Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః క్షారపాకవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| క్షారశబ్దః పాకవిధిభ్యాం సహ సంబధ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
శస్త్రానుశస్త్రేభ్యః క్షారః ప్రధానతమః, ఛేద్యభేద్యలేఖ్యకరణాత్ త్రిదోషఘ్నత్వాద్విశేషక్రియావచారణాచ్చ ||3||
शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः, छेद्यभेद्यलेख्यकरणात् त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च ||३||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రానుశస్త్రేభ్య ఇతి శస్త్రాణి మండలాగ్రాదీని, అనుశస్త్రాణి త్వక్సారాదీని, తేభ్యః క్షారః ప్రధానతమః, ద్వే పునరనుశస్త్రే అగ్నిజలౌకాఖ్యే పరిశిష్టే; తదుక్తం- ‘విధిః ప్రవక్ష్యతే పశ్చాదగ్నిక్షారజలౌకసాం’(సూ. అ. 8)’- ఇతి; ఏషాం త్రయాణామపి ప్రాధాన్యమస్తి, అత ఏవైషాం పృథగధ్యాయః; అత్ర జలౌకసః ప్రధానం, అగ్నిః ప్రధానతరః, క్షారః ప్రధానతమః; ‘క్షారాదగ్నిర్గరీయాన్’ (సూ. అ. 12) ఇత్యత్ర యథా న విరోధస్తథా తత్రైవ వక్ష్యామః| కస్మాత్ క్షారస్య ప్రాధాన్యమిత్యత ఆహ- ఛేద్యేత్యాది| ఛేద్యాదీని కర్మాణ్యగ్నిజలౌకసోర్న సంభవంతి, తేన తాభ్యాం సకాశాత్ క్షారస్య ప్రాధాన్యం, త్రిదోషఘ్నత్వం క్షారస్య నానౌషధిసమవాయాదిత్యాదినా సాధయిష్యతి, విశేషక్రియావచారణం యథా పిత్తార్శఃసు విశేషేణావచారణం ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర క్షరణాత్ క్షణనాద్వా క్షారః ||4||
तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः ||४||
🔊 Audio coming soon
క్షారస్య నిరుక్తిం కుర్వన్నాహ- తత్ర క్షరణాదిత్యాది| క్షరణాద్ దుష్టత్వఙ్మాంసాదిచాలనాత్, శాతనాదిత్యర్థః; అన్యే తు క్షరణాద్దోషాణాం చాలనాత్| క్షణనాత్ త్వఙ్మాంసాదిహింసనాత్| ‘క్షరణాత్’ ఇత్యత్ర ‘క్షపణాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; క్షపణం శోధనమభిప్రేతం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
నానౌషధిసమవాయాత్త్రిదోషఘ్నః , శుక్లత్వాత్ సౌమ్యః; తస్య సౌమ్యస్యాపి సతో దహనపచనదారణాదిశక్తిరవిరుద్ధా, ఆగ్నేయౌషధిగుణభూయిష్ఠత్వాత్ కటుక ఉష్ణస్తీక్ష్ణః పాచనో విలయనః శోధనో రోపణః శోషణః స్తంభనో లేఖనః కృమ్యామకఫకుష్ఠవిషమేదసాముపహంతా పుంస్త్వస్య చాతిసేవితః ||5||
नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः , शुक्लत्वात् सौम्यः; तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा, आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः ||५||
🔊 Audio coming soon
క్షారగుణకర్మాహ- నానౌషధిసమవాయాదిత్యాది| సమవాయః సంయోగః; యతోఽయం క్షారోఽనేకౌషధిసమవాయాత్త్రిదోషఘ్నః, అతః పిత్తార్శఃస్వపి యౌగికత్వమస్య| శుక్లత్వాత్ సౌమ్య ఇత్యస్యాగ్రే కేచిదపిశబ్దం లుప్తనిర్దిష్టం వర్ణయంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- న కేవలముష్ణః సౌమ్యోఽపీతి, తేనాస్య వక్ష్యమాణముష్ణత్వమపి న విరుధ్యతే| దహనపచనదారణశక్తిరవిరుద్ధా హిమానీవత్| పాచన ఇతి ద్వివిధోఽపి క్షారః; అత్ర వ్రణశోథస్య ప్రతిసారణీయః పాచనః, అన్నాజీర్ణస్య పానీయః| విలయనః శోఫస్య వాతకఫభూయిష్టస్య| శోధనో దుష్టవ్రణస్య, రోపణః శుద్ధవ్రణస్య, అత్ర యోగశక్తిప్రభావాత్తిలయవకల్కవత్ క్షారస్య శోధనరోపణత్వం న విరుధ్యతే; శోధన ఏవాయం క్షారః, శుద్ధస్తు వ్రణః స్వయమేవ రోహతీత్యన్యే; న హి శుద్ధే వ్రణే రోపణార్థం క్షారోఽవచార్యతే సిరాదిక్షణనభయాత్, తస్మాత్ పారంపర్యేణ రోపణ ఇతి; కేచిదస్య రోపణత్వం న పఠంత్యేవ| శోషణో వ్రణక్లేదస్య| స్తంభనః శోణితాతిప్రవృత్తేః| ఉపహంతృశబ్దః కృమ్యాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; కృమయో బాహ్యాభ్యంతరాః, తేషాం ద్వివిధః క్షార ఉపహంతా; ఆమః అపక్వరసః, మేదసః పానీయ ఏవోపహంతా; పుంస్త్వస్య శుక్రస్య||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
స ద్వివిధః- ప్రతిసారణీయః, పానీయశ్చ ||6||
स द्विविधः- प्रतिसारणीयः, पानीयश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముక్తగుణకర్మణః క్షారస్య ద్వైవిధ్యం దర్శయన్నాహ- స ద్వివిధ ఇత్యాది| ప్రతిసారణీయః ప్రతిసారణార్హః; పానీయః పానార్హః, క్షారోదకమిత్యర్థః; యే చాన్యేఽపి పాక్యసర్జికాయవక్షారా యథారోగం వక్తవ్యాస్తేషాం చూర్ణవటకావలేహాదిషు ప్రయోగః కర్తవ్యః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర ప్రతిసారణీయః కుష్ఠకిటిభదద్రుమండలకిలాసభగందరార్బుదార్శోదుష్టవ్రణనాడీచర్మకీల- తిలకాలకన్యచ్ఛవ్యంగమశకబాహ్యవిద్రధికృమివిషాదిషూపదిశ్యతే , సప్తసు చ ముఖరోగేషూపజిహ్వాధిజిహ్వోపకుశదంతవైదర్భేషు తిసృషు చ రోహిణీషు, ఏతేష్వేవానుశస్త్రప్రణిధానముక్తం ||7||
तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकील- तिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते , सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु, एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम् ||७||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిసారణీయస్య విషయం దర్శయన్నాహ- తత్ర ప్రతిసారణీయ ఇత్యాది| కిటిభః కుష్ఠవిశేషః; తస్య పృథగవిధానం నియమేన ప్రతిసారణీయసాధ్యత్వజ్ఞాపనార్థం; దద్రు మండలం దద్రుమండలం; కిలాసం త్వగ్గతం శ్విత్రకుష్ఠం; చర్మకీలః అర్శోనిదానపఠితః; న్యచ్ఛవ్యంగౌ క్షుద్రరోగనిదానోక్తౌ; బాహ్యశబ్దః విద్రధికృమివిషైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| విషాదిష్విత్యాదిశబ్దాద్వల్మీకాదీనాం గ్రహణం| ‘బాహ్యకృమివిశేషాదిషు’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| కే తే సప్త ముఖరోగా యేషు క్షార ఉపయుజ్యతే, ఇత్యాహ- ఉపజిహ్వేత్యాది|- ఉపజిహ్వాదీన్ రోగాన్ ముఖరోగనిదానే వక్ష్యతి| తిసృణాం రోహిణీనాం గ్రహణం సన్నిపాతరక్తజయోరసాధ్యత్వజ్ఞాపనార్థం| కుతః పునరుపజిహ్వాదిభ్యోఽన్యేషు ముఖరోగేషు క్షారో నోపయుజ్యత ఇత్యాహ- ఏతేష్వేవేత్యాది| అత్రానుశస్త్రం క్షార ఏవ| ‘ఏతేష్వనుశస్త్రనిపాతనం’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
పానీయస్తు గరగుల్మోదరాగ్నిసంగాజీర్ణారోచకానాహ- శర్కరాశ్మర్యాభ్యంతరవిద్రధికృమివిషార్శఃసూపయుజ్యతే ||8||
पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाह- शर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्रधिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते ||८||
🔊 Audio coming soon
పానీయవిషయం దర్శయన్నాహ- పానీయస్త్విత్యాది| గరః కృత్రిమం విషం, దూషీవిషమిత్యన్యే; అగ్నిసంగః ఇతి అగ్నిః సజ్యతే లీయతే యస్మాద్యేన యస్మిన్ వా సోఽగ్నిసంగః, తేన వాతశ్లైష్మికగ్రహణీవిసూచికాలసకవిలంబికాదివికారా గృహ్యంతే; శర్కరా వాతేన భిన్నాఽశ్మరీ శర్కరేత్యుచ్యతే||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
అహితస్తు రక్తపిత్తజ్వరితపిత్తప్రకృతిబాలవృద్ధదుర్బలభ్రమ- మదమూర్చ్ఛాతిమిరపరీతేభ్యోఽన్యేభ్యశ్చైవంవిధేభ్యః ||9||
अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रम- मदमूर्च्छातिमिरपरीतेभ्योऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः ||९||
🔊 Audio coming soon
క్షారస్య యేష్వయౌగికత్వం తానాహ- అహితస్త్విత్యాది| భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం, మదో విషమద్యశోణితోత్థో వికారః పూగఫలేనేవ మత్తతా, మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః, పరీతశబ్దో భ్రమాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తం చేతరక్షారవద్దగ్ధ్వా పరిస్రావయేత్; తస్య విస్తరోఽన్యత్ర ||10||
तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत्; तस्य विस्तरोऽन्यत्र ||१०||
🔊 Audio coming soon
తత్ర పానీయక్షారపాకం విధిం చ సంక్షేపేణ దర్శయితుమాహ- తం చేతరక్షారవదిత్యాది| ఇతరక్షారవత్ ప్రతిసారణీయవత్; యథా ప్రతిసారణీయస్య కాష్ఠదాహః షడ్గుణోదకపాకస్త్రిభాగావశేషానంతరం పరిస్రావణం చ, తద్వత్ పానీయస్యాపి పాకవిధిః స్రావణం చ ద్వితీయపాకవర్జం; పానీయక్షారోదకప్రమాణముత్తమా మాత్రా పలం, మధ్యమా కర్షత్రయం, అధమా అర్ధపలం| అన్యత్ర గుల్మాదిష్వధ్యాయేషు||10||
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
అథేతరస్త్రివిధో మృదుర్మధ్యస్తీక్ష్ణశ్చ | తం చికీర్షుః శరది గిరిసానుజం శుచిరుపోష్య ప్రశస్తేఽహని ప్రశస్తదేశజాతమనుపహతం మధ్యమవయసం మహాంతమసితముష్కకమధివాస్యాపరేద్యుః పాటయిత్వా ఖండశః ప్రకల్ప్యావపాట్య నివాతే దేశే నిచితిం కృత్వా సుధాశర్కరాశ్చ ప్రక్షిప్య తిలనాలైరాదీపయేత్ | అథోపశాంతేఽగ్నౌ తద్భస్మ పృథగ్గృహ్ణీయాద్భస్మశర్కరాశ్చ | అథానేనైవ విధానేన కుటజపలాశాశ్వకర్ణపారిభద్రకబిభీతకారగ్వధతిల్వకార్కస్నుహ్యపామార్గపాటలానక్తమాలవృషకదలీ- చిత్రకపూతీకేంద్రవృక్షాస్ఫోతాశ్వమారకసప్తచ్ఛదాగ్నిమంథగుంజాశ్చతస్రశ్చ కోశాతకీః సమూలఫలపత్రశాఖా దహేత్ | తతః క్షారద్రోణముదకద్రోణైః షడ్భిరాలోడ్య మూత్రైర్వా యథోక్తైరేకవింశతికృత్వః పరిస్రావ్య, మహతి కటాహే శనైర్దర్వ్యాఽవఘట్టయన్ విపచేత్ | స యదా భవత్యచ్ఛో రక్తస్తీక్ష్ణః పిచ్ఛిలశ్చ తమాదాయ మహతి వస్త్రే పరిస్రావ్యేతరం విభజ్య పునరగ్నావధిశ్రయేత్ | తత ఏవ క్షారోదకాత్ కుడవమధ్యర్ధం వాఽపనయేత్ | తతః కటశర్కరాభస్మశర్కరాక్షీరపాకశంఖనాభీరగ్నివర్ణాః కృత్వాఽఽయసే పాత్రే తస్మిన్నేవ క్షారోదకే నిషిచ్య పిష్ట్వా తేనైవ ద్విద్రోణేఽష్టపలసమ్మితం శంఖనాభ్యాదీనాం ప్రమాణం ప్రతివాప్య , సతతమప్రమత్తశ్చైనమవఘట్టయన్ విపచేత్ | స యథా నాతిసాంద్రో నాతిద్రవశ్చ భవతి తథా ప్రయతేత | అథైనమాగతపాకమవతార్యానుగుప్తమాయసే కుంభే సంవృతముఖే నిదధ్యాదేష మధ్యమః ||11|| ఏష చైవాప్రతీవాపః పక్వః సంవ్యూహిమో మృదుః ||12||
अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च | तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तमसितमुष्ककमधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निवाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैरादीपयेत् | अथोपशान्तेऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च | अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकबिभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदली- चित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्रशाखा दहेत् | ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिरालोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैरेकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य, महति कटाहे शनैर्दर्व्याऽवघट्टयन् विपचेत् | स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् | तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धं वाऽपनयेत् | ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीरग्निवर्णाः कृत्वाऽऽयसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणेऽष्टपलसम्मितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य , सततमप्रमत्तश्चैनमवघट्टयन् विपचेत् | स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश्च भवति तथा प्रयतेत | अथैनमागतपाकमवतार्यानुगुप्तमायसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः ||११|| एष चैवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः ||१२||
🔊 Audio coming soon
అథేతర ఇత్యాది| ఇతరః ప్రతిసారణీయః; అథేతరో మృదురిత్యాద్యత్ర కేచిన్న పఠంతి| ప్రతిసారణీయస్య పాకవిధిం నిర్దేష్టుమాహ- తం చికీర్షురిత్యాది| తం ప్రతిసారణీయం, చికీర్షుః కర్తుమిచ్ఛుః; తం చికీర్షురిత్యత్ర ‘అథేతరం చికీర్షుః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; అథశబ్దో మంగలార్థః, ఇతరం ప్రతిసారణీయం| గిరిసానుజం పర్వతోపరిజాతం, “గిరిసానుజమితి జాంగలదేశోపలక్షణం” ఇత్యన్యే| ‘శుచిరుపోష్య’ ఇత్యత్ర ‘శుచిరుపవసన్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| అనుపహతం కృమిదవాగ్నిగరాద్యనుపహతం| అసితముష్కకం కృష్ణపుష్పమోక్షకం, న శ్వేతాదిపుష్పం| అధివాస్య మంత్రవద్బలికర్మోపహరేదిత్యర్థః| కేచిదస్యాగ్రే “మంత్రేణానేనాభిమంత్ర్య- అగ్నివీర్య! మహావీర్య! మా తే వీర్యం ప్రణశ్యతు| ఇహైవ తిష్ఠ కల్యాణ! మమ కార్యం కరిష్యసి|| మమ కార్యే కృతే పశ్చాద్దేవలోకం గమిష్యసి| శ్వేతరక్తపుష్పసహస్రం జుహుయాత్” ఇతి పఠంతి; అయం చ నిబంధేషు న పఠ్యతే| అన్యే త్వత్ర “ప్రాఙ్ముఖోపగతస్తత్ర బలిం దత్త్వా చతుర్దిశం| వృక్షాభ్యాశే తతో బ్రూయాత్ ప్రాంజలిః ప్రయతః శుచిః|| నివసంతీహ భూతాని యాన్యస్మిన్ కానిచిద్ద్రుమే| అపక్రామంత్వయం ఛేద్యః పరార్థే శ్వో మయా ద్రుమః| ఏవమామంత్రితం వృక్షం లాజాధూపైః సురాసవైః| ప్రభాతే వైకృతం తత్ర న పశ్యేచ్ఛేదయేత్తతః| శాంతే నీహారతిమిరే యుగమాత్రోదితే రవౌ| పూర్వాగ్రముత్తరాగ్రస్థం తం తరుం పాత(ట)యేద్ద్రుతం” “ఇత్యధివాసనమంత్రం పఠంతి, భోజేఽప్యేవమేవ పఠ్యతే” ఇతి చ వదంతి| అపరేద్యురపరస్మిన్ దినే| ఖండశః ప్రకల్ప్య బహూన్ ఖండాన్ కృత్వా| అవపాట్య తాన్ ఖండాన్ పునః పాటయిత్వా; ‘అపరేద్యుః పాటయిత్వా ఇత్యస్య స్థానే ‘ప్రభాతే వైకృతమద్భుతం న పశ్యేత్తదోపకల్పయేత్’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః| వైకృతం తరుశాఖాభంగాది, అద్భుతం రుధిరవర్షాది, ఇతి చ తస్య వ్యాఖ్యానం| నిచితిః కాష్ఠానామౌత్తరాధర్యేణావస్థితిః; కేచిదత్ర ‘చితిం కృత్వా’ ఇతి పఠంతి, చితిం దాహస్థానమితి వ్యాఖ్యానయంతి| తిలనాలైరాదీపయేత్ తిలనాలదీపనాచ్ఛక్త్యతిశయో భవతి| నిచితిం కృత్వేత్యస్యాగ్రే కేచిత్ ‘సుధాశర్కరాః ప్రక్షిప్య’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- సుధాశర్కరాః సుధాపాషాణాః| భస్మశర్కరాశ్చేతి దహ్యమానార్ద్రకాష్ఠరసాచ్ఛర్కరేవాన్యోన్యసంహతం భస్మజాతం భస్మశర్కరేత్యుచ్యతే, తాం చ పృథక్ గృహ్ణీయాత్; పృథగ్గ్రహణం భిన్నప్రయోజనార్థం; తేన భస్మనః క్షారోదకకరణం, భస్మశర్కరా పునః క్షారద్రవ్యసమవాపినీ| అన్యే తు ‘పృథక్ గృహ్ణీయాత్’ ఇత్యస్యాగ్రే ‘కటశర్కరా భస్మశర్కరాశ్చ’ ఇతి పఠంతి, ‘కటశర్కరా అదగ్ధసుధాపాషాణాః, భస్మశర్కరాస్తు క్షారద్రవ్యైః సహ దగ్ధాశ్చూర్ణపాషాణాః’ ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి| ఏష దాహకల్పః| అథానేనైవేత్యాది| అథానేనైవ విధానేనేత్యనేన నివాతదేశనిచితిస్తిలనాలదీపనం చ లభ్యతే, గిరిసానుజమిత్యస్య జాంగలదేశోపలక్షణత్వం, తేనేహాపి కుటజాదీన్యపి జాంగలాని గృహ్యంతే| ముష్కకస్య కుటజాదీనాం చైకదేశకల్పనత్వేఽపి పృథగ్దాహవిధానం కుటజాదిభస్మనో ముష్కకభస్మనో భాగాధిక్యఖ్యాపనార్థం, భాగాధిక్యం చ ‘తతః క్షారద్రోణముదకద్రోణైః షడ్భిః’- ఇత్యత్ర వక్ష్యామః| అన్యే తు ముష్కకేణైకేనాపి క్షారో భవతీతి పృథగ్విధానం బోధయతి| పలాశః కింశుకః; అశ్వకర్ణః పూర్వదేశే గంధముండః పిప్పలసదృశః , పారిభద్రకో దేవదారుః, అన్యే తు రక్తకుసుమః కంటకీవృక్షవిశేషః స్వనామ్నా ప్రసిద్ధః, తిల్వకః స్వనామప్రసిద్ధః; ఇంద్రవృక్షః కుటజ ఏవ, ద్వివిధో హి కుటజో బృహత్ఫలః శ్వేతపుష్పః స్నిగ్ధపత్రః పుమాన్, అణుఫలవృంతా శ్యావారుణపుష్పా స్త్రీ; ఆస్ఫోతా సారివా; కోశాతకీ ఘోషకః; సా చతుర్విధా- బృహత్ఫలా, అల్పఫలా, పీతపుష్పా, శ్వేతపుష్పా, ఇతి| సమూలఫలపత్రశాఖా ఇతి కుటజాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| కేచిత్ కుటజాదికోశాతక్యంతం సమస్య పఠంతి| తతః క్షారద్రోణమిత్యాది తతో ముష్కకకుటజాదిదాహానంతరం| క్షారద్రోణమితి ముష్కకభస్మనో ద్వౌ భాగౌ కుటజాదిభస్మన ఏకో భాగ ఇతి మిశ్రీకృతం క్షారద్రోణముచ్యతే| ఉదకద్రోణైః షడ్భిరితి భస్మద్రవ్యాత్ షడ్గుణోదకపరిభాషేయం, అనయైవాన్యత్రాపి క్షారపాకవిధౌ క్షారకల్పనం; పక్షాంతరం దర్శయతి- మూత్రైర్వా యథోక్తైరితి దుందుభిస్వనీయకల్పోక్తైరిత్యర్థః ; తథాహి- ‘గవాం మూత్రేణ క్షారకల్పేన పరిస్రావ్య విపచేత్’ (క. అ. 6)- ఇతి; అత్రాపి క్షారకల్పేనేతి వచనాద్భస్మద్రవ్యాన్మూత్రస్య షడ్గుణత్వముక్తం| ఏకవింశతికృత్వః పరిస్రావ్యేతి ఏకవింశతివారాన్ వస్త్రేణ గాలయిత్వా| అవఘట్టయన్ చాలయన్, తావత్ పచేత్ స యదా భవత్యచ్ఛో రక్తస్తీక్ష్ణః పిచ్ఛిలశ్చేతి| ఏతేఽచ్ఛాదయో గుణాస్త్రిభాగావశేషే క్షారోదకే భవంతి| తం క్షారక్వాథం| ఆదాయ గృహీత్వా| ఇతరం విభజ్య క్షారభస్మకల్కం; ‘ఇతరద్విసృజ్య’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః, తత్రేతరత్ భస్మ కిట్టభూతం| అధిశ్రయేత్ ఆరోపయేత్| తత ఏవ క్షారోదకాత్ కుడవమధ్యర్ధం వాఽపనయేదితి కుడవమష్టౌ పలాన్యపనయేత్; అధ్యర్ధమిత్యత్ర కుడవమితి సంబధ్యతే, తేనాధ్యర్ధం కుడవం ద్వాదశపలాని వాఽపనయేత్| అన్యే త్వత్ర ద్వైగుణ్యం న మన్యంతే| ఏతచ్చ క్షారోదకాపనయనం కటశర్కరాదీనాం నిషేకార్థం పేషణార్థం చ; అన్యే తు కటశర్కరాదీనాం భాగప్రమాణజ్ఞాపనార్థమితి వదంతి, తేన కటశర్కరాదీని ద్రవ్యాణి ప్రత్యేకం కుడవప్రమాణాన్యధ్యర్ధకుడవప్రమాణాని వా ఆవపేదిత్యర్థః| తతః కటశర్కరేత్యాది కటశర్కరా గాంగేష్ఠీ, భస్మశర్కరా అత్రైవాధ్యాయే పూర్వం వ్యాఖ్యాతా; అన్యే తు కటశర్కరాభస్మశర్కరయోరన్యథా వ్యాఖ్యానం కుర్వంతి తదప్యత్రైవాధ్యాయే కథితం| క్షీరపాకో జలశుక్తిః| ఆయసే పాత్రే లౌహే భాజనే, ఏతే అగ్నివర్ణాః కృత్వా, తస్మిన్నేవ క్షారోదకే పూర్వోపనీతే కుడవేఽధ్యర్ధకుడవే వా, నిషిచ్య ప్రక్షిప్య| త్రైషాం కటశర్కరాదీనామనిర్దిష్టప్రమాణత్వాత్ సమా భాగా ఇత్యేకే; సమభాగశ్చాత్ర ప్రత్యేకమష్టౌ పలాని; ఏవం చ ద్వాత్రింశత్ పలాని భవంతి; ఏతేన ద్విద్రోణేఽష్టపలసమ్మితమిత్యపి ప్రమాణమనుకూలితం భవతి; ద్విద్రోణే షోడశాంశశ్చావాపభాగో జ్ఞాపితో భవతి| అన్యే త్వష్టపలసమ్మితమితి కటశర్కరాదీనాం ప్రత్యేకం ద్వే ద్వే పలే ఇత్యేవమష్టపలత్వం మన్యంతే| తన్న, శంఖనాభిప్రధానత్వాదేవ క్షారస్య; ఏవం చ విశ్వామిత్రభోజోక్తభాగకల్పనా నిరస్తా; తదుక్తభాగగ్రహణేఽపి శంఖనాభేరప్రాధాన్యం స్యాత్| ద్విద్రోణగ్రహణేన త్రిభాగావశేషం క్షారోదకం సర్వత్ర పరిభాషయంతి వృద్ధాః, ప్రాయేణ హి విమిశ్రితం క్షారద్రోణమాహుః; ఉదకద్రోణైః షడ్భిరితి షట్త్రింశదధికపంచదశశతోదకపలైః సహ విపచేదిత్యర్థః; తతస్తస్య పచ్యమానస్య తైక్ష్ణ్యాచ్ఛరక్తపిచ్ఛిలాదయో గుణాః షోడశాంశావశిష్టే షణ్ణవతిపలప్రమాణే భవంతి| అన్యే తు వదంతి- న చాత్ర చతుర్భాగాద్యవశేషణాదిపరిభాషా వ్యాప్రియతే, తస్మాచ్ఛనైః శనైస్తావద్విపచేద్యావద్రాగాదిగుణయుక్తః క్వాథో భవతి క్షారసంజ్ఞిత ఇతి| షణ్ణవతిపలప్రమాణే తు క్షారోదకే కటశర్కరాదీనాం సమభాగానాం చతుర్థాంశమావాపమిచ్ఛంతి ||11-12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ప్రతీవాపే యథాలాభం దంతీద్రవంతీచిత్రకలాంగలీపూతికప్రవాలతాలపత్రీవిడసువర్చికాకనకక్షీరీహింగువచాతివిషాః సమాః శ్లక్ష్ణచూర్ణాః శుక్తిప్రమాణాః ప్రతీవాపః | స ఏవ సప్రతీవాపః పక్వః పాక్యస్తీక్ష్ణః ||13||
प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्रवन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालपत्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाः श्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः | स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः ||१३||
🔊 Audio coming soon
సప్రతీవాపం పాక్యసంజ్ఞం తీక్ష్ణం ప్రతిపాదయన్నాహ- ప్రతీవాపే యథాలాభమిత్యాది| ప్రతీవాపే ఇతి క్షిప్తే ఆవాపే పునరపరద్రవ్యప్రక్షేపః ప్రతీవాపః| ద్రవంతీ దంతీభేదః, సంవరీతి భాదానకే, లాంగలీ కలికా(హా)రికా; పూతీకప్రవాలాః కంటకికరంజపల్లవాః, అన్యే తు ‘చిరిబిల్వపల్లవపత్రం చ’ ఇతి పఠంతి; తాలపత్రీ మూషలీ, కనకక్షీరీ సువర్ణక్షీరీ , కంగుష్ఠమిత్యన్యే| శుక్తిప్రమాణాః ప్రత్యేకమర్ధపలప్రమాణాః| స ఏవ సప్రతీవాపః పక్వః పాక్యస్తీక్ష్ణ ఇతి స ఏవ సంవ్యూహిమసంజ్ఞః క్షారో దంత్యాదిద్రవ్యప్రతివాపేన సహితః పక్వః పాక్యసంజ్ఞో భవతి తీక్ష్ణశ్చేత్యర్థః| న చాస్య తీక్ష్ణదోషః, కుతః? అతితీక్ష్ణః క్షారస్య దోషః| అన్యే తు ‘స ఏవ సప్రతీవాప’ ఇత్యాదిపాఠస్థానే ‘స చ పూర్వవత్ పక్వస్తీక్ష్ణ’ ఇతి పఠంతి||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
తేషాం యథావ్యాధిబలముపయోగః ||14||
तेषां यथाव्याधिबलमुपयोगः ||१४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం క్షారాణాం||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
క్షీణబలే తు క్షారోదకమావపేద్బలకరణార్థం ||15||
क्षीणबले तु क्षारोदकमावपेद्बलकरणार्थम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
కాలవశాద్ధీనౌషధివశాద్వా మృదౌ క్షారే బలకరణాయావాపమాహ- క్షీణబలే త్విత్యాది| క్షీణబలే హీనశక్తౌ క్షారే క్షారోదకమావపేత్, పూర్వకల్పేన కృతం క్షారోదకం ప్రక్షిపేత్, ప్రక్షిప్య పునర్విపచేదితి| బలకరణార్థం తీక్ష్ణాదిశక్త్యుపచయార్థం||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
భవతశ్చాత్ర- నైవాతితీక్ష్ణో న మృదుః శుక్లః శ్లక్ష్ణోఽథ పిచ్ఛిలః | అవిష్యందీ శివః శీఘ్రః క్షారో హ్యష్టగుణః స్మృతః ||16||
भवतश्चात्र- नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णोऽथ पिच्छिलः | अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
క్షారగుణదోషాన్ ప్రతిపాదయన్నాహ- భవతశ్చాత్ర నైవాతీత్యాది| అతిశబ్దస్తీక్ష్ణమృదుశుక్లైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; అనతిశుక్లత్వాత్ ప్రతివాపాల్పతా సూచితా భవతి; అన్యే త్వనతిశబ్దం శుక్లేన సంబధ్నంతి| శ్లక్ష్ణః అకర్కశః; అన్యే తు శ్లక్ష్ణస్థానే ‘మృత్స్న’ ఇతి పఠంతి, మృత్స్నస్త్వగింద్రియసుఖః| అవిష్యందీ యోఽవచారితో న ప్రసర్పతి| శివ ఇతి సౌమ్య ఉచ్యతే; శివస్థానే కేచిత్ ‘సమ’ ఇతి పఠంతి, తత్ర నాతిసాంద్రో నాతిద్రవ ఇత్యర్థః| శీఘ్రః శీఘ్రకారీ| కేచిత్ క్షారగుణేషు మధ్యే ‘సుఖనిర్గ్రాహ్యో దోషఘ్నః’ ఇతి గుణద్వయం పఠంతి; ‘సుఖనిర్గ్రాహ్యః సుఖనిర్వర్త్యః, దోషఘ్నో దోషమాత్రానుసారీ; దోషశబ్దోఽత్ర వ్యాధౌ వర్తతే’ ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి| నైవాతితీక్ష్ణ ఇత్యాదినైవాష్టసంఖ్యా లబ్ధా, ‘పునరష్టగుణ’ ఇతి యత్ కృతం తత్ కటురసాదిగుణాతిరేకత్వనిషేధార్థం||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
అతిమార్దవశ్వైత్యౌష్ణ్యతైక్ష్ణ్యపైచ్ఛిల్యసర్పితాః | సాంద్రతాఽపక్వతా హీనద్రవ్యతా దోష ఉచ్యతే ||17||
अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः | सान्द्रताऽपक्वता हीनद्रव्यता दोष उच्यते ||१७||
🔊 Audio coming soon
పరిహారార్థం దోషానధికృత్యాహ- అతిమార్దవేత్యాది| అతిశబ్దో మార్దవశ్వైత్యాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| శ్వైత్యం శుక్లతా| కేచిత్ క్షారదోషాన్ సార్ధశ్లోకేనాధీయతే| తద్యథా- “అత్యౌష్ణ్యమతిపైచ్ఛిల్యమతితైక్ష్ణ్యం విసర్పితా| అత్యర్థం మార్దవం శ్వైత్యమత్యర్థం సాంద్రమేవ చ| హీనౌషధమవిపక్వత్వం క్షారదోషా నవ స్మృతాః”- ఇతి| అత్యర్థంశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యా ప్రాప్తా, పునర్నవేతి సంఖ్యాకరణం క్షారాతిసేవయా పుంస్త్వహంతృత్వదోషసంఖ్యాశంకానిరాసార్థం| కేచిత్ క్షారదోషాన్న పఠంతి, ఉక్తగుణవిపర్యయేణైవ దోషాణాం లబ్ధత్వాదితి||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
తత్ర క్షారసాధ్యవ్యాధివ్యాధితముపవేశ్య నివాతాతపే దేశేఽసంబాధేఽగ్రోపహరణీయోక్తేన విధానేనోపసంభృతసంభారం, తతోఽస్య తమవకాశం నిరీక్ష్యావఘృష్యావలిఖ్య ప్రచ్ఛయిత్వా , శలాకయా క్షారం ప్రతిసారయేత్, దత్త్వా వాక్శతమాత్రముపేక్షేత ||18||
तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितमुपवेश्य निवातातपे देशेऽसम्बाधेऽग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपसम्भृतसम्भारं, ततोऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा , शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत्, दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం క్షారప్రతిసారణవిధిమధికృత్యాహ- తత్ర క్షారసాధ్యేత్యాది| క్షారసాధ్యవ్యాధివ్యాధితమితి క్షారస్య సాధ్యో యో వ్యాధిస్తేన వ్యాధితం దుఃఖితం| నివాతాతపే దేశే ఇతి నిశబ్దో వాతాతపాభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అసంబాధేఽసంకీర్ణదేశే, అగ్రోపహరణీయోక్తేన విధానేనేతి ‘ప్రశస్తేషు తిథికరణముహూర్తనక్షత్రేషు’ (సూ. అ. 5) ఇత్యాదికేన విధినా; అస్య చ క్షారం ప్రతిసారయేదిత్యనయా క్రియయా సంబంధః| ఉపసంభృతసంభారమితి యంత్రశస్త్రక్షారాగ్నిశలాకేత్యాదిసమీపస్థాపితోపకరణం| తతః సంభృతసంభారానంతరం| అస్య వ్యాధితస్య, తమవకాశం తం ప్రదేశం, నిరీక్ష్యేతి వ్యాధ్యాకారవిజ్ఞానార్థం, అవఘృష్యేతి పిత్తదుష్టం, అవలిఖ్యేతి వాతదుష్టం సుప్తకఠినత్వచం, ప్రచ్ఛయిత్వేతి కఫదుష్టం కండూశ్వయథుప్రబలం, పశ్చాచ్ఛలాకయా క్షారం ప్రతిసారయేదిత్యర్థః; ‘క్షారం ప్రతిసారయేత్’ ఇత్యస్య స్థానే ‘క్షారం పాతయిత్వా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| కాలావధిం ప్రతిపాదయతి- దత్త్వా వాక్శతమాత్రమిత్యాది|- వాక్ లఘ్వక్షరోచ్చారణం ; వాక్శతమాత్రమితి మాత్రగ్రహణేనైతద్బోధయతి- ఏతావతా కాలేన యో దహతి స యథోక్తగుణః క్షారః| అన్యే మాత్రస్థానే ఏవశబ్దం పఠంతి, “వాక్శతమేవ నాధికం న న్యూనం చ’’ ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి| ఇదానీం క్షారస్య ప్రతిదోషం లేపప్రమాణమవచారణకాలం చ నియమయన్నాహ- పద్మపత్రసమ ఇత్యాది| ఇమం చ పాఠం కేచిదాచార్యా న పఠంతి, స చాభావాత్ సమగ్రో న లిఖిత ఇతి||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
తస్మిన్నిపతితే వ్యాధౌ కృష్ణతా దగ్ధలక్షణం |19|
तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् |१९|
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్దగ్ధలక్షణం వక్తుమాహ- తస్మిన్నిపతిత ఇత్యాది| వ్యాధిశబ్దోఽత్ర దుష్టమాంసాదిషు వర్తతే, నతు దుఃఖసంజ్ఞికే వ్యాధౌ; కుతః? తత్ర కృష్ణతాభావాత్| ఏతత్తు సామాన్యం సమ్యగ్దగ్ధలక్షణం|19|-
Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21
తత్రామ్లవర్గః శమనః సర్పిర్మధుకసంయుతః ||19|| అథ చేత్ స్థిరమూలత్వాత్ క్షారదగ్ధం న శీర్యతే | ఇదమాలేపనం తత్ర సమగ్రమవచారయేత్ ||20|| అమ్లకాంజికబీజాని తిలాన్ మధుకమేవ చ | ప్రపేష్య సమభాగాని తేనైనమనులేపయేత్ ||21||
तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः ||१९|| अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते | इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत् ||२०|| अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च | प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్దగ్ధే పశ్చాత్కర్మాహ- తత్రామ్లవర్గ ఇత్యాది| అమ్లవర్గః సౌవీరకతుషోదకధాన్యామ్లాదిః| స్థిరమూలత్వాత్ దృఢమూలత్వాదిత్యర్థః| న శీర్యతే న శటతి| ఇదమితి అగ్రే వక్ష్యమాణం| తత్రేతి అశీర్యమాణే క్షారదగ్ధే| సమగ్రం సర్వం| అవచారయేత్ ప్రయోజయేత్| తదేవాలేపనమాహ- అమ్లేత్యాది| అమ్లకాంజికబీజానితి అమ్లకాంజికాధఃస్థితం ద్రవ్యం| తేనేతి సమభాగపిష్టేనామ్లకాంజికబీజాదినా| ఏనం క్షారదగ్ధం||19-21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
తిలకల్కః సమధుకో ఘృతాక్తో వ్రణరోపణః |22|
तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः |२२|
🔊 Audio coming soon
క్షారకృతవ్రణరోపణోపాయమాహ- తిలకల్క ఇత్యాది|22|-
Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25
రసేనామ్లేన తీక్ష్ణేన వీర్యోష్ణేన చ యోజితః ||22|| ఆగ్నేయేనాగ్నినా తుల్యః కథం క్షారః ప్రశామ్యతి | ఏవం చేన్మన్యసే వత్స! ప్రోచ్యమానం నిబోధ మే ||23|| అమ్లవర్జాన్ రసాన్ క్షారే సర్వానేవ విభావయేత్ | కటుకస్తత్ర భూయిష్ఠో లవణోఽనురసస్తథా | అమ్లేన సహ సంయుక్తః స తీక్ష్ణలవణో రసే ||24|| మాధుర్యం భజతేఽత్యర్థం తీక్ష్ణభావం విముంచతి | మాధుర్యాచ్ఛమమాప్నోతి వహ్నిరద్భిరివాప్లుతః ||25||
रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः ||२२|| आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति | एवं चेन्मन्यसे वत्स! प्रोच्यमानं निबोध मे ||२३|| अम्लवर्जान् रसान् क्षारे सर्वानेव विभावयेत् | कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणोऽनुरसस्तथा | अम्लेन सह संयुक्तः स तीक्ष्णलवणो रसे ||२४|| माधुर्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति | माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निरद्भिरिवाप्लुतः ||२५||
🔊 Audio coming soon
అగ్నితుల్యస్య క్షారస్యాగ్నేయేన కాంజికేన కథం శమనమిత్యాశంక్యాహ- రసేనేత్యాది| అమ్లేన తీక్ష్ణేన వీర్యోష్ణేనాగ్నేయేన రసేన యోజితోఽగ్నితుల్యః క్షారః కథం ప్రశామ్యతీత్యర్థపిండః| ఉత్తరమాహ- ఏవం చేన్మన్యసే వత్సేత్యాది| విభావయేత్ జానీయాదిత్యర్థః| కటుకస్తత్ర భూయిష్ఠ ఇతి తత్ర పంచరసే క్షారే కటుకోఽనురసః, లవణస్తు భూయిష్ఠ ఇతి యోజ్యం; కేచిత్ కటుకమేవ భూయిష్ఠం మన్యంతే; తన్న, యతో జనా అమ్లభక్షణే మాధుర్యార్థం లవణమేవ రసం ప్రయుంజతే, లవణవర్గే క్షారస్య పఠితత్వాచ్చ, కటువర్గే చాపఠితత్వాత్; యద్యేవం ‘స ఖల్వాగ్నేయౌషధిభూయిష్ఠత్వాత్ కటుక’ ఇతి తర్హి కథం? ఉచ్యతే, లవణవర్గపాఠాదేవ క్షారస్య లవణత్వే సిద్ధే కటుక ఇతి విధ్యర్థమేవ| స తీక్ష్ణలవణో రసే ఇతి స క్షార ఏవంగుణః| అద్భిః పానీయైః ఆప్లుతో ‘బోలి(డి)త’ ఇతి లోకే||22-25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
తత్ర సమ్యగ్దగ్ధే వికారోపశమో లాఘవమనాస్రావశ్చ |26|
तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवमनास्रावश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చికిత్సాంతరకథనాయ పునః సమ్యగ్దగ్ధలక్షణమాహ- తత్ర సమ్యగ్దగ్ధ ఇత్యాది| తత్రేతి సమ్యగ్దగ్ధాదిమధ్యే| లాఘవమంగానాం| కృతే క్షారనిర్వాపణ ఏతే వికారోపశమాదయో లక్షణాన్యుత్తరకాలం జ్ఞేయాని; “ఏతద్వికారోపశమాదికం కించిత్తాత్కాలికం లక్షణం, కించిదుత్తరకాలికం” ఇత్యన్యే|26|-
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
హీనదగ్ధే తోదకండుజాడ్యాని వ్యాధివృద్ధిశ్చ |26|
हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
హీనదగ్ధలక్షణమాహ- హీనదగ్ధే ఇత్యాది| హీనదగ్ధే తోదాదయో వాతశ్లైష్మికాః| జాడ్యం జడతా| అన్యే త్వత్ర ‘దుర్దగ్ధే తోదదాహకండూజాడ్యాని వ్యాధివృద్ధిశ్చ’ ఇతి పఠంతి, “తస్మిన్ స్థానే ఏతాని వాతపిత్తరక్తకఫప్రకోపకార్యాణి” ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి|26|-
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
అతిదగ్ధే దాహపాకరాగస్రావాంగమర్దక్లమపిపాసామూర్చ్ఛాః స్యుర్మరణం వా ||26||
अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लमपिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा ||२६||
🔊 Audio coming soon
అతిదగ్ధలక్షణమాహ- అతిదగ్ధే దాహేత్యాది| అతిదగ్ధే దాహపాకాదయః పైత్తికాః, రాగో రక్తతా, అంగమర్దో వేదనావిశేషః, క్లమో గ్లానిః||26||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
క్షారదగ్ధవ్రణం తు యథాదోషం యథావ్యాధి చోపక్రమేత్ ||27||
क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत् ||२७||
🔊 Audio coming soon
క్షారదగ్ధవ్రణవ్యాపచ్చికిత్సాం వక్తుమాహ- క్షారదగ్ధవ్రణమిత్యాది| అన్యే తు ‘యథావిధి యథాదోషం’ ఇతి పఠంతి, “హేతువ్యాధిప్రత్యనీకేన విధినా” ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
అథ నైతే క్షారకృత్యాః- తద్యథా- దుర్బలబాలస్థవిరభీరుసర్వాంగశూనోదరిరక్తపిత్తిగర్భిణ్యృతుమతీప్రవృద్ధజ్వరిప్రమేహిరూక్షక్షతక్షీణ- తృష్ణామూర్చ్ఛోపద్రుతక్లీబాపవృత్తోద్వృత్తఫలయోనయః ||28||
अथ नैते क्षारकृत्याः- तद्यथा- दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्तिगर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीण- तृष्णामूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः ||२८||
🔊 Audio coming soon
అతః క్షారస్య ద్వివిధస్యాపి యేషు ప్రతిషేధస్తానాహ- అథ నైతే క్షారకృత్యా ఇత్యాది| ఏషు చ యథాదోషం కేషుచిదేవ ప్రతిసారణీయక్షారనిషేధః, కేషుచిత్ పానీయనిషేధః, కేషుచిదుభయనిషేధః| సర్వాంగశూనోదరీతి సర్వాంగేన శూనో య ఉదరీ తస్యైవ క్షారనిషేధః కృతః; క్షత ఉరఃక్షతః, తేన క్షీణః; తృష్ణామూర్చ్ఛోపద్రుత ఇతి ఉపద్రుతశబ్దస్తృష్ణామూర్చ్ఛాభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; క్లీబః క్షీణశుక్రః, అశుక్రస్య పునః క్షారాధికార ఏవ నాస్తి ; ఉద్వృత్తాపవృత్తఫలయోనయ ఇతి ఉద్వృత్తాపవృత్తశబ్దౌ ఫలయోనిభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యేతే; ఫలమండం, యోనిర్గర్భాశయః; ఉద్వృత్తఫలః స్థానాదూర్ధ్వగతాండః, అపవృత్తఫలః స్థానాత్ స్రస్తాండః; ఉద్వృత్తయోనిః స్థానాదూర్ధ్వగతయోనిః, అపవృత్తయోనిః స్థానాత్ స్రస్తయోనిః; అన్యే తు ఫలయోనిశబ్దేన సముదితేన గర్భాశయమాచక్షతే, తత్రాయమర్థః- ఉద్వృత్తఫలయోనిః స్థానాదూర్ధ్వగతగర్భాశయా, అపవృత్తఫలయోనిః స్థానాత్ స్రస్తగర్భాశయేత్యర్థః; అపరే తు ఫలశబ్దం రజసి వర్తయంతి, కుతః? గర్భస్య ఫలసాధనత్వాత్; తేన యస్యాః యోనేః సకాశాత్ ఫలం రజ ఉద్వృత్తమూర్ధ్వగతం అపవృత్తమధోగతం, సా ఉద్వృత్తాపవృత్తఫలయోనిః ||28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
తథా మర్మసిరాస్నాయుసంధితరుణాస్థిసేవనీధమనీగలనాభినఖాంతఃశేఫఃస్రోతఃస్వల్పమాంసేషు చ దేశేష్వక్ష్ణోశ్చ న దద్యాదన్యత్ర వర్త్మరోగాత్ ||29||
तथा मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तःशेफःस्रोतःस्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात् ||२९||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధిపురుషవిశేషేణ నిషేధముక్త్వా ప్రదేశవిశేషేణ వక్తుమాహ- తథేత్యాది| తరుణాస్థీని ఘ్రాణకర్ణగ్రీవాక్షిపుటేషు తరుణసంజ్ఞాన్యస్థీని; సేవన్యః సప్త, పంచ శిరసి, ఏకా జిహ్వాయాం, ఏకా శేఫసి; ధమన్యశ్చతుర్వింశతిర్నాభిప్రభవాః; నాభిరితి మర్మగ్రహణాదేవ నాభిః ప్రాప్తా, పునర్నాభిగ్రహణం నాభ్యాం దోషాతిశయసూచనార్థం; శేఫో మేఢ్రః| అనుక్తముపగృహ్ణన్నాహ- అల్పమాంసేషు చ ప్రదేశేషు జానుపాదోపరి లలాటాదిషు చ| అక్ష్ణోశ్చ న దద్యాదన్యత్ర వర్త్మరోగాదితి అన్యత్రాన్యస్మిన్ రోగే, వర్త్మరోగే పునరక్ష్ణోరపి క్షారం దద్యాదిత్యర్థః||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
తత్ర క్షారసాధ్యేష్వపి వ్యాధిషు శూనగాత్రమస్థిశూలినమన్నద్వేషిణం హృదయసంధిపీడోపద్రుతం చ క్షారో న సాధయతి (దుర్బలబాలస్థవిరాదీన్ ప్రతిసారణీయ ఇతి) ||30||
तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रमस्थिशूलिनमन्नद्वेषिणं हृदयसन्धिपीडोपद्रुतं च क्षारो न साधयति (दुर्बलबालस्थविरादीन् प्रतिसारणीय इति) ||३०||
🔊 Audio coming soon
అవస్థావశాన్నిషేధార్థం దర్శయన్నాహ- తత్ర క్షారసాధ్యేష్విత్యాది ||30||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
భవతి చాత్ర- విషాగ్నిశస్త్రాశనిమృత్యుకల్పః క్షారో భవత్యల్పమతిప్రయుక్తః | స ధీమతా సమ్యగనుప్రయుక్తో రోగాన్నిహన్యాదచిరేణ ఘోరాన్ ||31||
भवति चात्र- विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः | स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान् ||३१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సమ్యక్ప్రయుక్తస్య క్షారస్య మహాగుణత్వమసమ్యక్ప్రయుక్తస్య తు మహాదోషత్వం నిదర్శయన్నాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| విషాగ్నిశస్త్రాశనిమృత్యుకల్ప ఇతి మృత్యుశబ్దో విషాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, తేనాయమర్థః- విషాదిభిః కృత్వా యో మృత్యుస్తేన మృత్యునా కల్పః సదృశో భవతి; తత్ర విషవద్వేదనాభిః సర్వాంగానుసారీ భూత్వా మారయతి, అగ్నివద్విస్ఫోటకాదికారణో భూత్వా, శస్త్రవత్ సిరాదిచ్ఛేదీ భూత్వా, అశనివత్ సద్యో మారయతీతి దృష్టాంతచతుష్టయముపన్యస్తం||31||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే క్షారపాకవిధిర్నామైకాదశోఽధ్యాయః ||11||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने क्षारपाकविधिर्नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే క్షారపాకవిధిర్నామైకదశోఽధ్యాయః||11||