ್ರೇಷು’ (ಸೂ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯಾದಿಕೇನ ವಿಧಿನಾ; ಅಸ್ಯ ಚ ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇದಿತ್ಯನಯಾ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉಪಸಮ್ಭೃತಸಮ್ಭಾರಮಿತಿ ಯನ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಶಲಾಕೇತ್ಯಾದಿಸಮೀಪಸ್ಥಾಪಿತೋಪಕರಣಮ್| ತತಃ ಸಮ್ಭೃತಸಮ್ಭಾರಾನನ್ತರಮ್| ಅಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯ, ತಮವಕಾಶಂ ತಂ ಪ್ರದೇಶಂ, ನಿರೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಕಾರವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್, ಅವಘೃಷ್ಯೇತಿ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಮ್, ಅವಲಿಖ್ಯೇತಿ ವಾತದುಷ್ಟಂ ಸುಪ್ತಕಠಿನತ್ವಚಂ, ಪ್ರಚ್ಛಯಿತ್ವೇತಿ ಕಫದುಷ್ಟಂ ಕಣ್ಡೂಶ್ವಯಥುಪ್ರಬಲಂ, ಪಶ್ಚಾಚ್ಛಲಾಕಯಾ ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ‘ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಕ್ಷಾರಂ ಪಾತಯಿತ್ವಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಕಾಲಾವಧಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ- ದತ್ತ್ವಾ ವಾಕ್ಶತಮಾತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ|- ವಾಕ್ ಲಘ್ವಕ್ಷರೋಚ್ಚಾರಣಂ ; ವಾಕ್ಶತಮಾತ್ರಮಿತಿ ಮಾತ್ರಗ್ರಹಣೇನೈತದ್ಬೋಧಯತಿ- ಏತಾವತಾ ಕಾಲೇನ ಯೋ ದಹತಿ ಸ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಃ ಕ್ಷಾರಃ| ಅನ್ಯೇ ಮಾತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಏವಶಬ್ದಂ ಪಠನ್ತಿ, “ವಾಕ್ಶತಮೇವ ನಾಧಿಕಂ ನ ನ್ಯೂನಂ ಚ’’ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪ್ರತಿದೋಷಂ ಲೇಪಪ್ರಮಾಣಮವಚಾರಣಕಾಲಂ ಚ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಪದ್ಮಪತ್ರಸಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇಮಂ ಚ ಪಾಠಂ ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾತ್ ಸಮಗ್ರೋ ನ ಲಿಖಿತ ಇತಿ||೧೮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ತಸ್ಮಿನ್ನಿಪತಿತೇ ವ್ಯಾಧೌ ಕೃಷ್ಣತಾ ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್ |೧೯|

ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನಿಪತಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ದುಷ್ಟಮಾಂಸಾದಿಷು ವರ್ತತೇ, ನತು ದುಃಖಸಞ್ಜ್ಞಿಕೇ ವ್ಯಾಧೌ; ಕುತಃ? ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣತಾಭಾವಾತ್| ಏತತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್|೧೯|-

Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21

ತತ್ರಾಮ್ಲವರ್ಗಃ ಶಮನಃ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಕಸಂಯುತಃ ||೧೯|| ಅಥ ಚೇತ್ ಸ್ಥಿರಮೂಲತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಂ ನ ಶೀರ್ಯತೇ | ಇದಮಾಲೇಪನಂ ತತ್ರ ಸಮಗ್ರಮವಚಾರಯೇತ್ ||೨೦|| ಅಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಬೀಜಾನಿ ತಿಲಾನ್ ಮಧುಕಮೇವ ಚ | ಪ್ರಪೇಷ್ಯ ಸಮಭಾಗಾನಿ ತೇನೈನಮನುಲೇಪಯೇತ್ ||೨೧||

ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧೇ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮಾಹ- ತತ್ರಾಮ್ಲವರ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲವರ್ಗಃ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದಿಃ| ಸ್ಥಿರಮೂಲತ್ವಾತ್ ದೃಢಮೂಲತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಶೀರ್ಯತೇ ನ ಶಟತಿ| ಇದಮಿತಿ ಅಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ತತ್ರೇತಿ ಅಶೀರ್ಯಮಾಣೇ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧೇ| ಸಮಗ್ರಂ ಸರ್ವಮ್| ಅವಚಾರಯೇತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ತದೇವಾಲೇಪನಮಾಹ- ಅಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಬೀಜಾನಿತಿ ಅಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಾಧಃಸ್ಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ತೇನೇತಿ ಸಮಭಾಗಪಿಷ್ಟೇನಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಬೀಜಾದಿನಾ| ಏನಂ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಮ್||೧೯-೨೧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ತಿಲಕಲ್ಕಃ ಸಮಧುಕೋ ಘೃತಾಕ್ತೋ ವ್ರಣರೋಪಣಃ |೨೨|

ಕ್ಷಾರಕೃತವ್ರಣರೋಪಣೋಪಾಯಮಾಹ- ತಿಲಕಲ್ಕ ಇತ್ಯಾದಿ|೨೨|-

Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25

ರಸೇನಾಮ್ಲೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ವೀರ್ಯೋಷ್ಣೇನ ಚ ಯೋಜಿತಃ ||೨೨|| ಆಗ್ನೇಯೇನಾಗ್ನಿನಾ ತುಲ್ಯಃ ಕಥಂ ಕ್ಷಾರಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ | ಏವಂ ಚೇನ್ಮನ್ಯಸೇ ವತ್ಸ! ಪ್ರೋಚ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೨೩|| ಅಮ್ಲವರ್ಜಾನ್ ರಸಾನ್ ಕ್ಷಾರೇ ಸರ್ವಾನೇವ ವಿಭಾವಯೇತ್ | ಕಟುಕಸ್ತತ್ರ ಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಲವಣೋಽನುರಸಸ್ತಥಾ | ಅಮ್ಲೇನ ಸಹ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಸ ತೀಕ್ಷ್ಣಲವಣೋ ರಸೇ ||೨೪|| ಮಾಧುರ್ಯಂ ಭಜತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಭಾವಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ | ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಛಮಮಾಪ್ನೋತಿ ವಹ್ನಿರದ್ಭಿರಿವಾಪ್ಲುತಃ ||೨೫||

ಅಗ್ನಿತುಲ್ಯಸ್ಯ ಕ್ಷಾರಸ್ಯಾಗ್ನೇಯೇನ ಕಾಞ್ಜಿಕೇನ ಕಥಂ ಶಮನಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ರಸೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ವೀರ್ಯೋಷ್ಣೇನಾಗ್ನೇಯೇನ ರಸೇನ ಯೋಜಿತೋಽಗ್ನಿತುಲ್ಯಃ ಕ್ಷಾರಃ ಕಥಂ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಪಿಣ್ಡಃ| ಉತ್ತರಮಾಹ- ಏವಂ ಚೇನ್ಮನ್ಯಸೇ ವತ್ಸೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಾವಯೇತ್ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಟುಕಸ್ತತ್ರ ಭೂಯಿಷ್ಠ ಇತಿ ತತ್ರ ಪಞ್ಚರಸೇ ಕ್ಷಾರೇ ಕಟುಕೋಽನುರಸಃ, ಲವಣಸ್ತು ಭೂಯಿಷ್ಠ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ಕೇಚಿತ್ ಕಟುಕಮೇವ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತನ್ನ, ಯತೋ ಜನಾ ಅಮ್ಲಭಕ್ಷಣೇ ಮಾಧುರ್ಯಾರ್ಥಂ ಲವಣಮೇವ ರಸಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜತೇ, ಲವಣವರ್ಗೇ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪಠಿತತ್ವಾಚ್ಚ, ಕಟುವರ್ಗೇ ಚಾಪಠಿತತ್ವಾತ್; ಯದ್ಯೇವಂ ‘ಸ ಖಲ್ವಾಗ್ನೇಯೌಷಧಿಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ ಕಟುಕ’ ಇತಿ ತರ್ಹಿ ಕಥಮ್? ಉಚ್ಯತೇ, ಲವಣವರ್ಗಪಾಠಾದೇವ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಲವಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಕಟುಕ ಇತಿ ವಿಧ್ಯರ್ಥಮೇವ| ಸ ತೀಕ್ಷ್ಣಲವಣೋ ರಸೇ ಇತಿ ಸ ಕ್ಷಾರ ಏವಙ್ಗುಣಃ| ಅದ್ಭಿಃ ಪಾನೀಯೈಃ ಆಪ್ಲುತೋ ‘ಬೋಲಿ(ಡಿ)ತ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೨೨-೨೫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧೇ ವಿಕಾರೋಪಶಮೋ ಲಾಘವಮನಾಸ್ರಾವಶ್ಚ |೨೬|

ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾನ್ತರಕಥನಾಯ ಪುನಃ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಾದಿಮಧ್ಯೇ| ಲಾಘವಮಙ್ಗಾನಾಮ್| ಕೃತೇ ಕ್ಷಾರನಿರ್ವಾಪಣ ಏತೇ ವಿಕಾರೋಪಶಮಾದಯೋ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುತ್ತರಕಾಲಂ ಜ್ಞೇಯಾನಿ; “ಏತದ್ವಿಕಾರೋಪಶಮಾದಿಕಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಾತ್ಕಾಲಿಕಂ ಲಕ್ಷಣಂ, ಕಿಞ್ಚಿದುತ್ತರಕಾಲಿಕಮ್” ಇತ್ಯನ್ಯೇ|೨೬|-

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

ಹೀನದಗ್ಧೇ ತೋದಕಣ್ಡುಜಾಡ್ಯಾನಿ ವ್ಯಾಧಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ |೨೬|

ಹೀನದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹೀನದಗ್ಧೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೀನದಗ್ಧೇ ತೋದಾದಯೋ ವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಃ| ಜಾಡ್ಯಂ ಜಡತಾ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ‘ದುರ್ದಗ್ಧೇ ತೋದದಾಹಕಣ್ಡೂಜಾಡ್ಯಾನಿ ವ್ಯಾಧಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, “ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಏತಾನಿ ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಕಫಪ್ರಕೋಪಕಾರ್ಯಾಣಿ” ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ|೨೬|-

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

ಅತಿದಗ್ಧೇ ದಾಹಪಾಕರಾಗಸ್ರಾವಾಙ್ಗಮರ್ದಕ್ಲಮಪಿಪಾಸಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಃ ಸ್ಯುರ್ಮರಣಂ ವಾ ||೨೬||

ಅತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಅತಿದಗ್ಧೇ ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿದಗ್ಧೇ ದಾಹಪಾಕಾದಯಃ ಪೈತ್ತಿಕಾಃ, ರಾಗೋ ರಕ್ತತಾ, ಅಙ್ಗಮರ್ದೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ, ಕ್ಲಮೋ ಗ್ಲಾನಿಃ||೨೬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ಕ್ಷಾರದಗ್ಧವ್ರಣಂ ತು ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಚೋಪಕ್ರಮೇತ್ ||೨೭||

ಕ್ಷಾರದಗ್ಧವ್ರಣವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಕ್ಷಾರದಗ್ಧವ್ರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಯಥಾವಿಧಿ ಯಥಾದೋಷಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, “ಹೇತುವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ವಿಧಿನಾ” ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ಅಥ ನೈತೇ ಕ್ಷಾರಕೃತ್ಯಾಃ- ತದ್ಯಥಾ- ದುರ್ಬಲಬಾಲಸ್ಥವಿರಭೀರುಸರ್ವಾಙ್ಗಶೂನೋದರಿರಕ್ತಪಿತ್ತಿಗರ್ಭಿಣ್ಯೃತುಮತೀಪ್ರವೃದ್ಧಜ್ವರಿಪ್ರಮೇಹಿರೂಕ್ಷಕ್ಷತಕ್ಷೀಣ- ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛೋಪದ್ರುತಕ್ಲೀಬಾಪವೃತ್ತೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನಯಃ ||೨೮||

ಅತಃ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ದ್ವಿವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಯೇಷು ಪ್ರತಿಷೇಧಸ್ತಾನಾಹ- ಅಥ ನೈತೇ ಕ್ಷಾರಕೃತ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷು ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಕೇಷುಚಿದೇವ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಕ್ಷಾರನಿಷೇಧಃ, ಕೇಷುಚಿತ್ ಪಾನೀಯನಿಷೇಧಃ, ಕೇಷುಚಿದುಭಯನಿಷೇಧಃ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಶೂನೋದರೀತಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗೇನ ಶೂನೋ ಯ ಉದರೀ ತಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಾರನಿಷೇಧಃ ಕೃತಃ; ಕ್ಷತ ಉರಃಕ್ಷತಃ, ತೇನ ಕ್ಷೀಣಃ; ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛೋಪದ್ರುತ ಇತಿ ಉಪದ್ರುತಶಬ್ದಸ್ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕ್ಲೀಬಃ ಕ್ಷೀಣಶುಕ್ರಃ, ಅಶುಕ್ರಸ್ಯ ಪುನಃ ಕ್ಷಾರಾಧಿಕಾರ ಏವ ನಾಸ್ತಿ ; ಉದ್ವೃತ್ತಾಪವೃತ್ತಫಲಯೋನಯ ಇತಿ ಉದ್ವೃತ್ತಾಪವೃತ್ತಶಬ್ದೌ ಫಲಯೋನಿಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ; ಫಲಮಣ್ಡಂ, ಯೋನಿರ್ಗರ್ಭಾಶಯಃ; ಉದ್ವೃತ್ತಫಲಃ ಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಗತಾಣ್ಡಃ, ಅಪವೃತ್ತಫಲಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ರಸ್ತಾಣ್ಡಃ; ಉದ್ವೃತ್ತಯೋನಿಃ ಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಗತಯೋನಿಃ, ಅಪವೃತ್ತಯೋನಿಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ರಸ್ತಯೋನಿಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಫಲಯೋನಿಶಬ್ದೇನ ಸಮುದಿತೇನ ಗರ್ಭಾಶಯಮಾಚಕ್ಷತೇ, ತತ್ರಾಯಮರ್ಥಃ- ಉದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಃ ಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಗತಗರ್ಭಾಶಯಾ, ಅಪವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ರಸ್ತಗರ್ಭಾಶಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪರೇ ತು ಫಲಶಬ್ದಂ ರಜಸಿ ವರ್ತಯನ್ತಿ, ಕುತಃ? ಗರ್ಭಸ್ಯ ಫಲಸಾಧನತ್ವಾತ್; ತೇನ ಯಸ್ಯಾಃ ಯೋನೇಃ ಸಕಾಶಾತ್ ಫಲಂ ರಜ ಉದ್ವೃತ್ತಮೂರ್ಧ್ವಗತಂ ಅಪವೃತ್ತಮಧೋಗತಮ್, ಸಾ ಉದ್ವೃತ್ತಾಪವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಃ ||೨೮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

ತಥಾ ಮರ್ಮಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧಿತರುಣಾಸ್ಥಿಸೇವನೀಧಮನೀಗಲನಾಭಿನಖಾನ್ತಃಶೇಫಃಸ್ರೋತಃಸ್ವಲ್ಪಮಾಂಸೇಷು ಚ ದೇಶೇಷ್ವಕ್ಷ್ಣೋಶ್ಚ ನ ದದ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ವರ್ತ್ಮರೋಗಾತ್ ||೨೯||

ವ್ಯಾಧಿಪುರುಷವಿಶೇಷೇಣ ನಿಷೇಧಮುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರದೇಶವಿಶೇಷೇಣ ವಕ್ತುಮಾಹ- ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ತರುಣಾಸ್ಥೀನಿ ಘ್ರಾಣಕರ್ಣಗ್ರೀವಾಕ್ಷಿಪುಟೇಷು ತರುಣಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ಯಸ್ಥೀನಿ; ಸೇವನ್ಯಃ ಸಪ್ತ, ಪಞ್ಚ ಶಿರಸಿ, ಏಕಾ ಜಿಹ್ವಾಯಾಮ್, ಏಕಾ ಶೇಫಸಿ; ಧಮನ್ಯಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರ್ನಾಭಿಪ್ರಭವಾಃ; ನಾಭಿರಿತಿ ಮರ್ಮಗ್ರಹಣಾದೇವ ನಾಭಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾ, ಪುನರ್ನಾಭಿಗ್ರಹಣಂ ನಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಾತಿಶಯಸೂಚನಾರ್ಥಂ; ಶೇಫೋ ಮೇಢ್ರಃ| ಅನುಕ್ತಮುಪಗೃಹ್ಣನ್ನಾಹ- ಅಲ್ಪಮಾಂಸೇಷು ಚ ಪ್ರದೇಶೇಷು ಜಾನುಪಾದೋಪರಿ ಲಲಾಟಾದಿಷು ಚ| ಅಕ್ಷ್ಣೋಶ್ಚ ನ ದದ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ವರ್ತ್ಮರೋಗಾದಿತಿ ಅನ್ಯತ್ರಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ರೋಗೇ, ವರ್ತ್ಮರೋಗೇ ಪುನರಕ್ಷ್ಣೋರಪಿ ಕ್ಷಾರಂ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಧಿಷು ಶೂನಗಾತ್ರಮಸ್ಥಿಶೂಲಿನಮನ್ನದ್ವೇಷಿಣಂ ಹೃದಯಸನ್ಧಿಪೀಡೋಪದ್ರುತಂ ಚ ಕ್ಷಾರೋ ನ ಸಾಧಯತಿ (ದುರ್ಬಲಬಾಲಸ್ಥವಿರಾದೀನ್ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯ ಇತಿ) ||೩೦||

ಅವಸ್ಥಾವಶಾನ್ನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ||೩೦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ವಿಷಾಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರಾಶನಿಮೃತ್ಯುಕಲ್ಪಃ ಕ್ಷಾರೋ ಭವತ್ಯಲ್ಪಮತಿಪ್ರಯುಕ್ತಃ | ಸ ಧೀಮತಾ ಸಮ್ಯಗನುಪ್ರಯುಕ್ತೋ ರೋಗಾನ್ನಿಹನ್ಯಾದಚಿರೇಣ ಘೋರಾನ್ ||೩೧||

ಇದಾನೀಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಮಹಾಗುಣತ್ವಮಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯ ತು ಮಹಾದೋಷತ್ವಂ ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರಾಶನಿಮೃತ್ಯುಕಲ್ಪ ಇತಿ ಮೃತ್ಯುಶಬ್ದೋ ವಿಷಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ವಿಷಾದಿಭಿಃ ಕೃತ್ವಾ ಯೋ ಮೃತ್ಯುಸ್ತೇನ ಮೃತ್ಯುನಾ ಕಲ್ಪಃ ಸದೃಶೋ ಭವತಿ; ತತ್ರ ವಿಷವದ್ವೇದನಾಭಿಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನುಸಾರೀ ಭೂತ್ವಾ ಮಾರಯತಿ, ಅಗ್ನಿವದ್ವಿಸ್ಫೋಟಕಾದಿಕಾರಣೋ ಭೂತ್ವಾ, ಶಸ್ತ್ರವತ್ ಸಿರಾದಿಚ್ಛೇದೀ ಭೂತ್ವಾ, ಅಶನಿವತ್ ಸದ್ಯೋ ಮಾರಯತೀತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಚತುಷ್ಟಯಮುಪನ್ಯಸ್ತಮ್||೩೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷಾರಪಾಕವಿಧಿರ್ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷಾರಪಾಕವಿಧಿರ್ನಾಮೈಕದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||