30. pañcēndriyārthavipratipattyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિપ્રતિપત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ, તેષામર્થાઃ શબ્દાદયઃ, અર્થાનાં શબ્દાદીનાં વિપ્રતિપત્તિર્વિપરીતાવબોધો હીનાતિયોગેનેત્યર્થઃ| પઞ્ચગ્રહણં કર્મેન્દ્રિયાણામુભયાત્મકસ્ય મનસશ્ચ નિષેધાર્થં; કર્મેન્દ્રિયાણાં શરીરગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાત્; મનસસ્ત્વિન્દ્રિયગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં, મનોવ્યતિરેકેણેન્દ્રિયાણાં વિષયગ્રહણાભાવાત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શરીરશીલયોર્યસ્ય પ્રકૃતેર્વિકૃતિર્ભવેત્ | તત્ત્વરિષ્ટં સમાસેન, વ્યાસતસ્તુ નિબોધ મે ||૩||

પ્રાગધ્યાયે દૂતાદિજ્ઞેયબાહ્યારિષ્ટં પ્રતિપાદ્યાસ્મિન્નધ્યાયે આભ્યન્તરમરિષ્ટમાશ્રયભેદેન ત્રિવિધં સઙ્ક્ષેપેણ દર્શયન્નાહ- શરીરશીલયોરિત્યાદિ| શરીરં પાઞ્ચભૌતિકં પ્રાણિકાયઃ, શીલં માનસો ભાવઃ, અન્યે તુ `શીલં સમાધાનયુક્તં મનઃ' ઇત્યાચક્ષતે; પ્રકૃતિઃ સ્વાભાવિકઃ પ્રાણિનો નિજો ધર્મઃ; એતેષાં શરીરશીલપ્રકૃતીનાં ત્રયાણાં ભાવાનાં વિકૃતિર્વૈપરીત્યં યદ્ભવેત્તદરિષ્ટં મરણલક્ષણં ભવતિ| સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ| અન્યે તુ `શરીરશીલયોર્દ્વયોર્યા પ્રકૃતિસ્તસ્યા યા વિકૃતિસ્તદરિષ્ટં મરણલક્ષણં ભવતિ' ઇત્યાચક્ષતે| પ્રકૃતેઃ પ્રસ્તાવાત્ કિઞ્ચિદ્વિચારઃ ક્રિયતે, સા હિ પ્રકૃતિર્જાત્યાદીન્ ષડુપાધીનપેક્ષતે| તદુક્તં ચરકે- “પ્રકૃતિર્હિ જાતિપ્રસક્તા ચ કુલપ્રસક્તા ચ દેશાનુપાતિની ચ કાલાનુપાતિની ચ વયોનુપાતિની ચ પ્રત્યાત્મનિયતા ચ”- (ચ. ઇ. અ. ૧) ઇતિ| સર્વભેદેષુ ચકારકરણમન્યોન્યસમાવેશાર્થં; તત્ર જાતિપ્રસક્તા નામ તાસુ તાસુ મનુષ્યાદિજાતિષુ તે તે કરચરણાદયઃ સ્વભાવવિશેષાઃ; વચનેષુ ચ નાનાવિવિધા એવ વ્યક્તાવ્યક્તાદયો ધર્માઃ, મનસિ ચ ધર્માધર્મમૈથુનાહારપ્રભૃતયોઽપિ ભાવાઃ; કુલપ્રસક્તા નામ દ્વિજકુલે તપઃપ્રિયતાદયઃ, ક્ષત્રિયકુલે સમરપ્રિયતાદયો ધર્મવિશેષા ભવન્તિ; દેશાનુપાતિની નામ લાટકર્ણાટાદીનાં કાયે વાચિ મનસિ ચ તે તે સ્વભાવવિશેષા વિશેષેણ ભવન્તિ; કાલાનુપાતિની નામ દેહાદિષુ દૌર્બલ્યાદ્યાદાનાદ્યપેક્ષં, ગદેષુ ચ દોષમલાદ્યપેક્ષિણી; વયોનુપાતિની નામ બાલ્યાદ્યવસ્થાસુ બાલાદૌ સૌકુમાર્યાદયો ધર્માઃ; એતેષુ ત્રિષ્વનુપાતિશબ્દપ્રયોગાત્ સઞ્ચારિત્વં સ્વભાવગુણાનામિષ્ટં; પ્રત્યાત્મનિયતેતિ આત્મન્યાત્મનિ નિયતા પ્રતિપુરુષનિયતેત્યર્થઃ| તે પુનઃ કાયે વાચિ મનસિ ચ સ્વભાવવિશેષાઃ પ્રતિપુરુષભેદભિન્ના દૃશ્યન્તે; એવં તાવત્ ષોઢા પ્રકૃતિર્ભવત્યેવ| અન્યે તુ “સપ્તમ્યપિ ભવેત્ પ્રાયો દેહે લક્ષણહૈતુકી| ઉત્તમાધમમધ્યાયુર્લિઙ્ગાનાં કારણં હિ સા”- ઇતિ મન્યન્તે| અન્યે તુ પ્રકૃતિં સત્ત્વરજસ્તમોમયીં વાતપિત્તશ્લેષ્મમયીં વા મન્યન્તે| તસ્યા વિકૃતિર્વૈપરીત્યમન્યથાભાવઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

શૃણોતિ વિવિધાઞ્ શબ્દાન્ યો દિવ્યાનામભાવતઃ | સમુદ્રપુરમેઘાનામસમ્પત્તૌ ચ નિઃસ્વનાન્ ||૪|| તાન્ સ્વનાન્નાવગૃહ્ણાતિ મન્યતે ચાન્યશબ્દવત્ | ગ્રામ્યારણ્યસ્વનાંશ્ચાપિ વિપરીતાઞ્ શૃણોતિ ચ ||૫|| દ્વિષચ્છબ્દેષુ રમતે સુહૃચ્છબ્દેષુ કુપ્યતિ | ન શૃણોતિ ચ યોઽકસ્માત્તં બ્રુવન્તિ ગતાયુષમ્ ||૬||

આતુરગતગ્રાહ્યવિરુદ્ધશબ્દપ્રતિપત્તિં નિર્દિશન્નાહ- શૃણોતીત્યાદિ| વિવિધાન્ બહુપ્રકારાન્ સઞ્જલ્પપાઠગીતવાદ્યાદીન્| દિવ્યાનાં સિદ્ધકિન્નરગન્ધર્વાદીનામ્| સમુદ્રપુરમેઘાનામિત્યત્ર સમુદ્રાદિભિઃ સહ નિઃસ્વનશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| એતેન સમુદ્રાદીનામસમ્પત્તાવભાવેઽપિ તેષાં શબ્દાઞ્છૃણોતીત્યર્થઃ| પુરસ્વનઃ પુરવાસિપ્રાણિશબ્દઃ; અન્યે તુ પુરસ્થાને `તૂર્ય' ઇતિ પઠન્તિ; અપરે `વાત' ઇતિ પઠન્તિ| તાન્ સ્વનાનિત્યાદિ વિદ્યમાનેષુ વા સમુદ્રાદિસ્વનેષુ તાન્ન ગૃહ્ણાતિ, વાઽન્યશબ્દવન્મન્યતે| ગ્રામ્યસ્વનાન્ ગ્રામવાસિપ્રાણિશબ્દાન્, આરણ્યાન્ અરણ્યવાસિપ્રાણિધ્વનીન્; વિપરીતાનિતિ ગ્રામ્યાનારણ્યાનિવ શૃણોતિ, આરણ્યાન્ ગ્રામ્યાનિવ શૃણોતીત્યર્થઃ| દ્વિષચ્છબ્દેષુ શત્રુશબ્દેષુ| સુહૃન્મિત્રાદિઃ| અકસ્માચ્છ્રવણરોગં વિના||૪-૬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

યસ્તૂષ્ણમિવ ગૃહ્ણાતિ શીતમુષ્ણં ચ શીતવત્ | સઞ્જાતશીતપિડકો યશ્ચ દાહેન પીડ્યતે ||૭|| ઉષ્ણગાત્રોઽતિમાત્રં ચ યઃ શીતેન પ્રવેપતે | પ્રહારાન્નાભિજાનાતિ યોઽઙ્ગચ્છેદમથાપિ વા ||૮||

આતુરગતગ્રાહ્યવિરુદ્ધસ્પર્શપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- યસ્તૂષ્ણમિત્યાદિ| અત્ર શીતપીડકા હિ કફકૃતાઃ, તાસાં જાડ્યાદયો વેદનાવિશેષાઃ પ્રાકૃતાઃ, દાહસ્તુ વૈકૃત ઇતિ| પ્રહારો લગુડાદિકૃતઃ| અઙ્ગચ્છેદઃ શસ્ત્રાદિકૃતઃ||૭-૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

પાંશુનેવાવકીર્ણાનિ યશ્ચ ગાત્રાણિ મન્યતે | વર્ણાન્યતા વા રાજ્યો વા યસ્ય ગાત્રે ભવન્તિ હિ ||૯||

આતુરગતગ્રાહ્યવિરુદ્ધરૂપપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- પાંશુનેત્યાદિ| પાંશુર્ધૂલિઃ, અવકીર્ણાનિ વ્યાપ્તાનિ| રાજ્યો લેખા નીલલોહિતાદયઃ||૯||

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

સ્નાતાનુલિપ્તં યં ચાપિ ભજન્તે નીલમક્ષિકાઃ |૧૦|

આતુરગતામેવ વિરુદ્ધરસપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- સ્નાતેત્યાદિ| પૂર્વં સ્નાતઃ પશ્ચાદનુલિપ્ત ઇત્થમ્ભૂતમપિ સુગન્ધિકાયં બહિર્મલવર્જિતં યદા નીલમક્ષિકાઃ શ્રયન્તે તદાઽસૌ કાલપક્વત્વાદતિમધુરીભૂતશરીરઃ, યેન નિર્મલશરીરોઽપિ મક્ષિકાભિઃ કામ્યત ઇતિ| સ્નાતાનુલિપ્તમિત્યેતદરિષ્ટં વર્ષાવધિ|૧૦|-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

સુગન્ધિર્વાઽતિ યોઽકસ્માત્તં બ્રુવન્તિ ગતાયુષમ્ ||૧૦||

આતુરગતગ્રાહ્યવિરુદ્ધગન્ધપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- સુગન્ધિરિત્યાદિ| અતિ સુગન્ધિર્વાઽકસ્માત્ `સુગન્ધિપ્રયોગં વિના ભવતિ' ઇતિ શેષઃ, ઇદમપિ વાર્ષિકમરિષ્ટમ્||૧૦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

વિપરીતેન ગૃહ્ણાતિ રસાન્ યશ્ચોપયોજિતાન્ | ઉપયુક્તાઃ ક્રમાદ્યસ્ય રસા દોષાભિવૃદ્ધયે ||૧૧|| યસ્ય દોષાગ્નિસામ્યં ચ કુર્યુર્મિથ્યોપયોજિતાઃ | યો વા રસાન્ન સંવેત્તિ ગતાસું તં પ્રચક્ષતે ||૧૨||

આતુરગતપઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિપ્રતિપત્તિં નિર્દિશ્યાઽઽતુરગ્રાહ્યપઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિપ્રતિપત્તિનિર્દેશાભિપ્રાયઃ, તત્ર રસસ્ય દેહમૂલત્વેન પ્રધાનત્વાત્તસ્યૈવ વિપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- વિપરીતેનેત્યાદિ| વિપરીતેનેતિ મધુરોઽમ્લઃ, અમ્લો મધુર ઇત્યાદિ| ઉપયુક્તાઃ ક્રમાદિતિ ‘પૂર્વં મધુરમશ્નીયાત્’ ઇત્યાદિક્રમઃ| ગતાસું ગતપ્રાણમ્| એતદરિષ્ટં માસિકમ્||૧૧-૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 14

સુગન્ધં વેત્તિ દુર્ગન્ધં દુર્ગન્ધસ્ય સુગન્ધિતામ્ | ગૃહ્ણીતે વાઽન્યથા ગન્ધં શાન્તે દીપે ચ નીરુજઃ ||૧૩|| યો વા ગન્ધં ન જાનાતિ ગતાસું તં વિનિર્દિશેત્ |૧૪|

ગન્ધગ્રહણમધિકૃત્યાહ- સુગન્ધમિત્યાદિ| શાન્તે દીપે નિર્વાણે પ્રદીપે, યો ગન્ધં ન જાનાતિ| નીરુજો નીરોગઃ પીનસાદિરોગવર્જિતઃ||૧૩||-

Adhikarana 10 (14) · Śloka 15

દ્વન્દ્વાન્યુષ્ણહિમાદીનિ કાલાવસ્થા દિશસ્તથા ||૧૪|| વિપરીતેન ગૃહ્ણાતિ ભાવાનન્યાંશ્ચ યો નરઃ |૧૫|

સ્પર્શગ્રહણમધિકૃત્યાહ- દ્વન્દ્વાનીત્યાદિ| દ્વન્દ્વાનિ કષ્ટકરાણિ; આદિગ્રહણાત્ સ્પર્શગ્રાહ્યાણિ સ્નિગ્ધાદિવીર્યાણિ| કાલાવસ્થા પ્રવાતનિર્વાતવર્ષાદ્યાઃ| દિશ ઇતિ પૂર્વાદિકાઃ| અનેન માનસઃ સ્પર્શ ઉક્તઃ| દ્વિવિધો હિ સ્પર્શઃ- સ્પર્શેન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ, માનસશ્ચ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “સ્પર્શેનેન્દ્રિયસંસ્પર્શઃ સ્પર્શો માનસ એવ ચ” (ચ. શા. ૧) ઇતિ| અન્યાંશ્ચ ભાવાન્ દ્રવ્યગુણકર્માણિ, વિપરીતેન ગૃહ્ણાતિ| દ્વન્દ્વાન્યુષ્ણહિમાદીન્યેતદરિષ્ટમેકમાસિકમિતિ; દિશો વૈપરીત્યેન ગૃહ્ણાત્યેતદરિષ્ટં ત્રિમાસિકમ્||૧૪||

Adhikarana 11 (15-23) · Śloka 23

દિવા જ્યોતીંષિ યશ્ચાપિ જ્વલિતાનીવ પશ્યતિ ||૧૫|| રાત્રૌ સૂર્યં જ્વલન્તં વા દિવા વા ચન્દ્રવર્ચસમ્ | અમેઘોપપ્લવે યશ્ચ શક્રચાપતડિદ્ગુણાન્ ||૧૬|| તડિત્ત્વતોઽસિતાન્ યો વા નિર્મલે ગગને ઘનાન્ | વિમાનયાનપ્રાસાદૈર્યશ્ચ સઙ્કુલમમ્બરમ્ ||૧૭|| યશ્ચાનિલં મૂર્તિમન્તમન્તરિક્ષં ચ પશ્યતિ | ધૂમનીહારવાસોભિરાવૃતામિવ મેદિનીમ્ ||૧૮|| પ્રદીપ્તમિવ લોકં ચ યો વા પ્લુતમિવામ્ભસા | ભૂમિમષ્ટાપદાકારાં લેખાભિર્યશ્ચ પશ્યતિ ||૧૯|| ન પશ્યતિ સનક્ષત્રાં યશ્ચ દેવીમરુન્ધતીમ્ | ધ્રુવમાકાશગઙ્ગાં વા તં વદન્તિ ગતાયુષમ્ ||૨૦|| જ્યોત્સ્નાદર્શોષ્ણતોયેષુ છાયાં યશ્ચ ન પશ્યતિ | પશ્યત્યેકાઙ્ગહીનાં વા વિકૃતાં વાઽન્યસત્ત્વજામ્ ||૨૧|| શ્વકાકકઙ્કગૃધ્રાણાં પ્રેતાનાં યક્ષરક્ષસામ્ | પિશાચોરગનાગાનાં ભૂતાનાં વિકૃતામપિ ||૨૨|| યો વા મયૂરકણ્ઠાભં વિધૂમં વહ્નિમીક્ષતે | આતુરસ્ય ભવેન્મૃત્યુઃ સ્વસ્થો વ્યાધિમવાપ્નુયાત્ ||૨૩||

રૂપગ્રહણમધિકૃત્યાહ- દિવેત્યાદિ| જ્યોતીંષિ તારકાદીનિ| ચન્દ્રવર્ચસમિતિ સૂર્યમેવ ચન્દ્રતેજઃસમં પશ્યતીત્યર્થઃ| અમેઘોપપ્લવ ઇત્યાદિ| મેઘૈરનાવૃતેઽપિ નભસીન્દ્રધનુર્વિદ્યુલ્લતાઃ `પશ્યતિ' ઇતિ શેષઃ| તડિત્ત્વતો વિદ્યુદ્યુક્તાન્, અસિતાન્ કૃષ્ણાન્, મેઘાનિતિ સમ્બન્ધઃ| અમેઘોપપ્લવે શક્રચાપતડિલ્લતાવલોકનમિત્યરિષ્ટં દ્વિત્રિમાસિકમ્| સઙ્કુલં વ્યાપ્તમ્| અમ્બરમ્ આકાશમ્| મૂર્તિમન્તં દેવતાકારમ્; અન્યે પુરુષાકારમિત્યાહુઃ| મેદિનીં પૃથિવીં, નીહારઃ કુહેડી, યેન પ્રત્યૂષકાલે દિનં ધૂમાવૃતમિવ ભાતિ; નેત્રરોગં વિનાઽપિ ધૂમાદિભિરાવૃતાં મેદિનીં પશ્યતીત્યર્થઃ| લોકં જગત્, પ્રદીપ્તમિવ ગ્રીષ્મકાલાદૃતેઽપિ જ્વલિતમિવ| આપ્લુતમિવ બુડિતમિવ, અમ્ભસા પાનીયેન| ભૂમિમષ્ટાપદાકારામિતિ અષ્ટાપદશબ્દેન લેખાભિઃ કોષ્ઠસન્તાનનિર્મિતં ચતુરઙ્ગક્રીડનાર્થમુચ્યતે| અરુન્ધતીં વસિષ્ઠભાર્યાં, ધ્રુવં તારકાવિશેષમ્, આકાશગઙ્ગાશબ્દેન શ્લક્ષ્ણઘનતારકાસન્તતિર્નદ્યાકારોચ્યતે| આદર્શઃ પ્રતિબિમ્બદર્શનાર્થં સમ્પૂર્ણચન્દ્રમાકારઃ કાંસ્યમય ઉચ્યતે| ઉષ્ણો ઘર્મઃ| જ્યોત્સ્નાતપયોસ્તુ પ્રતિચ્છાયાં છાયાપુરુષં કેચિન્મન્યન્તે| વિકૃતાં પ્રકૃતેરન્યથાભૂતામ્| અન્યસત્ત્વજામ્ અન્યેભ્યઃ પ્રાણિભ્યો જાતામન્યસત્ત્વજાતામ્| શ્વા કુક્કુરઃ, કઙ્કઃ કઙ્કમલ્લઃ; તસ્ય લક્ષણમાહ- કઙ્કઃ સ્યાત્ કઙ્કમલ્લાખ્યો બાણપક્ષાર્હપક્ષકઃ| લોહપૃષ્ઠો દીર્ઘપાદઃ પક્ષાધઃપાણ્ડુવર્ણભાક્- ઇતિ| ભૂતાનાં દેવયોનીનામ્, અથવા ભૂતાનિ પ્રાણિનસ્તેષાં; વિકૃતામપિ વિકૃતાં વિકૃતિં ગતાં છાયાં પશ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ| યો વા મયૂરકણ્ઠાભમિત્યાદિ સુદીપ્તખદિરાઙ્ગારજ્વલિતં ધૂમરહિતમપિ મયૂરકણ્ઠાભં નીલં ધૂમસદૃશં પશ્યતીત્યર્થઃ| અત્ર `દિવા જ્યોતીંષિ' ઇત્યાદિના `વિધૂમં વહ્નિમીક્ષતે' ઇત્યેતત્પર્યન્તેન ગ્રન્થેન પઞ્ચવિધં રૂપમુક્તમ્| તથાહિ- `દિવા જ્યોતીંષિ' ઇત્યાદિનાઽઽકાશસ્થરૂપિદ્રવ્યરૂપમુક્તમ્, આકાશરૂપાસમ્ભવાત્; `યશ્ચાનિલં' ઇત્યાદિના વાયુરૂપમુક્તં; `ધૂમનીહાર' ઇત્યાદિના પૃથ્વીરૂપમુક્તં; `પ્રદીપ્તમિવ' ઇત્યાદિના વહ્નિરૂપમુક્તમ્, `આપ્લુતમિવામ્ભસા' ઇત્યનેનાપાં રૂપમુક્તં, એવં પઞ્ચવિધં રૂપમુક્તમ્| `ભૂમિમષ્ટાપદાકારામ્' ઇત્યનેન ભૂમેર્વિકૃતિદર્શનમુક્તં, પૂર્વં તુ ધૂમાદ્યાવરણદર્શનમેવેતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| `ન પશ્યતિ સનક્ષત્રામ્' ઇત્યનેન વ્યોમસ્થાનામદર્શનમુક્તં, `દિવા જ્યોતીંષિ' ઇત્યાદિના તુ પૂર્વં દર્શનમુક્તમ્, અતો ન પૌનરુક્ત્યમ્| `જ્યોત્સ્નાદર્શોષ્ણતોયેષુ' ઇત્યાદિના રૂપસ્યાયોગ ઉક્તઃ, `પશ્યત્યેકાઙ્ગહીનાં વા' ઇત્યનેન રૂપહીનયોગ ઉક્તઃ, `વિકૃતાં ચ' ઇત્યનેન મિથ્યાયોગો રૂપસ્યોક્તઃ| અગ્નેર્મિથ્યાગ્રહણમધિકૃત્યોક્તં `યો વા મયૂરકણ્ઠાભમ્' ઇત્યાદિના| એતદરિષ્ટફલં દર્શયન્નાહ- આતુરસ્ય ભવેન્મૃત્યુરિત્યાદિ||૧૫-૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિપ્રતિપત્તિર્નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૦||