Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః క్షారపాకవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
శస్త్రానుశస్త్రేభ్యః క్షారః ప్రధానతమః, ఛేద్యభేద్యలేఖ్యకరణాత్ త్రిదోషఘ్నత్వాద్విశేషక్రియావచారణాచ్చ ||3||
View original
शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः, छेद्यभेद्यलेख्यकरणात् त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర క్షరణాత్ క్షణనాద్వా క్షారః ||4||
View original
तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
నానౌషధిసమవాయాత్త్రిదోషఘ్నః , శుక్లత్వాత్ సౌమ్యః; తస్య సౌమ్యస్యాపి సతో దహనపచనదారణాదిశక్తిరవిరుద్ధా, ఆగ్నేయౌషధిగుణభూయిష్ఠత్వాత్ కటుక ఉష్ణస్తీక్ష్ణః పాచనో విలయనః శోధనో రోపణః శోషణః స్తంభనో లేఖనః కృమ్యామకఫకుష్ఠవిషమేదసాముపహంతా పుంస్త్వస్య చాతిసేవితః ||5||
View original
नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः , शुक्लत्वात् सौम्यः; तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा, आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
స ద్వివిధః- ప్రతిసారణీయః, పానీయశ్చ ||6||
View original
स द्विविधः- प्रतिसारणीयः, पानीयश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర ప్రతిసారణీయః కుష్ఠకిటిభదద్రుమండలకిలాసభగందరార్బుదార్శోదుష్టవ్రణనాడీచర్మకీల- తిలకాలకన్యచ్ఛవ్యంగమశకబాహ్యవిద్రధికృమివిషాదిషూపదిశ్యతే , సప్తసు చ ముఖరోగేషూపజిహ్వాధిజిహ్వోపకుశదంతవైదర్భేషు తిసృషు చ రోహిణీషు, ఏతేష్వేవానుశస్త్రప్రణిధానముక్తం ||7||
View original
तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकील- तिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते , सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु, एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
పానీయస్తు గరగుల్మోదరాగ్నిసంగాజీర్ణారోచకానాహ- శర్కరాశ్మర్యాభ్యంతరవిద్రధికృమివిషార్శఃసూపయుజ్యతే ||8||
View original
पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाह- शर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्रधिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
అహితస్తు రక్తపిత్తజ్వరితపిత్తప్రకృతిబాలవృద్ధదుర్బలభ్రమ- మదమూర్చ్ఛాతిమిరపరీతేభ్యోఽన్యేభ్యశ్చైవంవిధేభ్యః ||9||
View original
अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रम- मदमूर्च्छातिमिरपरीतेभ्योऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తం చేతరక్షారవద్దగ్ధ్వా పరిస్రావయేత్; తస్య విస్తరోఽన్యత్ర ||10||
View original
तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत्; तस्य विस्तरोऽन्यत्र ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
అథేతరస్త్రివిధో మృదుర్మధ్యస్తీక్ష్ణశ్చ | తం చికీర్షుః శరది గిరిసానుజం శుచిరుపోష్య ప్రశస్తేఽహని ప్రశస్తదేశజాతమనుపహతం మధ్యమవయసం మహాంతమసితముష్కకమధివాస్యాపరేద్యుః పాటయిత్వా ఖండశః ప్రకల్ప్యావపాట్య నివాతే దేశే నిచితిం కృత్వా సుధాశర్కరాశ్చ ప్రక్షిప్య తిలనాలైరాదీపయేత్ | అథోపశాంతేఽగ్నౌ తద్భస్మ పృథగ్గృహ్ణీయాద్భస్మశర్కరాశ్చ | అథానేనైవ విధానేన కుటజపలాశాశ్వకర్ణపారిభద్రకబిభీతకారగ్వధతిల్వకార్కస్నుహ్యపామార్గపాటలానక్తమాలవృషకదలీ- చిత్రకపూతీకేంద్రవృక్షాస్ఫోతాశ్వమారకసప్తచ్ఛదాగ్నిమంథగుంజాశ్చతస్రశ్చ కోశాతకీః సమూలఫలపత్రశాఖా దహేత్ | తతః క్షారద్రోణముదకద్రోణైః షడ్భిరాలోడ్య మూత్రైర్వా యథోక్తైరేకవింశతికృత్వః పరిస్రావ్య, మహతి కటాహే శనైర్దర్వ్యాఽవఘట్టయన్ విపచేత్ | స యదా భవత్యచ్ఛో రక్తస్తీక్ష్ణః పిచ్ఛిలశ్చ తమాదాయ మహతి వస్త్రే పరిస్రావ్యేతరం విభజ్య పునరగ్నావధిశ్రయేత్ | తత ఏవ క్షారోదకాత్ కుడవమధ్యర్ధం వాఽపనయేత్ | తతః కటశర్కరాభస్మశర్కరాక్షీరపాకశంఖనాభీరగ్నివర్ణాః కృత్వాఽఽయసే పాత్రే తస్మిన్నేవ క్షారోదకే నిషిచ్య పిష్ట్వా తేనైవ ద్విద్రోణేఽష్టపలసమ్మితం శంఖనాభ్యాదీనాం ప్రమాణం ప్రతివాప్య , సతతమప్రమత్తశ్చైనమవఘట్టయన్ విపచేత్ | స యథా నాతిసాంద్రో నాతిద్రవశ్చ భవతి తథా ప్రయతేత | అథైనమాగతపాకమవతార్యానుగుప్తమాయసే కుంభే సంవృతముఖే నిదధ్యాదేష మధ్యమః ||11|| ఏష చైవాప్రతీవాపః పక్వః సంవ్యూహిమో మృదుః ||12||
View original
अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च | तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तमसितमुष्ककमधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निवाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैरादीपयेत् | अथोपशान्तेऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च | अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकबिभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदली- चित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्रशाखा दहेत् | ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिरालोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैरेकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य, महति कटाहे शनैर्दर्व्याऽवघट्टयन् विपचेत् | स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् | तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धं वाऽपनयेत् | ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीरग्निवर्णाः कृत्वाऽऽयसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणेऽष्टपलसम्मितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य , सततमप्रमत्तश्चैनमवघट्टयन् विपचेत् | स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश्च भवति तथा प्रयतेत | अथैनमागतपाकमवतार्यानुगुप्तमायसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः ||११|| एष चैवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ప్రతీవాపే యథాలాభం దంతీద్రవంతీచిత్రకలాంగలీపూతికప్రవాలతాలపత్రీవిడసువర్చికాకనకక్షీరీహింగువచాతివిషాః సమాః శ్లక్ష్ణచూర్ణాః శుక్తిప్రమాణాః ప్రతీవాపః | స ఏవ సప్రతీవాపః పక్వః పాక్యస్తీక్ష్ణః ||13||
View original
प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्रवन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालपत्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाः श्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः | स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
తేషాం యథావ్యాధిబలముపయోగః ||14||
View original
तेषां यथाव्याधिबलमुपयोगः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
క్షీణబలే తు క్షారోదకమావపేద్బలకరణార్థం ||15||
View original
क्षीणबले तु क्षारोदकमावपेद्बलकरणार्थम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
భవతశ్చాత్ర- నైవాతితీక్ష్ణో న మృదుః శుక్లః శ్లక్ష్ణోఽథ పిచ్ఛిలః | అవిష్యందీ శివః శీఘ్రః క్షారో హ్యష్టగుణః స్మృతః ||16||
View original
भवतश्चात्र- नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णोऽथ पिच्छिलः | अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
అతిమార్దవశ్వైత్యౌష్ణ్యతైక్ష్ణ్యపైచ్ఛిల్యసర్పితాః | సాంద్రతాఽపక్వతా హీనద్రవ్యతా దోష ఉచ్యతే ||17||
View original
अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः | सान्द्रताऽपक्वता हीनद्रव्यता दोष उच्यते ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
తత్ర క్షారసాధ్యవ్యాధివ్యాధితముపవేశ్య నివాతాతపే దేశేఽసంబాధేఽగ్రోపహరణీయోక్తేన విధానేనోపసంభృతసంభారం, తతోఽస్య తమవకాశం నిరీక్ష్యావఘృష్యావలిఖ్య ప్రచ్ఛయిత్వా , శలాకయా క్షారం ప్రతిసారయేత్, దత్త్వా వాక్శతమాత్రముపేక్షేత ||18||
View original
तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितमुपवेश्य निवातातपे देशेऽसम्बाधेऽग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपसम्भृतसम्भारं, ततोऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा , शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत्, दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
తస్మిన్నిపతితే వ్యాధౌ కృష్ణతా దగ్ధలక్షణం |19|
View original
तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21
తత్రామ్లవర్గః శమనః సర్పిర్మధుకసంయుతః ||19|| అథ చేత్ స్థిరమూలత్వాత్ క్షారదగ్ధం న శీర్యతే | ఇదమాలేపనం తత్ర సమగ్రమవచారయేత్ ||20|| అమ్లకాంజికబీజాని తిలాన్ మధుకమేవ చ | ప్రపేష్య సమభాగాని తేనైనమనులేపయేత్ ||21||
View original
तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः ||१९|| अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते | इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत् ||२०|| अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च | प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
తిలకల్కః సమధుకో ఘృతాక్తో వ్రణరోపణః |22|
View original
तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22-25) · Śloka 25
రసేనామ్లేన తీక్ష్ణేన వీర్యోష్ణేన చ యోజితః ||22|| ఆగ్నేయేనాగ్నినా తుల్యః కథం క్షారః ప్రశామ్యతి | ఏవం చేన్మన్యసే వత్స! ప్రోచ్యమానం నిబోధ మే ||23|| అమ్లవర్జాన్ రసాన్ క్షారే సర్వానేవ విభావయేత్ | కటుకస్తత్ర భూయిష్ఠో లవణోఽనురసస్తథా | అమ్లేన సహ సంయుక్తః స తీక్ష్ణలవణో రసే ||24|| మాధుర్యం భజతేఽత్యర్థం తీక్ష్ణభావం విముంచతి | మాధుర్యాచ్ఛమమాప్నోతి వహ్నిరద్భిరివాప్లుతః ||25||
View original
रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः ||२२|| आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति | एवं चेन्मन्यसे वत्स! प्रोच्यमानं निबोध मे ||२३|| अम्लवर्जान् रसान् क्षारे सर्वानेव विभावयेत् | कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणोऽनुरसस्तथा | अम्लेन सह संयुक्तः स तीक्ष्णलवणो रसे ||२४|| माधुर्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति | माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निरद्भिरिवाप्लुतः ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
తత్ర సమ్యగ్దగ్ధే వికారోపశమో లాఘవమనాస్రావశ్చ |26|
View original
तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवमनास्रावश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
హీనదగ్ధే తోదకండుజాడ్యాని వ్యాధివృద్ధిశ్చ |26|
View original
हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
అతిదగ్ధే దాహపాకరాగస్రావాంగమర్దక్లమపిపాసామూర్చ్ఛాః స్యుర్మరణం వా ||26||
View original
अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लमपिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
క్షారదగ్ధవ్రణం తు యథాదోషం యథావ్యాధి చోపక్రమేత్ ||27||
View original
क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
అథ నైతే క్షారకృత్యాః- తద్యథా- దుర్బలబాలస్థవిరభీరుసర్వాంగశూనోదరిరక్తపిత్తిగర్భిణ్యృతుమతీప్రవృద్ధజ్వరిప్రమేహిరూక్షక్షతక్షీణ- తృష్ణామూర్చ్ఛోపద్రుతక్లీబాపవృత్తోద్వృత్తఫలయోనయః ||28||
View original
अथ नैते क्षारकृत्याः- तद्यथा- दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्तिगर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीण- तृष्णामूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
తథా మర్మసిరాస్నాయుసంధితరుణాస్థిసేవనీధమనీగలనాభినఖాంతఃశేఫఃస్రోతఃస్వల్పమాంసేషు చ దేశేష్వక్ష్ణోశ్చ న దద్యాదన్యత్ర వర్త్మరోగాత్ ||29||
View original
तथा मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तःशेफःस्रोतःस्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
తత్ర క్షారసాధ్యేష్వపి వ్యాధిషు శూనగాత్రమస్థిశూలినమన్నద్వేషిణం హృదయసంధిపీడోపద్రుతం చ క్షారో న సాధయతి (దుర్బలబాలస్థవిరాదీన్ ప్రతిసారణీయ ఇతి) ||30||
View original
तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रमस्थिशूलिनमन्नद्वेषिणं हृदयसन्धिपीडोपद्रुतं च क्षारो न साधयति (दुर्बलबालस्थविरादीन् प्रतिसारणीय इति) ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
భవతి చాత్ర- విషాగ్నిశస్త్రాశనిమృత్యుకల్పః క్షారో భవత్యల్పమతిప్రయుక్తః | స ధీమతా సమ్యగనుప్రయుక్తో రోగాన్నిహన్యాదచిరేణ ఘోరాన్ ||31||
View original
भवति चात्र- विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः | स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే క్షారపాకవిధిర్నామైకాదశోఽధ్యాయః ||11||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने क्षारपाकविधिर्नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon