Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മിശ്രകമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो मिश्रकमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ഷഷ്ട്യുപക്രമാണാം മധ്യേ വിമ്ലാപനപാചനദാരണപീഡനശോധനരോപണോത്സാദനാവസാദനാനാമഷ്ടാനാം പ്രധാനാനാമിഹ നിര്ദിഷ്ടാനാം മിശ്രീകൃത്യ കഥനാന്മിശ്രകാഖ്യോऽധ്യായ ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ശോഫസ്യ വ്രണസ്യ ച മിശ്രയോഗകഥനാന്മിശ്രക ഇതി വദന്തി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
മാതുലുങ്ഗ്യഗ്നിമന്ഥൌ ച ഭദ്രദാരു മഹൌഷധമ് | അഹിംസ്രാ ചൈവ രാസ്നാ ച പ്രലേപോ വാതശോഫജിത് ||൩|| ദൂര്വാ ച നലമൂലം ച മധുകം ചന്ദനം തഥാ | ശീതലാശ്ച ഗണാഃ സര്വേ പ്രലേപഃ പിത്തശോഫഹൃത് ||൪|| ആഗന്തുജേ രക്തജേ ച ഹ്യേഷ ഏവ വിധിഃ സ്മൃതഃ | വിധിര്വിഷഘ്നോ വിഷജേ പിത്തഘ്നോऽപി ഹിതസ്തഥാ ||൫|| അജഗന്ധാऽശ്വഗന്ധാ ച കാലാ സരലയാ സഹ | ഏകൈഷികാജശൃങ്ഗീ ച പ്രലേപഃ ശ്ലേഷ്മശോഫഹൃത് ||൬|| ഏതേ വര്ഗാസ്ത്രയോ ലോധ്രം പഥ്യാ പിണ്ഡീതകാനി ച | അനന്താ ചേതി ലേപോऽയം സാന്നിപാതികശോഫഹൃത് ||൭||
मातुलुङ्ग्यग्निमन्थौ च भद्रदारु महौषधम् | अहिंस्रा चैव रास्ना च प्रलेपो वातशोफजित् ||३|| दूर्वा च नलमूलं च मधुकं चन्दनं तथा | शीतलाश्च गणाः सर्वे प्रलेपः पित्तशोफहृत् ||४|| आगन्तुजे रक्तजे च ह्येष एव विधिः स्मृतः | विधिर्विषघ्नो विषजे पित्तघ्नोऽपि हितस्तथा ||५|| अजगन्धाऽश्वगन्धा च काला सरलया सह | एकैषिकाजशृङ्गी च प्रलेपः श्लेष्मशोफहृत् ||६|| एते वर्गास्त्रयो लोध्रं पथ्या पिण्डीतकानि च | अनन्ता चेति लेपोऽयं सान्निपातिकशोफहृत् ||७||
🔊 Audio coming soon
തത്ര പ്രഥമം വിമ്ലാപനം ക്രമേണ വാതാദിദോഷജശോഫപ്രത്യനീകം ദര്ശയന്നാഹ- മാതുലുങ്ഗീത്യാദി| മാതുലുങ്ഗീ ബീജപൂരകഃ, അഗ്നിമന്ഥഃ അരണീ, ഭദ്രദാരു ദേവദാരു, മഹൌഷധം ശുണ്ഠീ, അഹിംസ്രാ ബൃഹദഹിംസ്രാ, രാസ്നാ സുരഭിഃ| ദൂര്വേത്യാദി| ദൂര്വാദീനി ദ്രവ്യാണി പ്രസിദ്ധാനി| ശീതലാശ്ച ഗണാ ഇതി കാകോല്യാദ്യുത്പലാദിന്യഗ്രോധാദയഃ| പിത്തവിമ്ലാപനവദാഗന്തുജരക്തജയോരപി ദര്ശയന്നാഹ- ആഗന്തുജ ഇത്യാദി| ആഗന്തുജേ പാകപ്രതിബന്ധായ ശീതവിധിഃ സ്മൃതഃ| വിഷജനിതശോഥസ്യാഗന്തുഭേദസ്യ വക്ഷ്യമാണാതിദേശേന ചികിത്സാം ദര്ശയന്നാഹ- വിധിരിത്യാദി| വിധിര്വിഷഘ്നഃ കല്പോക്തഃ| അജഗന്ധേത്യാദി| അജഗന്ധാ ബോഥയികാ, ലതൌഷധീത്യേകേ, അന്യേ യവാനികാമാഹുഃ; അശ്വഗന്ധാ പ്രസിദ്ധാ; കാലാ അഹിംസ്രാ; സരലാ അരുണമൂലാ ത്രിവൃത്; ഏകൈഷികാ ശുക്ലമൂലാ ത്രിവൃത്; അജശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീ, അന്യേ അജശൃങ്ഗീ ഛഗലവിഷാണികാ ഉത്തമാരണീ ‘മേഢികാ’ ഇതി ലോകേ| പ്രത്യേകദോഷജശോഥവിമ്ലാപനമഭിധായ സാന്നിപാതികസ്യ വിമ്ലാപനം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- ഏത ഇത്യാദി| ഏതേ വര്ഗാസ്ത്രയോ മാതുലുങ്ഗാദയഃ, ലോധ്രം പ്രസിദ്ധം, പഥ്യാ ഹരീതകീ, പിണ്ഡീതകോ മദനഃ, അനന്താ ദുരാലഭാ| കേചിത് പിണ്ഡീതകത്രയമിത്യാദി പാഠം പഠന്തി||൩-൭||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണോ വാതേ കോഷ്ണഃ, ശീതഃ പയോയുതഃ | പിത്തേ, ചോഷ്ണഃ കഫേ ക്ഷാരമൂത്രാഢ്യസ്തത്പ്രശാന്തയേ ||൮||
स्निग्धाम्ललवणो वाते कोष्णः, शीतः पयोयुतः | पित्ते, चोष्णः कफे क्षारमूत्राढ्यस्तत्प्रशान्तये ||८||
🔊 Audio coming soon
ദോഷഭേദേന ലേപസ്യ സംസ്കാരവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- സ്നിഗ്ധേത്യാദി| ആഢ്യോ ബഹുല ഇത്യര്ഥഃ||൮||
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
ശണമൂലകശിഗ്രൂണാം ഫലാനി തിലസര്ഷപാഃ | സക്തവഃ കിണ്വമതസീ ദ്രവ്യാണ്യുഷ്ണാനി പാചനമ് ||൯||
शणमूलकशिग्रूणां फलानि तिलसर्षपाः | सक्तवः किण्वमतसी द्रव्याण्युष्णानि पाचनम् ||९||
🔊 Audio coming soon
വിമ്ലാപനമഭിധായ പാചനാനി നിര്ദിശന്നാഹ- ശണമൂലകേത്യാദി| ഫലശബ്ദഃ ശണാദിഭിഃ സര്ഷപാന്തൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ശണഃ പരിപാകേ സസ്വനഫലഃ, ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ, കിണ്വം സുരാബീജം യദ്ബഹിഃ പ്രക്ഷിപ്യതേ, അതസീ ‘അലസീ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധാ, ദ്രവ്യാണ്യുഷ്ണാനി ഉഷ്ണവീര്യാണി കുഷ്ഠാഗുരുപ്രഭൃതീനി| ഏതേനാനുക്തപാചനദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹ ഉക്തഃ| പാചനം ശോഥസ്യ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| ഏതേഷാം വ്യസ്താനാം സമസ്താനാം ച പാചനത്വം, സക്തൂനാം ശീതവീര്യത്വേऽപി പ്രഭാവവിശേഷാത് പാചനത്വം സംയോഗവിശേഷാദ്വാ||൯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
ചിരബില്വോऽഗ്നികോ ദന്തീ ചിത്രകോ ഹയമാരകഃ | കപോതകങ്കഗൃധ്രാണാം പുരീഷാണി ച ദാരണമ് | ക്ഷാരദ്രവ്യാണി വാ യാനി ക്ഷാരോ വാ ദാരണം പരമ് ||൧൦||
चिरबिल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः | कपोतकङ्कगृध्राणां पुरीषाणि च दारणम् | क्षारद्रव्याणि वा यानि क्षारो वा दारणं परम् ||१०||
🔊 Audio coming soon
പാചനമഭിധായ ദാരണം നിര്ദിശന്നാഹ- ചിരബില്വ ഇത്യാദി| ചിരബില്വോ വൃദ്ധകരഞ്ജഃ ‘ചിരിഹിലി’ ഇതി ലോകേ; അഗ്നികഃ കലികാരികാ, അന്യേ ഭല്ലാതകമാഹുഃ; ദന്തീ ദന്തിനീ; ചിത്രകഃ പ്രസിദ്ധഃ; ഹയമാരഃ കരവീരഃ| പുരീഷശബ്ദഃ കപോതാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| കപോതോ വനവാസീ പാണ്ഡുകഃ, കങ്കഃ കങ്കമല്ലഃ ന പുനഃ കാകഃ; ഗൃധ്രോ മാംസാശീ പക്ഷിവിശേഷഃ| ദാരണം വിദാരണം, പക്വശോഥസ്യ| ദാരണദ്രവ്യയോഗഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- ക്ഷാരദ്രവ്യാണീത്യാദി| ക്ഷാരദ്രവ്യാണി മുഷ്കകകുടജപലാശാശ്വകര്ണപാരിഭദ്രാദീനി| ക്ഷാരോ വേതി ഏതൈര്ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധഃ പ്രതിസാരണീയഃ| പരമിതി കൃച്ഛ്രോ ദാരണമിത്യര്ഥഃ; ബാലവൃദ്ധാദിഷ്വയോജനീയഃ; ദ്വിവിധം ഹി പക്വശോഥദാരണം സുകുമാരം കൃച്ഛ്രം ചേതി; തത്ര കപോതപുരീഷാദി സുകുമാരം, ക്ഷാരഃ കൃച്ഛ്രമിതി||൧൦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ദ്രവ്യാണാം പിച്ഛിലാനാം തു ത്വങ്മൂലാനി പ്രപീഡനമ് | യവഗോധൂമമാഷാണാം ചൂര്ണാനി ച സമാസതഃ ||൧൧||
द्रव्याणां पिच्छिलानां तु त्वङ्मूलानि प्रपीडनम् | यवगोधूममाषाणां चूर्णानि च समासतः ||११||
🔊 Audio coming soon
തതഃ പരം പീഡനം ദര്ശയന്നാഹ- ദ്രവ്യാണാമിത്യാദി| പിച്ഛിലദ്രവ്യാണി ശാല്മലീശേലുവടപര്ണാദീനി| പ്രപീഡനം മര്മാദിസമീപസൂക്ഷ്മമുഖവ്രണപീഡനമ്| സമാസതഃ സങ്ക്ഷേപതഃ| പ്രപീഡനം ചേത്ഥം കര്തവ്യം- വ്രണമുഖം ബഹിഃകൃത്യ ലേപയേത്, ലിപ്ത്വാ ച ശോഷയേത് ശുഷ്കം സത് പീഡനം ഭവതി||൧൧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ശാങ്ഖിന്യങ്കോഠസുമനഃകരവീരസുവര്ചലാഃ | ശോധനാനി കഷായാണി വര്ഗശ്ചാരഗ്വധാദികഃ ||൧൨||
शाङ्खिन्यङ्कोठसुमनःकरवीरसुवर्चलाः | शोधनानि कषायाणि वर्गश्चारग्वधादिकः ||१२||
🔊 Audio coming soon
അഥ ശോധനം ദര്ശയന്നാഹ- ശങ്ഖിനീത്യാദി| ശങ്ഖിനീ യവതിക്താഭേദഃ സുദുഗ്ധാ ബൃഹത്പത്രാ; അങ്കോഠഃ സങ്ഗ്രാഹീ ചീരിതസ്വല്പപത്രഃ,‘അങ്കോല്ല’ ഇതി ലോകേ; സുമനാ ജാതീ; കരവീരഃ പ്രസിദ്ധഃ; സുവര്ചലാ സൂര്യാവര്തഃ, സൌഞ്ച(ച)ലീതി ലോകേ| ശങ്ഖിന്യാദീനാം കഷായാ ആരഗ്വധാദിശ്ച ധാവനാദിദ്വാരേണ ശോധനഃ| ശോധനം പുനരഷ്ടവിധം കഷായവര്തികല്കഘൃതതൈലരസക്രിയാചൂര്ണധൂപനഭേദേന| ഏതച്ചാഷ്ടവിധമപി ക്രമേണാത്രൈവ വക്ഷ്യതി| കഷായസ്തു ശൃതശീതഫാണ്ടസ്വരസഭേദേന ചതുര്വിധോ ഗ്രാഹ്യഃ| കല്കം ചാത്ര പഞ്ചമം പൃഥഗേവ വക്ഷ്യതി||൧൨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 15
അജഗന്ധാऽജശൃങ്ഗീ ച ഗവാക്ഷീ ലാങ്ഗലാഹ്വയാ | പൂതീകശ്ചിത്രകഃ പാഠാ വിഡങ്ഗൈലാഹരേണവഃ ||൧൩|| കടുത്രികം യവക്ഷാരോ ലവണാനി മനഃശിലാ | കാസീസം ത്രിവൃതാ ദന്തീ ഹരിതാലം സുരാഷ്ട്രജാ ||൧൪|| സംശോധനീനാം വര്തീനാം ദ്രവ്യാണ്യേതാനി നിര്ദിശേത് |൧൫|
अजगन्धाऽजशृङ्गी च गवाक्षी लाङ्गलाह्वया | पूतीकश्चित्रकः पाठा विडङ्गैलाहरेणवः ||१३|| कटुत्रिकं यवक्षारो लवणानि मनःशिला | कासीसं त्रिवृता दन्ती हरितालं सुराष्ट्रजा ||१४|| संशोधनीनां वर्तीनां द्रव्याण्येतानि निर्दिशेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
കഷായമഭിധായ വര്തിമാഹ- അജഗന്ധേത്യാദി| ഗവാക്ഷീ ഇന്ദ്രവാരുണീ; ലാങ്ഗലാഹ്വയാ കലികാരികാ; പൂതീകഃ ചിരബില്വഃ, ‘കണ്ടകീ വിടപകരഞ്ജ’ ഇത്യേകേ; ഹരേണവോ രേണുകാഃ; ലവണാനി സൈന്ധവസൌവര്ചലബിഡഗഡസാമുദ്രികാണി പഞ്ച, അന്യേ ഗഡസ്ഥാനേ കാലലവണേന സഹ പഞ്ചസങ്ഖ്യാമാഹുഃ, കാലലവണം തു നിര്ഗന്ധം സൌവര്ചലഭേദഃ; സുരാഷ്ട്രജാ തുമ്ബുരുമൃത് ‘തുരീ’ ഇതി ലോകേ, അപരേ സാമാന്യേന കൃഷ്ണമൃത്തികാമാഹുഃ| ശേഷാണി ദ്രവ്യാണി കിഞ്ചിത്പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാനി കിഞ്ചിത്പ്രസിദ്ധാനി| ഏതൈര്ദ്രവ്യൈഃ സൂത്രവര്തിം ലിപ്ത്വാ വ്രണേ നിക്ഷിപേത്, ഏവം വര്തിര്ഭവതി||൧൩-൧൪||-
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ഏതൈരേവൌഷധൈഃ കുര്യാത്കല്കാനപി ച ശോധനാന് ||൧൫||
एतैरेवौषधैः कुर्यात्कल्कानपि च शोधनान् ||१५||
🔊 Audio coming soon
വര്തിമുക്ത്വാ കല്കമാഹ- ഏതൈരേവൌഷധൈരിത്യാദി| ഏതൈരൌഷധൈരജഗന്ധാദിഭിഃ സുരാഷ്ട്രജാന്തൈഃ||൧൫||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 17
അര്കോത്തമാം സ്നുഹീക്ഷീരം പിഷ്ട്വാ ക്ഷാരോത്തമാനി ച | ജാതീമൂലം ഹരിദ്രേ ദ്വേ കാസീസം കടുരോഹിണീമ് ||൧൬|| പൂര്വോദ്ദിഷ്ടാനി ചാന്യാനി കുര്യാത് സംശോധനം ഘൃതമ് |൧൭|
अर्कोत्तमां स्नुहीक्षीरं पिष्ट्वा क्षारोत्तमानि च | जातीमूलं हरिद्रे द्वे कासीसं कटुरोहिणीम् ||१६|| पूर्वोद्दिष्टानि चान्यानि कुर्यात् संशोधनं घृतम् |१७|
🔊 Audio coming soon
കല്കമഭിധായ ശോധനഘൃതമാഹ- അര്കോത്തമാമിത്യാദി| അര്കഃ അകര്മൂലമ്, ഉത്തമാ ത്രിഫലാ, അന്യേ തു പുനരര്കോത്തമമിത്യഭിന്നപദേന മന്ദാരകമാഹുഃ; സ്നുഹീക്ഷീരം സേഹുണ്ഡദുഗ്ധം; ക്ഷാരോത്തമാനി ക്ഷാരശ്രേഷ്ഠദ്രവ്യാണി മുഷ്കകകുടജപലാശാശ്വകര്ണാദീനി; ജാതീമൂലം ജാത്യാ ജടാ; അന്യേ ‘ജാതുകന്ദ’, ഇതി പഠന്തി, തത്ര ജാതുകന്ദോ ഗുഗ്ഗുലുക ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധഃ; പൂര്വോദ്ദിഷ്ടാനി ശോധനവര്തിനിര്ദിഷ്ടാനി| ശേഷം സുഗമമ്||൧൬||-
Adhikarana 11 (17-18) · Śloka 18
മയൂരകോ രാജവൃക്ഷോ നിമ്ബഃ കോശാതകീ തിലാഃ ||൧൭|| ബൃഹതീ കണ്ടകാരീ ച ഹരിതാലം മനഃശിലാ | ശോധനാനി ച യോജ്യാനി തൈലേ ദ്രവ്യാണി ശോധനേ ||൧൮||
मयूरको राजवृक्षो निम्बः कोशातकी तिलाः ||१७|| बृहती कण्टकारी च हरितालं मनःशिला | शोधनानि च योज्यानि तैले द्रव्याणि शोधने ||१८||
🔊 Audio coming soon
തൈലം ശോധനം നിര്ദിശന്നാഹ- മയൂരക ഇത്യാദി| മയൂരകോऽപാമാര്ഗഃ; രാജവൃക്ഷഃ കിരമാലകഃ| കോശാതകീ ഘോഷകഃ, ‘ഘുസുണ്ഡീ’ ഇതി ലോകേ| ശോധനാനി ച യോജ്യാനീതി ശോധനവര്തിനിര്ദിഷ്ടാനി, വമനവിരേചനനിര്ദിഷ്ടാനീത്യന്യേ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്||൧൭-൧൮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
കാസീസേ സൈന്ധവേ കിണ്വേ വചായാം രജനീദ്വയേ | ശോധനാങ്ഗേഷു ചാന്യേഷു ചൂര്ണം കുര്വീത ശോധനമ് ||൧൯||
कासीसे सैन्धवे किण्वे वचायां रजनीद्वये | शोधनाङ्गेषु चान्येषु चूर्णं कुर्वीत शोधनम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
ശോധനചൂര്ണാനി നിര്ദിശന്നാഹ- കാസീസ ഇത്യാദി| ശോധനാങ്ഗേഷു ചാന്യേഷ്വിതി ശോധനവര്തിനിര്ദിഷ്ടേഷു വമനവിരേചനാങ്ഗദ്രവ്യേഷു ച; കാനിചിത് പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാനി കാനിചിത് പ്രസിദ്ധാനി ദ്രവ്യാണി||൧൯||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
സാലസാരാദിസാരേഷു പടോലത്രിഫലാസു ച | രസക്രിയാ വിധാതവ്യാ ശോധനീ ശോധനേഷു ച ||൨൦||
सालसारादिसारेषु पटोलत्रिफलासु च | रसक्रिया विधातव्या शोधनी शोधनेषु च ||२०||
🔊 Audio coming soon
രസക്രിയാം ശോധനീം നിര്ദിശന്നാഹ- സാലസാരാദിസാരേഷ്വിത്യാദി| രസക്രിയാ ഫാണിതാകൃതിഃ, ‘കാകവീ’ ഇതി ലോകേ| വിധാതവ്യാ കര്തവ്യാ| ശോധനേഷു ചേതി ശോധനവര്തിനിര്ദിഷ്ടേഷു, അഥവോര്ധ്വാധഃശോധനേഷു വമനവിരേചനദ്രവ്യേഷു, ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| രസക്രിയാകല്പനാ ചേയം- ദ്രവ്യാപേക്ഷയാऽഷ്ടഗുണം ഷോഡശഗുണം വാ ജലം ദത്ത്വാऽഷ്ടഭാഗാവശേഷഃ ഷോഡശഭാഗാവശേഷോ വാ ക്വാഥഃ കാര്യഃ, തതഃ പൂതം കഷായം പുനസ്താവത് പചേദ്യാവത് ഫാണിതാകൃതിഃ||൨൦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
ശ്രീവേഷ്ടകേ സര്ജരസേ സരലേ ദേവദാരുണി | സാരേഷ്വപി ച കുര്വീത മതിമാന് വ്രണധൂപനമ് ||൨൧||
श्रीवेष्टके सर्जरसे सरले देवदारुणि | सारेष्वपि च कुर्वीत मतिमान् व्रणधूपनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
പരിശിഷ്ടമഷ്ടമം ധൂപനം ദര്ശയന്നാഹ- ശ്രീവേഷ്ടക ഇത്യാദി| ശ്രീവേഷ്ടകഃ സരലരസോ നവനീതപിണ്ഡപ്രായഃ, ‘ഗുഗ്ഗുലീ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ; സര്ജരസഃ ‘രാലാ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ; സരലേ സരലവൃക്ഷത്വചീത്യര്ഥഃ| സാരേഷ്വിതി അനുക്തേഷു സാലസാരാദിസാരേഷ്വിത്യര്ഥഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| അത്ര ശോധനപ്രകരണേ കേചിത് “ഏതൈരേവൌഷധൈഃ കുര്യാത് കല്കാനപി ച ശോധനാന്” അസ്യാഗ്രേ “കാസീസകടുരോഹിണ്യോര്ജാതീകന്ദഹരിദ്രയോഃ| പൂര്വോദ്ദിഷ്ടേഷു ചാങ്ഗേഷു കുര്യാത്തൈലഘൃതാനി വൈ”- ഇതി പാഠം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- കന്ദഹരിദ്രയോരിത്യത്ര കന്ദശബ്ദോ ദാരുഹരിദ്രാപരിഹാരായ| ‘ജാതുകന്ദഹരിദ്രയോഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, അത്ര ജാതുകന്ദോ ഗുഗ്ഗുലുഃ| പൂര്വോദ്ദിഷ്ടേഷു ചാങ്ഗേഷ്വിതി ശങ്ഖിന്യാദിഷു അജഗന്ധാദിഷു ച| ഏഷാം കഷായാദീനാം വ്രണധാവനാദൌ ദ്വിവ്രണീയേ യഥോക്തവിഷയമവചാരണമ്||൨൧||
Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 23
കഷായാണാമനുഷ്ണാനാം വൃക്ഷാണാം ത്വക്ഷു സാധിതഃ | ശൃതഃ ശീതകഷായോ വാ രോപണാര്ഥം പ്രശസ്യതേ ||൨൨|| സോമാമൃതാശ്വഗന്ധാസു കാകോല്യാദൌ ഗണേ തഥാ | ക്ഷീരിപ്രരോഹേഷ്വപി ച വര്തയോ രോപണാഃ സ്മൃതാഃ ||൨൩||
कषायाणामनुष्णानां वृक्षाणां त्वक्षु साधितः | शृतः शीतकषायो वा रोपणार्थं प्रशस्यते ||२२|| सोमामृताश्वगन्धासु काकोल्यादौ गणे तथा | क्षीरिप्ररोहेष्वपि च वर्तयो रोपणाः स्मृताः ||२३||
🔊 Audio coming soon
രോപണമപി ധൂപനവര്ജ്യം ശോധനമിവ സപ്തവിധം കഷായാദിഭേദേന ദര്ശയന്നാഹ- കഷായാണാമിത്യാദി| കഷായാണാമനുഷ്ണാനാമിതി ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷപ്രഭൃതീനാമ്| ശൃതം ശീതകഷായം വേത്യുപലക്ഷണം, തേന ഫാണ്ടസ്വരസാവപി ഗൃഹ്യേതേ| ദ്രവ്യമുഷ്ണോദകേ രാത്രൌ സ്ഥാപിതം ‘ശീതകഷായഃ’ ഇത്യുച്യതേ| രോപണാര്ഥം സംരോഹണാര്ഥമ്| രോപണവര്തീദ്രവ്യാണി നിര്ദിശന്നാഹ- സോമേത്യാദി| സോമഃ സോമ ഏവ, ‘സോമവല്കല’ ഇത്യന്യേ, അപരേ ‘സോമാ ബ്രാഹ്മീ’ ഇത്യാഹുഃ; അമൃതാ ഗുഡൂചീ; ക്ഷീരിപ്രരോഹാ ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാദീനാമങ്കുരാഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്||൨൨-൨൩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
സമങ്ഗാ സോമസരലാ സോമവല്കഃ സചന്ദനഃ | കാകോല്യാദിശ്ച കല്കഃ സ്യാത് പ്രശസ്തോ വ്രണരോപണേ ||൨൪||
समङ्गा सोमसरला सोमवल्कः सचन्दनः | काकोल्यादिश्च कल्कः स्यात् प्रशस्तो व्रणरोपणे ||२४||
🔊 Audio coming soon
രോപണകല്കദ്രവ്യം നിര്ദിശന്നാഹ-സമങ്ഗേത്യാദി|- സമങ്ഗാ അഞ്ജലികാരികാ ‘ലജ്ജാലുകീ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധാ, വരാഹക്രാന്താമപരേ; സോമഃ സോമ ഏവ; സരലാ സരലഃ, വിശംസികാമന്യേ; സോമവല്കഃ കട്ഫലഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്||൨൪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
പൃഥക്പര്ണ്യാത്മഗുപ്താ ച ഹരിദ്രേ മാലതീ സിതാ | കാകോല്യാദിശ്ച യോജ്യഃ സ്യാദ്ഭിഷജാ രോപണേ ഘൃതേ ||൨൫||
पृथक्पर्ण्यात्मगुप्ता च हरिद्रे मालती सिता | काकोल्यादिश्च योज्यः स्याद्भिषजा रोपणे घृते ||२५||
🔊 Audio coming soon
രോപണഘൃതം നിര്ദിശന്നാഹ- പൃഥക്പര്ണീത്യാദി| പൃഥക്പര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ, ആത്മഗുപ്താ കപികച്ഛൂഃ, മാലതീ ജാതീ, സിതാ ശര്കരാ, ശ്വേതദൂര്വേത്യന്യേ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്||൨൫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
കാലാനുസാര്യാഗുരുണീ ഹരിദ്രേ ദേവദാരു ച | പ്രിയങ്ഗവശ്ച രോധ്രം ച തൈലേ യോജ്യാനി രോപണേ ||൨൬||
कालानुसार्यागुरुणी हरिद्रे देवदारु च | प्रियङ्गवश्च रोध्रं च तैले योज्यानि रोपणे ||२६||
🔊 Audio coming soon
രോപണതൈലമുദ്ദിശന്നാഹ- കാലാനുസാര്യേത്യാദി| കാലാനുസാര്യം തഗരം, ശൈലജമിതി കേചിത്| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്||൨൬||
Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28
കങ്ഗുകാ ത്രിഫലാ രോധ്രം കാസീസം ശ്രവണാഹ്വയാ | ധവാശ്വകര്ണയോസ്ത്വക് ച രോപണം ചൂര്ണമിഷ്യതേ ||൨൭|| പ്രിയങ്ഗുകാ സര്ജരസഃ പുഷ്പകാസീസമേവ ച | ത്വക്ചൂര്ണം ധവജം ചൈവ രോപണാര്ഥം പ്രശസ്യതേ ||൨൮||
कङ्गुका त्रिफला रोध्रं कासीसं श्रवणाह्वया | धवाश्वकर्णयोस्त्वक् च रोपणं चूर्णमिष्यते ||२७|| प्रियङ्गुका सर्जरसः पुष्पकासीसमेव च | त्वक्चूर्णं धवजं चैव रोपणार्थं प्रशस्यते ||२८||
🔊 Audio coming soon
രോപണചൂര്ണമാഹ- കങ്ഗുകേത്യാദി| കങ്ഗുകാഃ കങ്ഗവഃ, ‘അന്നവിശേഷാ’ ഇത്യപരേ| ശ്രവണാഹ്വയാ മുണ്ഡിതികാ| ധവഃ ശകടാഖ്യഃ, അനേനൈവ നാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ; അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശേ ഗന്ധമുണ്ഡോऽശ്വത്ഥസദൃശവൃക്ഷഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| കങ്ഗുകാസ്ഥാനേ കേചിത് ‘കിംശുകാ’ ഇതി പഠന്തി| ദ്വിതീയം രോപണചൂര്ണമാഹ- പ്രിയങ്ഗുകേത്യാദി| അത്ര സര്വം സുബോധമ്||൨൭-൨൮||
Adhikarana 20 (29) · Śloka 29
ത്വക്ഷു ന്യഗ്രോധവര്ഗസ്യ ത്രിഫലായാസ്തഥൈവ ച | രസക്രിയാം രോപണാര്ഥേ വിദധീത യഥാക്രമമ് ||൨൯||
त्वक्षु न्यग्रोधवर्गस्य त्रिफलायास्तथैव च | रसक्रियां रोपणार्थे विदधीत यथाक्रमम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
രസക്രിയാം രോപണീമാഹ- ത്വക്ഷ്വിത്യാദി| രസക്രിയാവസ്ഥായാം രോപണരസക്രിയാ കര്തവ്യേത്യര്ഥഃ| ശേഷം സുഗമമ്||൨൯||
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
അപാമാര്ഗോऽശ്വഗന്ധാ ച താലപത്രീ സുവര്ചലാ | ഉത്സാദനേ പ്രശസ്യന്തേ കാകോല്യാദിശ്ച യോ ഗണഃ ||൩൦||
अपामार्गोऽश्वगन्धा च तालपत्री सुवर्चला | उत्सादने प्रशस्यन्ते काकोल्यादिश्च यो गणः ||३०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുത്സാദനമാഹ- അപാമാര്ഗ ഇത്യാദി| അപാമാര്ഗസ്യ മൂലം ശീതലം ഗൃഹ്യതേ; ന തു ഫലം, തസ്യോഷ്ണവീര്യത്വാത്| താലപത്രീ മുശലീ| സുവര്ചലാ സൂര്യാവര്തഃ; അസ്യാ അപി മൂലം ന തു ഫലം, തസ്യോഷ്ണവീര്യത്വാത്| ഉത്സാദന ഇതി ഉത്സാദനം മാംസവര്ധനം, ലേപപ്രയോഗാദുത്സാദനം ഭവതി| ശേഷം സുഗമമ്||൩൦||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32
കാസീസം സൈന്ധവം കിണ്വം കുരുവിന്ദോ മനഃശിലാ | കുക്കുടാണ്ഡകപാലാനി സുമനോമുകുലാനി ച ||൩൧|| ഫലേ ശൈരീഷകാരഞ്ജേ ധാതുചൂര്ണാനി യാനി ച | വ്രണേഷൂത്സന്നമാംസേഷു പ്രശസ്താന്യവസാദനേ ||൩൨||
कासीसं सैन्धवं किण्वं कुरुविन्दो मनःशिला | कुक्कुटाण्डकपालानि सुमनोमुकुलानि च ||३१|| फले शैरीषकारञ्जे धातुचूर्णानि यानि च | व्रणेषूत्सन्नमांसेषु प्रशस्तान्यवसादने ||३२||
🔊 Audio coming soon
അവസാദനം നിര്ദിശന്നാഹ- കാസീസമിത്യാദി| കുരുവിന്ദോ ലോഹിതരത്നം ‘പദ്മരാഗ’ ഇത്യുച്യതേ| കുക്കുടാണ്ഡകപാലാനി കുക്കുടാണ്ഡകര്പരാണി| സുമനോമുകുലാനി ചേതി ജാതികലികേത്യര്ഥഃ|ധാതുചൂര്ണാനി യാനി ചേതി ഹരിതാലപുഷ്പകാസീസരസാഞ്ജനപ്രഭൃതീനി| ഉത്സന്നമാംസേഷു ഉന്നതമാംസേഷ്വിത്യര്ഥഃ| അവസാദന ഇതി മാംസസ്ഫോടനേ||൩൧-൩൨||
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
സമസ്തം വര്ഗമര്ധം വാ യഥാലാഭമഥാപി വാ | പ്രയുഞ്ജീത ഭിഷക് പ്രാജ്ഞോ യഥോദ്ദിഷ്ടേഷു കര്മസു ||൩൩||
समस्तं वर्गमर्धं वा यथालाभमथापि वा | प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञो यथोद्दिष्टेषु कर्मसु ||३३||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം ശോധനരോപണാദിവര്ഗാണാം സമസ്താനാമലാഭേ കല്പാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ- സമസ്തമിത്യാദി| മിശ്രകീയേഷു ദ്രവ്യഗണേഷു തഥാ ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹണീയോക്തേഷു തഥാ സംശോധനസംശമനീയോക്തേഷു യാനി ദ്രവ്യാണി തേഷാം സമസ്താനാമലാഭേ ത്രിചതുഃപഞ്ചഷഡാദിദ്രവ്യാണാമപി യോഗഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| തേനാധ്യായത്രയനിര്ദിഷ്ടഗണവിഷയിണ്യേവേയം പരിഭാഷാ, ന സമസ്തതന്ത്രവ്യാപിനീ| അന്യേ സമസ്തമുത്തമബലേ വ്യാധൌ, അര്ധം മധ്യബലേ, യഥാലാഭം ഹീനബലേ, ഇതി കഥയന്തി| അയം പക്ഷോ ഗയദാസാചാര്യേണ ദൂഷിതഃ| യഥാലാഭമിതി യസ്യ യസ്യ ലാഭഃ സ്യാത്തത്തത് പ്രയുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| യഥോദ്ദിഷ്ടേഷു കര്മസ്വിതി ഉക്തേഷു വിമ്ലാപനാദികര്മസ്വിത്യര്ഥഃ||൩൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ മിശ്രകാധ്യായോ നാമ സപ്തത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൩൭||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने मिश्रकाध्यायो नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സപ്തത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൭||