37. miśrakādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મિશ્રકમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ષષ્ટ્યુપક્રમાણાં મધ્યે વિમ્લાપનપાચનદારણપીડનશોધનરોપણોત્સાદનાવસાદનાનામષ્ટાનાં પ્રધાનાનામિહ નિર્દિષ્ટાનાં મિશ્રીકૃત્ય કથનાન્મિશ્રકાખ્યોઽધ્યાય ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ શોફસ્ય વ્રણસ્ય ચ મિશ્રયોગકથનાન્મિશ્રક ઇતિ વદન્તિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

માતુલુઙ્ગ્યગ્નિમન્થૌ ચ ભદ્રદારુ મહૌષધમ્ | અહિંસ્રા ચૈવ રાસ્ના ચ પ્રલેપો વાતશોફજિત્ ||૩|| દૂર્વા ચ નલમૂલં ચ મધુકં ચન્દનં તથા | શીતલાશ્ચ ગણાઃ સર્વે પ્રલેપઃ પિત્તશોફહૃત્ ||૪|| આગન્તુજે રક્તજે ચ હ્યેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ | વિધિર્વિષઘ્નો વિષજે પિત્તઘ્નોઽપિ હિતસ્તથા ||૫|| અજગન્ધાઽશ્વગન્ધા ચ કાલા સરલયા સહ | એકૈષિકાજશૃઙ્ગી ચ પ્રલેપઃ શ્લેષ્મશોફહૃત્ ||૬|| એતે વર્ગાસ્ત્રયો લોધ્રં પથ્યા પિણ્ડીતકાનિ ચ | અનન્તા ચેતિ લેપોઽયં સાન્નિપાતિકશોફહૃત્ ||૭||

તત્ર પ્રથમં વિમ્લાપનં ક્રમેણ વાતાદિદોષજશોફપ્રત્યનીકં દર્શયન્નાહ- માતુલુઙ્ગીત્યાદિ| માતુલુઙ્ગી બીજપૂરકઃ, અગ્નિમન્થઃ અરણી, ભદ્રદારુ દેવદારુ, મહૌષધં શુણ્ઠી, અહિંસ્રા બૃહદહિંસ્રા, રાસ્ના સુરભિઃ| દૂર્વેત્યાદિ| દૂર્વાદીનિ દ્રવ્યાણિ પ્રસિદ્ધાનિ| શીતલાશ્ચ ગણા ઇતિ કાકોલ્યાદ્યુત્પલાદિન્યગ્રોધાદયઃ| પિત્તવિમ્લાપનવદાગન્તુજરક્તજયોરપિ દર્શયન્નાહ- આગન્તુજ ઇત્યાદિ| આગન્તુજે પાકપ્રતિબન્ધાય શીતવિધિઃ સ્મૃતઃ| વિષજનિતશોથસ્યાગન્તુભેદસ્ય વક્ષ્યમાણાતિદેશેન ચિકિત્સાં દર્શયન્નાહ- વિધિરિત્યાદિ| વિધિર્વિષઘ્નઃ કલ્પોક્તઃ| અજગન્ધેત્યાદિ| અજગન્ધા બોથયિકા, લતૌષધીત્યેકે, અન્યે યવાનિકામાહુઃ; અશ્વગન્ધા પ્રસિદ્ધા; કાલા અહિંસ્રા; સરલા અરુણમૂલા ત્રિવૃત્; એકૈષિકા શુક્લમૂલા ત્રિવૃત્; અજશૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી, અન્યે અજશૃઙ્ગી છગલવિષાણિકા ઉત્તમારણી ‘મેઢિકા’ ઇતિ લોકે| પ્રત્યેકદોષજશોથવિમ્લાપનમભિધાય સાન્નિપાતિકસ્ય વિમ્લાપનં નિર્દેષ્ટુમાહ- એત ઇત્યાદિ| એતે વર્ગાસ્ત્રયો માતુલુઙ્ગાદયઃ, લોધ્રં પ્રસિદ્ધં, પથ્યા હરીતકી, પિણ્ડીતકો મદનઃ, અનન્તા દુરાલભા| કેચિત્ પિણ્ડીતકત્રયમિત્યાદિ પાઠં પઠન્તિ||૩-૭||

Adhikarana 3 (8) · Śloka 8

સ્નિગ્ધામ્લલવણો વાતે કોષ્ણઃ, શીતઃ પયોયુતઃ | પિત્તે, ચોષ્ણઃ કફે ક્ષારમૂત્રાઢ્યસ્તત્પ્રશાન્તયે ||૮||

દોષભેદેન લેપસ્ય સંસ્કારવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| આઢ્યો બહુલ ઇત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 4 (9) · Śloka 9

શણમૂલકશિગ્રૂણાં ફલાનિ તિલસર્ષપાઃ | સક્તવઃ કિણ્વમતસી દ્રવ્યાણ્યુષ્ણાનિ પાચનમ્ ||૯||

વિમ્લાપનમભિધાય પાચનાનિ નિર્દિશન્નાહ- શણમૂલકેત્યાદિ| ફલશબ્દઃ શણાદિભિઃ સર્ષપાન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| શણઃ પરિપાકે સસ્વનફલઃ, શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ, કિણ્વં સુરાબીજં યદ્બહિઃ પ્રક્ષિપ્યતે, અતસી ‘અલસી’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધા, દ્રવ્યાણ્યુષ્ણાનિ ઉષ્ણવીર્યાણિ કુષ્ઠાગુરુપ્રભૃતીનિ| એતેનાનુક્તપાચનદ્રવ્યસઙ્ગ્રહ ઉક્તઃ| પાચનં શોથસ્ય| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| એતેષાં વ્યસ્તાનાં સમસ્તાનાં ચ પાચનત્વં, સક્તૂનાં શીતવીર્યત્વેઽપિ પ્રભાવવિશેષાત્ પાચનત્વં સંયોગવિશેષાદ્વા||૯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 10

ચિરબિલ્વોઽગ્નિકો દન્તી ચિત્રકો હયમારકઃ | કપોતકઙ્કગૃધ્રાણાં પુરીષાણિ ચ દારણમ્ | ક્ષારદ્રવ્યાણિ વા યાનિ ક્ષારો વા દારણં પરમ્ ||૧૦||

પાચનમભિધાય દારણં નિર્દિશન્નાહ- ચિરબિલ્વ ઇત્યાદિ| ચિરબિલ્વો વૃદ્ધકરઞ્જઃ ‘ચિરિહિલિ’ ઇતિ લોકે; અગ્નિકઃ કલિકારિકા, અન્યે ભલ્લાતકમાહુઃ; દન્તી દન્તિની; ચિત્રકઃ પ્રસિદ્ધઃ; હયમારઃ કરવીરઃ| પુરીષશબ્દઃ કપોતાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| કપોતો વનવાસી પાણ્ડુકઃ, કઙ્કઃ કઙ્કમલ્લઃ ન પુનઃ કાકઃ; ગૃધ્રો માંસાશી પક્ષિવિશેષઃ| દારણં વિદારણં, પક્વશોથસ્ય| દારણદ્રવ્યયોગભેદં દર્શયન્નાહ- ક્ષારદ્રવ્યાણીત્યાદિ| ક્ષારદ્રવ્યાણિ મુષ્કકકુટજપલાશાશ્વકર્ણપારિભદ્રાદીનિ| ક્ષારો વેતિ એતૈર્દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધઃ પ્રતિસારણીયઃ| પરમિતિ કૃચ્છ્રો દારણમિત્યર્થઃ; બાલવૃદ્ધાદિષ્વયોજનીયઃ; દ્વિવિધં હિ પક્વશોથદારણં સુકુમારં કૃચ્છ્રં ચેતિ; તત્ર કપોતપુરીષાદિ સુકુમારં, ક્ષારઃ કૃચ્છ્રમિતિ||૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં તુ ત્વઙ્મૂલાનિ પ્રપીડનમ્ | યવગોધૂમમાષાણાં ચૂર્ણાનિ ચ સમાસતઃ ||૧૧||

તતઃ પરં પીડનં દર્શયન્નાહ- દ્રવ્યાણામિત્યાદિ| પિચ્છિલદ્રવ્યાણિ શાલ્મલીશેલુવટપર્ણાદીનિ| પ્રપીડનં મર્માદિસમીપસૂક્ષ્મમુખવ્રણપીડનમ્| સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપતઃ| પ્રપીડનં ચેત્થં કર્તવ્યં- વ્રણમુખં બહિઃકૃત્ય લેપયેત્, લિપ્ત્વા ચ શોષયેત્ શુષ્કં સત્ પીડનં ભવતિ||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

શાઙ્ખિન્યઙ્કોઠસુમનઃકરવીરસુવર્ચલાઃ | શોધનાનિ કષાયાણિ વર્ગશ્ચારગ્વધાદિકઃ ||૧૨||

અથ શોધનં દર્શયન્નાહ- શઙ્ખિનીત્યાદિ| શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ સુદુગ્ધા બૃહત્પત્રા; અઙ્કોઠઃ સઙ્ગ્રાહી ચીરિતસ્વલ્પપત્રઃ,‘અઙ્કોલ્લ’ ઇતિ લોકે; સુમના જાતી; કરવીરઃ પ્રસિદ્ધઃ; સુવર્ચલા સૂર્યાવર્તઃ, સૌઞ્ચ(ચ)લીતિ લોકે| શઙ્ખિન્યાદીનાં કષાયા આરગ્વધાદિશ્ચ ધાવનાદિદ્વારેણ શોધનઃ| શોધનં પુનરષ્ટવિધં કષાયવર્તિકલ્કઘૃતતૈલરસક્રિયાચૂર્ણધૂપનભેદેન| એતચ્ચાષ્ટવિધમપિ ક્રમેણાત્રૈવ વક્ષ્યતિ| કષાયસ્તુ શૃતશીતફાણ્ટસ્વરસભેદેન ચતુર્વિધો ગ્રાહ્યઃ| કલ્કં ચાત્ર પઞ્ચમં પૃથગેવ વક્ષ્યતિ||૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 15

અજગન્ધાઽજશૃઙ્ગી ચ ગવાક્ષી લાઙ્ગલાહ્વયા | પૂતીકશ્ચિત્રકઃ પાઠા વિડઙ્ગૈલાહરેણવઃ ||૧૩|| કટુત્રિકં યવક્ષારો લવણાનિ મનઃશિલા | કાસીસં ત્રિવૃતા દન્તી હરિતાલં સુરાષ્ટ્રજા ||૧૪|| સંશોધનીનાં વર્તીનાં દ્રવ્યાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્ |૧૫|

કષાયમભિધાય વર્તિમાહ- અજગન્ધેત્યાદિ| ગવાક્ષી ઇન્દ્રવારુણી; લાઙ્ગલાહ્વયા કલિકારિકા; પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ, ‘કણ્ટકી વિટપકરઞ્જ’ ઇત્યેકે; હરેણવો રેણુકાઃ; લવણાનિ સૈન્ધવસૌવર્ચલબિડગડસામુદ્રિકાણિ પઞ્ચ, અન્યે ગડસ્થાને કાલલવણેન સહ પઞ્ચસઙ્ખ્યામાહુઃ, કાલલવણં તુ નિર્ગન્ધં સૌવર્ચલભેદઃ; સુરાષ્ટ્રજા તુમ્બુરુમૃત્ ‘તુરી’ ઇતિ લોકે, અપરે સામાન્યેન કૃષ્ણમૃત્તિકામાહુઃ| શેષાણિ દ્રવ્યાણિ કિઞ્ચિત્પૂર્વં વ્યાખ્યાતાનિ કિઞ્ચિત્પ્રસિદ્ધાનિ| એતૈર્દ્રવ્યૈઃ સૂત્રવર્તિં લિપ્ત્વા વ્રણે નિક્ષિપેત્, એવં વર્તિર્ભવતિ||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

એતૈરેવૌષધૈઃ કુર્યાત્કલ્કાનપિ ચ શોધનાન્ ||૧૫||

વર્તિમુક્ત્વા કલ્કમાહ- એતૈરેવૌષધૈરિત્યાદિ| એતૈરૌષધૈરજગન્ધાદિભિઃ સુરાષ્ટ્રજાન્તૈઃ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 17

અર્કોત્તમાં સ્નુહીક્ષીરં પિષ્ટ્વા ક્ષારોત્તમાનિ ચ | જાતીમૂલં હરિદ્રે દ્વે કાસીસં કટુરોહિણીમ્ ||૧૬|| પૂર્વોદ્દિષ્ટાનિ ચાન્યાનિ કુર્યાત્ સંશોધનં ઘૃતમ્ |૧૭|

કલ્કમભિધાય શોધનઘૃતમાહ- અર્કોત્તમામિત્યાદિ| અર્કઃ અકર્મૂલમ્, ઉત્તમા ત્રિફલા, અન્યે તુ પુનરર્કોત્તમમિત્યભિન્નપદેન મન્દારકમાહુઃ; સ્નુહીક્ષીરં સેહુણ્ડદુગ્ધં; ક્ષારોત્તમાનિ ક્ષારશ્રેષ્ઠદ્રવ્યાણિ મુષ્કકકુટજપલાશાશ્વકર્ણાદીનિ; જાતીમૂલં જાત્યા જટા; અન્યે ‘જાતુકન્દ’, ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર જાતુકન્દો ગુગ્ગુલુક ઉત્તરાપથે પ્રસિદ્ધઃ; પૂર્વોદ્દિષ્ટાનિ શોધનવર્તિનિર્દિષ્ટાનિ| શેષં સુગમમ્||૧૬||-

Adhikarana 11 (17-18) · Śloka 18

મયૂરકો રાજવૃક્ષો નિમ્બઃ કોશાતકી તિલાઃ ||૧૭|| બૃહતી કણ્ટકારી ચ હરિતાલં મનઃશિલા | શોધનાનિ ચ યોજ્યાનિ તૈલે દ્રવ્યાણિ શોધને ||૧૮||

તૈલં શોધનં નિર્દિશન્નાહ- મયૂરક ઇત્યાદિ| મયૂરકોઽપામાર્ગઃ; રાજવૃક્ષઃ કિરમાલકઃ| કોશાતકી ઘોષકઃ, ‘ઘુસુણ્ડી’ ઇતિ લોકે| શોધનાનિ ચ યોજ્યાનીતિ શોધનવર્તિનિર્દિષ્ટાનિ, વમનવિરેચનનિર્દિષ્ટાનીત્યન્યે| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૧૭-૧૮||

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

કાસીસે સૈન્ધવે કિણ્વે વચાયાં રજનીદ્વયે | શોધનાઙ્ગેષુ ચાન્યેષુ ચૂર્ણં કુર્વીત શોધનમ્ ||૧૯||

શોધનચૂર્ણાનિ નિર્દિશન્નાહ- કાસીસ ઇત્યાદિ| શોધનાઙ્ગેષુ ચાન્યેષ્વિતિ શોધનવર્તિનિર્દિષ્ટેષુ વમનવિરેચનાઙ્ગદ્રવ્યેષુ ચ; કાનિચિત્ પૂર્વં વ્યાખ્યાતાનિ કાનિચિત્ પ્રસિદ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ||૧૯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

સાલસારાદિસારેષુ પટોલત્રિફલાસુ ચ | રસક્રિયા વિધાતવ્યા શોધની શોધનેષુ ચ ||૨૦||

રસક્રિયાં શોધનીં નિર્દિશન્નાહ- સાલસારાદિસારેષ્વિત્યાદિ| રસક્રિયા ફાણિતાકૃતિઃ, ‘કાકવી’ ઇતિ લોકે| વિધાતવ્યા કર્તવ્યા| શોધનેષુ ચેતિ શોધનવર્તિનિર્દિષ્ટેષુ, અથવોર્ધ્વાધઃશોધનેષુ વમનવિરેચનદ્રવ્યેષુ, શેષં પ્રસિદ્ધમ્| રસક્રિયાકલ્પના ચેયં- દ્રવ્યાપેક્ષયાઽષ્ટગુણં ષોડશગુણં વા જલં દત્ત્વાઽષ્ટભાગાવશેષઃ ષોડશભાગાવશેષો વા ક્વાથઃ કાર્યઃ, તતઃ પૂતં કષાયં પુનસ્તાવત્ પચેદ્યાવત્ ફાણિતાકૃતિઃ||૨૦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

શ્રીવેષ્ટકે સર્જરસે સરલે દેવદારુણિ | સારેષ્વપિ ચ કુર્વીત મતિમાન્ વ્રણધૂપનમ્ ||૨૧||

પરિશિષ્ટમષ્ટમં ધૂપનં દર્શયન્નાહ- શ્રીવેષ્ટક ઇત્યાદિ| શ્રીવેષ્ટકઃ સરલરસો નવનીતપિણ્ડપ્રાયઃ, ‘ગુગ્ગુલી’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ; સર્જરસઃ ‘રાલા’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ; સરલે સરલવૃક્ષત્વચીત્યર્થઃ| સારેષ્વિતિ અનુક્તેષુ સાલસારાદિસારેષ્વિત્યર્થઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| અત્ર શોધનપ્રકરણે કેચિત્ “એતૈરેવૌષધૈઃ કુર્યાત્ કલ્કાનપિ ચ શોધનાન્” અસ્યાગ્રે “કાસીસકટુરોહિણ્યોર્જાતીકન્દહરિદ્રયોઃ| પૂર્વોદ્દિષ્ટેષુ ચાઙ્ગેષુ કુર્યાત્તૈલઘૃતાનિ વૈ”- ઇતિ પાઠં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- કન્દહરિદ્રયોરિત્યત્ર કન્દશબ્દો દારુહરિદ્રાપરિહારાય| ‘જાતુકન્દહરિદ્રયોઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, અત્ર જાતુકન્દો ગુગ્ગુલુઃ| પૂર્વોદ્દિષ્ટેષુ ચાઙ્ગેષ્વિતિ શઙ્ખિન્યાદિષુ અજગન્ધાદિષુ ચ| એષાં કષાયાદીનાં વ્રણધાવનાદૌ દ્વિવ્રણીયે યથોક્તવિષયમવચારણમ્||૨૧||

Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 23

કષાયાણામનુષ્ણાનાં વૃક્ષાણાં ત્વક્ષુ સાધિતઃ | શૃતઃ શીતકષાયો વા રોપણાર્થં પ્રશસ્યતે ||૨૨|| સોમામૃતાશ્વગન્ધાસુ કાકોલ્યાદૌ ગણે તથા | ક્ષીરિપ્રરોહેષ્વપિ ચ વર્તયો રોપણાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૩||

રોપણમપિ ધૂપનવર્જ્યં શોધનમિવ સપ્તવિધં કષાયાદિભેદેન દર્શયન્નાહ- કષાયાણામિત્યાદિ| કષાયાણામનુષ્ણાનામિતિ ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષપ્રભૃતીનામ્| શૃતં શીતકષાયં વેત્યુપલક્ષણં, તેન ફાણ્ટસ્વરસાવપિ ગૃહ્યેતે| દ્રવ્યમુષ્ણોદકે રાત્રૌ સ્થાપિતં ‘શીતકષાયઃ’ ઇત્યુચ્યતે| રોપણાર્થં સંરોહણાર્થમ્| રોપણવર્તીદ્રવ્યાણિ નિર્દિશન્નાહ- સોમેત્યાદિ| સોમઃ સોમ એવ, ‘સોમવલ્કલ’ ઇત્યન્યે, અપરે ‘સોમા બ્રાહ્મી’ ઇત્યાહુઃ; અમૃતા ગુડૂચી; ક્ષીરિપ્રરોહા ન્યગ્રોધોદુમ્બરાદીનામઙ્કુરાઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૨૨-૨૩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

સમઙ્ગા સોમસરલા સોમવલ્કઃ સચન્દનઃ | કાકોલ્યાદિશ્ચ કલ્કઃ સ્યાત્ પ્રશસ્તો વ્રણરોપણે ||૨૪||

રોપણકલ્કદ્રવ્યં નિર્દિશન્નાહ-સમઙ્ગેત્યાદિ|- સમઙ્ગા અઞ્જલિકારિકા ‘લજ્જાલુકી’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધા, વરાહક્રાન્તામપરે; સોમઃ સોમ એવ; સરલા સરલઃ, વિશંસિકામન્યે; સોમવલ્કઃ કટ્ફલઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૨૪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

પૃથક્પર્ણ્યાત્મગુપ્તા ચ હરિદ્રે માલતી સિતા | કાકોલ્યાદિશ્ચ યોજ્યઃ સ્યાદ્ભિષજા રોપણે ઘૃતે ||૨૫||

રોપણઘૃતં નિર્દિશન્નાહ- પૃથક્પર્ણીત્યાદિ| પૃથક્પર્ણી પૃશ્નિપર્ણી, આત્મગુપ્તા કપિકચ્છૂઃ, માલતી જાતી, સિતા શર્કરા, શ્વેતદૂર્વેત્યન્યે| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

કાલાનુસાર્યાગુરુણી હરિદ્રે દેવદારુ ચ | પ્રિયઙ્ગવશ્ચ રોધ્રં ચ તૈલે યોજ્યાનિ રોપણે ||૨૬||

રોપણતૈલમુદ્દિશન્નાહ- કાલાનુસાર્યેત્યાદિ| કાલાનુસાર્યં તગરં, શૈલજમિતિ કેચિત્| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૨૬||

Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28

કઙ્ગુકા ત્રિફલા રોધ્રં કાસીસં શ્રવણાહ્વયા | ધવાશ્વકર્ણયોસ્ત્વક્ ચ રોપણં ચૂર્ણમિષ્યતે ||૨૭|| પ્રિયઙ્ગુકા સર્જરસઃ પુષ્પકાસીસમેવ ચ | ત્વક્ચૂર્ણં ધવજં ચૈવ રોપણાર્થં પ્રશસ્યતે ||૨૮||

રોપણચૂર્ણમાહ- કઙ્ગુકેત્યાદિ| કઙ્ગુકાઃ કઙ્ગવઃ, ‘અન્નવિશેષા’ ઇત્યપરે| શ્રવણાહ્વયા મુણ્ડિતિકા| ધવઃ શકટાખ્યઃ, અનેનૈવ નામ્ના પ્રસિદ્ધઃ; અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશે ગન્ધમુણ્ડોઽશ્વત્થસદૃશવૃક્ષઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| કઙ્ગુકાસ્થાને કેચિત્ ‘કિંશુકા’ ઇતિ પઠન્તિ| દ્વિતીયં રોપણચૂર્ણમાહ- પ્રિયઙ્ગુકેત્યાદિ| અત્ર સર્વં સુબોધમ્||૨૭-૨૮||

Adhikarana 20 (29) · Śloka 29

ત્વક્ષુ ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય ત્રિફલાયાસ્તથૈવ ચ | રસક્રિયાં રોપણાર્થે વિદધીત યથાક્રમમ્ ||૨૯||

રસક્રિયાં રોપણીમાહ- ત્વક્ષ્વિત્યાદિ| રસક્રિયાવસ્થાયાં રોપણરસક્રિયા કર્તવ્યેત્યર્થઃ| શેષં સુગમમ્||૨૯||

Adhikarana 21 (30) · Śloka 30

અપામાર્ગોઽશ્વગન્ધા ચ તાલપત્રી સુવર્ચલા | ઉત્સાદને પ્રશસ્યન્તે કાકોલ્યાદિશ્ચ યો ગણઃ ||૩૦||

ઇદાનીમુત્સાદનમાહ- અપામાર્ગ ઇત્યાદિ| અપામાર્ગસ્ય મૂલં શીતલં ગૃહ્યતે; ન તુ ફલં, તસ્યોષ્ણવીર્યત્વાત્| તાલપત્રી મુશલી| સુવર્ચલા સૂર્યાવર્તઃ; અસ્યા અપિ મૂલં ન તુ ફલં, તસ્યોષ્ણવીર્યત્વાત્| ઉત્સાદન ઇતિ ઉત્સાદનં માંસવર્ધનં, લેપપ્રયોગાદુત્સાદનં ભવતિ| શેષં સુગમમ્||૩૦||

Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32

કાસીસં સૈન્ધવં કિણ્વં કુરુવિન્દો મનઃશિલા | કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ સુમનોમુકુલાનિ ચ ||૩૧|| ફલે શૈરીષકારઞ્જે ધાતુચૂર્ણાનિ યાનિ ચ | વ્રણેષૂત્સન્નમાંસેષુ પ્રશસ્તાન્યવસાદને ||૩૨||

અવસાદનં નિર્દિશન્નાહ- કાસીસમિત્યાદિ| કુરુવિન્દો લોહિતરત્નં ‘પદ્મરાગ’ ઇત્યુચ્યતે| કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ કુક્કુટાણ્ડકર્પરાણિ| સુમનોમુકુલાનિ ચેતિ જાતિકલિકેત્યર્થઃ|ધાતુચૂર્ણાનિ યાનિ ચેતિ હરિતાલપુષ્પકાસીસરસાઞ્જનપ્રભૃતીનિ| ઉત્સન્નમાંસેષુ ઉન્નતમાંસેષ્વિત્યર્થઃ| અવસાદન ઇતિ માંસસ્ફોટને||૩૧-૩૨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

સમસ્તં વર્ગમર્ધં વા યથાલાભમથાપિ વા | પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞો યથોદ્દિષ્ટેષુ કર્મસુ ||૩૩||

એષાં શોધનરોપણાદિવર્ગાણાં સમસ્તાનામલાભે કલ્પાન્તરં દર્શયન્નાહ- સમસ્તમિત્યાદિ| મિશ્રકીયેષુ દ્રવ્યગણેષુ તથા દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયોક્તેષુ તથા સંશોધનસંશમનીયોક્તેષુ યાનિ દ્રવ્યાણિ તેષાં સમસ્તાનામલાભે ત્રિચતુઃપઞ્ચષડાદિદ્રવ્યાણામપિ યોગઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| તેનાધ્યાયત્રયનિર્દિષ્ટગણવિષયિણ્યેવેયં પરિભાષા, ન સમસ્તતન્ત્રવ્યાપિની| અન્યે સમસ્તમુત્તમબલે વ્યાધૌ, અર્ધં મધ્યબલે, યથાલાભં હીનબલે, ઇતિ કથયન્તિ| અયં પક્ષો ગયદાસાચાર્યેણ દૂષિતઃ| યથાલાભમિતિ યસ્ય યસ્ય લાભઃ સ્યાત્તત્તત્ પ્રયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| યથોદ્દિષ્ટેષુ કર્મસ્વિતિ ઉક્તેષુ વિમ્લાપનાદિકર્મસ્વિત્યર્થઃ||૩૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 37

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને મિશ્રકાધ્યાયો નામ સપ્તત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૩૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૭||