Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ pañcēndriyārthavipratipattimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
pañcēndriyāṇi śrōtrādīni, tēṣāmarthāḥ śabdādayaḥ, arthānāṁ śabdādīnāṁ vipratipattirviparītāvabōdhō hīnātiyōgēnētyarthaḥ| pañcagrahaṇaṁ karmēndriyāṇāmubhayātmakasya manasaśca niṣēdhārthaṁ; karmēndriyāṇāṁ śarīragrahaṇēnaiva grahaṇāt; manasastvindriyagrahaṇēnaiva grahaṇaṁ, manōvyatirēkēṇēndriyāṇāṁ viṣayagrahaṇābhāvāt||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
śarīraśīlayōryasya prakr̥tērvikr̥tirbhavēt |
tattvariṣṭaṁ samāsēna, vyāsatastu nibōdha mē ||3||
View original
शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् |
तत्त्वरिष्टं समासेन, व्यासतस्तु निबोध मे ||३||
prāgadhyāyē dūtādijñēyabāhyāriṣṭaṁ pratipādyāsminnadhyāyē ābhyantaramariṣṭamāśrayabhēdēna trividhaṁ saṅkṣēpēṇa darśayannāha- śarīraśīlayōrityādi| śarīraṁ pāñcabhautikaṁ prāṇikāyaḥ, śīlaṁ mānasō bhāvaḥ, anyē tu `śīlaṁ samādhānayuktaṁ manaḥ' ityācakṣatē; prakr̥tiḥ svābhāvikaḥ prāṇinō nijō dharmaḥ; ētēṣāṁ śarīraśīlaprakr̥tīnāṁ trayāṇāṁ bhāvānāṁ vikr̥tirvaiparītyaṁ yadbhavēttadariṣṭaṁ maraṇalakṣaṇaṁ bhavati| samāsēna saṅkṣēpēṇa| anyē tu `śarīraśīlayōrdvayōryā prakr̥tistasyā yā vikr̥tistadariṣṭaṁ maraṇalakṣaṇaṁ bhavati' ityācakṣatē| prakr̥tēḥ prastāvāt kiñcidvicāraḥ kriyatē, sā hi prakr̥tirjātyādīn ṣaḍupādhīnapēkṣatē| taduktaṁ carakē- “prakr̥tirhi jātiprasaktā ca kulaprasaktā ca dēśānupātinī ca kālānupātinī ca vayōnupātinī ca pratyātmaniyatā ca”- (ca. i. a. 1) iti| sarvabhēdēṣu cakārakaraṇamanyōnyasamāvēśārthaṁ; tatra jātiprasaktā nāma tāsu tāsu manuṣyādijātiṣu tē tē karacaraṇādayaḥ svabhāvaviśēṣāḥ; vacanēṣu ca nānāvividhā ēva vyaktāvyaktādayō dharmāḥ, manasi ca dharmādharmamaithunāhāraprabhr̥tayō'pi bhāvāḥ; kulaprasaktā nāma dvijakulē tapaḥpriyatādayaḥ, kṣatriyakulē samarapriyatādayō dharmaviśēṣā bhavanti; dēśānupātinī nāma lāṭakarṇāṭādīnāṁ kāyē vāci manasi ca tē tē svabhāvaviśēṣā viśēṣēṇa bhavanti; kālānupātinī nāma dēhādiṣu daurbalyādyādānādyapēkṣaṁ, gadēṣu ca dōṣamalādyapēkṣiṇī; vayōnupātinī nāma bālyādyavasthāsu bālādau saukumāryādayō dharmāḥ; ētēṣu triṣvanupātiśabdaprayōgāt sañcāritvaṁ svabhāvaguṇānāmiṣṭaṁ; pratyātmaniyatēti ātmanyātmani niyatā pratipuruṣaniyatētyarthaḥ| tē punaḥ kāyē vāci manasi ca svabhāvaviśēṣāḥ pratipuruṣabhēdabhinnā dr̥śyantē; ēvaṁ tāvat ṣōḍhā prakr̥tirbhavatyēva| anyē tu “saptamyapi bhavēt prāyō dēhē lakṣaṇahaitukī| uttamādhamamadhyāyurliṅgānāṁ kāraṇaṁ hi sā”- iti manyantē| anyē tu prakr̥tiṁ sattvarajastamōmayīṁ vātapittaślēṣmamayīṁ vā manyantē| tasyā vikr̥tirvaiparītyamanyathābhāvaḥ||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
śr̥ṇōti vividhāñ śabdān yō divyānāmabhāvataḥ |
samudrapuramēghānāmasampattau ca niḥsvanān ||4||
tān svanānnāvagr̥hṇāti manyatē cānyaśabdavat |
grāmyāraṇyasvanāṁścāpi viparītāñ śr̥ṇōti ca ||5||
dviṣacchabdēṣu ramatē suhr̥cchabdēṣu kupyati |
na śr̥ṇōti ca yō'kasmāttaṁ bruvanti gatāyuṣam ||6||
View original
शृणोति विविधाञ् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः |
समुद्रपुरमेघानामसम्पत्तौ च निःस्वनान् ||४||
तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् |
ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीताञ् शृणोति च ||५||
द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति |
न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||६||
āturagatagrāhyaviruddhaśabdapratipattiṁ nirdiśannāha- śr̥ṇōtītyādi| vividhān bahuprakārān sañjalpapāṭhagītavādyādīn| divyānāṁ siddhakinnaragandharvādīnām| samudrapuramēghānāmityatra samudrādibhiḥ saha niḥsvanaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| ētēna samudrādīnāmasampattāvabhāvē'pi tēṣāṁ śabdāñchr̥ṇōtītyarthaḥ| purasvanaḥ puravāsiprāṇiśabdaḥ; anyē tu purasthānē `tūrya' iti paṭhanti; aparē `vāta' iti paṭhanti| tān svanānityādi vidyamānēṣu vā samudrādisvanēṣu tānna gr̥hṇāti, vā'nyaśabdavanmanyatē| grāmyasvanān grāmavāsiprāṇiśabdān, āraṇyān araṇyavāsiprāṇidhvanīn; viparītāniti grāmyānāraṇyāniva śr̥ṇōti, āraṇyān grāmyāniva śr̥ṇōtītyarthaḥ| dviṣacchabdēṣu śatruśabdēṣu| suhr̥nmitrādiḥ| akasmācchravaṇarōgaṁ vinā||4-6||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
yastūṣṇamiva gr̥hṇāti śītamuṣṇaṁ ca śītavat |
sañjātaśītapiḍakō yaśca dāhēna pīḍyatē ||7||
uṣṇagātrō'timātraṁ ca yaḥ śītēna pravēpatē |
prahārānnābhijānāti yō'ṅgacchēdamathāpi vā ||8||
View original
यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् |
सञ्जातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते ||७||
उष्णगात्रोऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते |
प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा ||८||
āturagatagrāhyaviruddhasparśapratipattiṁ darśayannāha- yastūṣṇamityādi| atra śītapīḍakā hi kaphakr̥tāḥ, tāsāṁ jāḍyādayō vēdanāviśēṣāḥ prākr̥tāḥ, dāhastu vaikr̥ta iti| prahārō laguḍādikr̥taḥ| aṅgacchēdaḥ śastrādikr̥taḥ||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
pāṁśunēvāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyatē |
varṇānyatā vā rājyō vā yasya gātrē bhavanti hi ||9||
View original
पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते |
वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि ||९||
āturagatagrāhyaviruddharūpapratipattiṁ darśayannāha- pāṁśunētyādi| pāṁśurdhūliḥ, avakīrṇāni vyāptāni| rājyō lēkhā nīlalōhitādayaḥ||9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
snātānuliptaṁ yaṁ cāpi bhajantē nīlamakṣikāḥ |10|
View original
स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः |१०|
āturagatāmēva viruddharasapratipattiṁ darśayannāha- snātētyādi| pūrvaṁ snātaḥ paścādanulipta itthambhūtamapi sugandhikāyaṁ bahirmalavarjitaṁ yadā nīlamakṣikāḥ śrayantē tadā'sau kālapakvatvādatimadhurībhūtaśarīraḥ, yēna nirmalaśarīrō'pi makṣikābhiḥ kāmyata iti| snātānuliptamityētadariṣṭaṁ varṣāvadhi|10|-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
sugandhirvā'ti yō'kasmāttaṁ bruvanti gatāyuṣam ||10||
View original
सुगन्धिर्वाऽति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||१०||
āturagatagrāhyaviruddhagandhapratipattiṁ darśayannāha- sugandhirityādi| ati sugandhirvā'kasmāt `sugandhiprayōgaṁ vinā bhavati' iti śēṣaḥ, idamapi vārṣikamariṣṭam||10||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
viparītēna gr̥hṇāti rasān yaścōpayōjitān |
upayuktāḥ kramādyasya rasā dōṣābhivr̥ddhayē ||11||
yasya dōṣāgnisāmyaṁ ca kuryurmithyōpayōjitāḥ |
yō vā rasānna saṁvētti gatāsuṁ taṁ pracakṣatē ||12||
View original
विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् |
उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये ||११||
यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः |
यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते ||१२||
āturagatapañcēndriyārthavipratipattiṁ nirdiśyā''turagrāhyapañcēndriyārthavipratipattinirdēśābhiprāyaḥ, tatra rasasya dēhamūlatvēna pradhānatvāttasyaiva vipratipattiṁ darśayannāha- viparītēnētyādi| viparītēnēti madhurō'mlaḥ, amlō madhura ityādi| upayuktāḥ kramāditi ‘pūrvaṁ madhuramaśnīyāt’ ityādikramaḥ| gatāsuṁ gataprāṇam| ētadariṣṭaṁ māsikam||11-12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
sugandhaṁ vētti durgandhaṁ durgandhasya sugandhitām |
gr̥hṇītē vā'nyathā gandhaṁ śāntē dīpē ca nīrujaḥ ||13||
yō vā gandhaṁ na jānāti gatāsuṁ taṁ vinirdiśēt |14|
View original
सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् |
गृह्णीते वाऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः ||१३||
यो वा गन्धं न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् |१४|
gandhagrahaṇamadhikr̥tyāha- sugandhamityādi| śāntē dīpē nirvāṇē pradīpē, yō gandhaṁ na jānāti| nīrujō nīrōgaḥ pīnasādirōgavarjitaḥ||13||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśastathā ||14||
viparītēna gr̥hṇāti bhāvānanyāṁśca yō naraḥ |15|
View original
द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा ||१४||
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः |१५|
sparśagrahaṇamadhikr̥tyāha- dvandvānītyādi| dvandvāni kaṣṭakarāṇi; ādigrahaṇāt sparśagrāhyāṇi snigdhādivīryāṇi| kālāvasthā pravātanirvātavarṣādyāḥ| diśa iti pūrvādikāḥ| anēna mānasaḥ sparśa uktaḥ| dvividhō hi sparśaḥ- sparśēndriyagrāhyaḥ, mānasaśca| tathā ca tantrāntaram- “sparśēnēndriyasaṁsparśaḥ sparśō mānasa ēva ca” (ca. śā. 1) iti| anyāṁśca bhāvān dravyaguṇakarmāṇi, viparītēna gr̥hṇāti| dvandvānyuṣṇahimādīnyētadariṣṭamēkamāsikamiti; diśō vaiparītyēna gr̥hṇātyētadariṣṭaṁ trimāsikam||14||
Adhikarana 11 (15-23) · Śloka 23
divā jyōtīṁṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati ||15||
rātrau sūryaṁ jvalantaṁ vā divā vā candravarcasam |
amēghōpaplavē yaśca śakracāpataḍidguṇān ||16||
taḍittvatō'sitān yō vā nirmalē gaganē ghanān |
vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram ||17||
yaścānilaṁ mūrtimantamantarikṣaṁ ca paśyati |
dhūmanīhāravāsōbhirāvr̥tāmiva mēdinīm ||18||
pradīptamiva lōkaṁ ca yō vā plutamivāmbhasā |
bhūmimaṣṭāpadākārāṁ lēkhābhiryaśca paśyati ||19||
na paśyati sanakṣatrāṁ yaśca dēvīmarundhatīm |
dhruvamākāśagaṅgāṁ vā taṁ vadanti gatāyuṣam ||20||
jyōtsnādarśōṣṇatōyēṣu chāyāṁ yaśca na paśyati |
paśyatyēkāṅgahīnāṁ vā vikr̥tāṁ vā'nyasattvajām ||21||
śvakākakaṅkagr̥dhrāṇāṁ prētānāṁ yakṣarakṣasām |
piśācōraganāgānāṁ bhūtānāṁ vikr̥tāmapi ||22||
yō vā mayūrakaṇṭhābhaṁ vidhūmaṁ vahnimīkṣatē |
āturasya bhavēnmr̥tyuḥ svasthō vyādhimavāpnuyāt ||23||
View original
दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति ||१५||
रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम् |
अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान् ||१६||
तडित्त्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् |
विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम् ||१७||
यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति |
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ||१८||
प्रदीप्तमिव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा |
भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति ||१९||
न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम् |
ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम् ||२०||
ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति |
पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्त्वजाम् ||२१||
श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् |
पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि ||२२||
यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते |
आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात् ||२३||
rūpagrahaṇamadhikr̥tyāha- divētyādi| jyōtīṁṣi tārakādīni| candravarcasamiti sūryamēva candratējaḥsamaṁ paśyatītyarthaḥ| amēghōpaplava ityādi| mēghairanāvr̥tē'pi nabhasīndradhanurvidyullatāḥ `paśyati' iti śēṣaḥ| taḍittvatō vidyudyuktān, asitān kr̥ṣṇān, mēghāniti sambandhaḥ| amēghōpaplavē śakracāpataḍillatāvalōkanamityariṣṭaṁ dvitrimāsikam| saṅkulaṁ vyāptam| ambaram ākāśam| mūrtimantaṁ dēvatākāram; anyē puruṣākāramityāhuḥ| mēdinīṁ pr̥thivīṁ, nīhāraḥ kuhēḍī, yēna pratyūṣakālē dinaṁ dhūmāvr̥tamiva bhāti; nētrarōgaṁ vinā'pi dhūmādibhirāvr̥tāṁ mēdinīṁ paśyatītyarthaḥ| lōkaṁ jagat, pradīptamiva grīṣmakālādr̥tē'pi jvalitamiva| āplutamiva buḍitamiva, ambhasā pānīyēna| bhūmimaṣṭāpadākārāmiti aṣṭāpadaśabdēna lēkhābhiḥ kōṣṭhasantānanirmitaṁ caturaṅgakrīḍanārthamucyatē| arundhatīṁ vasiṣṭhabhāryāṁ, dhruvaṁ tārakāviśēṣam, ākāśagaṅgāśabdēna ślakṣṇaghanatārakāsantatirnadyākārōcyatē| ādarśaḥ pratibimbadarśanārthaṁ sampūrṇacandramākāraḥ kāṁsyamaya ucyatē| uṣṇō gharmaḥ| jyōtsnātapayōstu praticchāyāṁ chāyāpuruṣaṁ kēcinmanyantē| vikr̥tāṁ prakr̥tēranyathābhūtām| anyasattvajām anyēbhyaḥ prāṇibhyō jātāmanyasattvajātām| śvā kukkuraḥ, kaṅkaḥ kaṅkamallaḥ; tasya lakṣaṇamāha- kaṅkaḥ syāt kaṅkamallākhyō bāṇapakṣārhapakṣakaḥ| lōhapr̥ṣṭhō dīrghapādaḥ pakṣādhaḥpāṇḍuvarṇabhāk- iti| bhūtānāṁ dēvayōnīnām, athavā bhūtāni prāṇinastēṣāṁ; vikr̥tāmapi vikr̥tāṁ vikr̥tiṁ gatāṁ chāyāṁ paśyatīti sambandhaḥ| yō vā mayūrakaṇṭhābhamityādi sudīptakhadirāṅgārajvalitaṁ dhūmarahitamapi mayūrakaṇṭhābhaṁ nīlaṁ dhūmasadr̥śaṁ paśyatītyarthaḥ| atra `divā jyōtīṁṣi' ityādinā `vidhūmaṁ vahnimīkṣatē' ityētatparyantēna granthēna pañcavidhaṁ rūpamuktam| tathāhi- `divā jyōtīṁṣi' ityādinā''kāśastharūpidravyarūpamuktam, ākāśarūpāsambhavāt; `yaścānilaṁ' ityādinā vāyurūpamuktaṁ; `dhūmanīhāra' ityādinā pr̥thvīrūpamuktaṁ; `pradīptamiva' ityādinā vahnirūpamuktam, `āplutamivāmbhasā' ityanēnāpāṁ rūpamuktaṁ, ēvaṁ pañcavidhaṁ rūpamuktam| `bhūmimaṣṭāpadākārām' ityanēna bhūmērvikr̥tidarśanamuktaṁ, pūrvaṁ tu dhūmādyāvaraṇadarśanamēvēti na paunaruktyam| `na paśyati sanakṣatrām' ityanēna vyōmasthānāmadarśanamuktaṁ, `divā jyōtīṁṣi' ityādinā tu pūrvaṁ darśanamuktam, atō na paunaruktyam| `jyōtsnādarśōṣṇatōyēṣu' ityādinā rūpasyāyōga uktaḥ, `paśyatyēkāṅgahīnāṁ vā' ityanēna rūpahīnayōga uktaḥ, `vikr̥tāṁ ca' ityanēna mithyāyōgō rūpasyōktaḥ| agnērmithyāgrahaṇamadhikr̥tyōktaṁ `yō vā mayūrakaṇṭhābham' ityādinā| ētadariṣṭaphalaṁ darśayannāha- āturasya bhavēnmr̥tyurityādi||15-23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē pañcēndriyārthavipratipattirnāma triṁśō'dhyāyaḥ ||30||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः ||३०||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē triṁśattamō'dhyāyaḥ||30||