Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातः पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ, ತೇಷಾಮರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ, ಅರ್ಥಾನಾಂ ಶಬ್ದಾದೀನಾಂ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ವಿಪರೀತಾವಬೋಧೋ ಹೀನಾತಿಯೋಗೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮುಭಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಮನಸಶ್ಚ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ; ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶರೀರಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಾತ್; ಮನಸಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ, ಮನೋವ್ಯತಿರೇಕೇಣೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಷಯಗ್ರಹಣಾಭಾವಾತ್||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಶರೀರಶೀಲಯೋರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇರ್ವಿಕೃತಿರ್ಭವೇತ್ |
ತತ್ತ್ವರಿಷ್ಟಂ ಸಮಾಸೇನ, ವ್ಯಾಸತಸ್ತು ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೩||
View original
शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् |
तत्त्वरिष्टं समासेन, व्यासतस्तु निबोध मे ||३||
ಪ್ರಾಗಧ್ಯಾಯೇ ದೂತಾದಿಜ್ಞೇಯಬಾಹ್ಯಾರಿಷ್ಟಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಆಭ್ಯನ್ತರಮರಿಷ್ಟಮಾಶ್ರಯಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶರೀರಶೀಲಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಂ ಪ್ರಾಣಿಕಾಯಃ, ಶೀಲಂ ಮಾನಸೋ ಭಾವಃ, ಅನ್ಯೇ ತು `ಶೀಲಂ ಸಮಾಧಾನಯುಕ್ತಂ ಮನಃ' ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ನಿಜೋ ಧರ್ಮಃ; ಏತೇಷಾಂ ಶರೀರಶೀಲಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ವಿಕೃತಿರ್ವೈಪರೀತ್ಯಂ ಯದ್ಭವೇತ್ತದರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ| ಸಮಾಸೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ| ಅನ್ಯೇ ತು `ಶರೀರಶೀಲಯೋರ್ದ್ವಯೋರ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತಸ್ಯಾ ಯಾ ವಿಕೃತಿಸ್ತದರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ' ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಚಾರಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸಾ ಹಿ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಜಾತ್ಯಾದೀನ್ ಷಡುಪಾಧೀನಪೇಕ್ಷತೇ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ- “ಪ್ರಕೃತಿರ್ಹಿ ಜಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ಚ ಕುಲಪ್ರಸಕ್ತಾ ಚ ದೇಶಾನುಪಾತಿನೀ ಚ ಕಾಲಾನುಪಾತಿನೀ ಚ ವಯೋನುಪಾತಿನೀ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತಾ ಚ”- (ಚ. ಇ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಸರ್ವಭೇದೇಷು ಚಕಾರಕರಣಮನ್ಯೋನ್ಯಸಮಾವೇಶಾರ್ಥಂ; ತತ್ರ ಜಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ನಾಮ ತಾಸು ತಾಸು ಮನುಷ್ಯಾದಿಜಾತಿಷು ತೇ ತೇ ಕರಚರಣಾದಯಃ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷಾಃ; ವಚನೇಷು ಚ ನಾನಾವಿವಿಧಾ ಏವ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ, ಮನಸಿ ಚ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಮೈಥುನಾಹಾರಪ್ರಭೃತಯೋಽಪಿ ಭಾವಾಃ; ಕುಲಪ್ರಸಕ್ತಾ ನಾಮ ದ್ವಿಜಕುಲೇ ತಪಃಪ್ರಿಯತಾದಯಃ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲೇ ಸಮರಪ್ರಿಯತಾದಯೋ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ; ದೇಶಾನುಪಾತಿನೀ ನಾಮ ಲಾಟಕರ್ಣಾಟಾದೀನಾಂ ಕಾಯೇ ವಾಚಿ ಮನಸಿ ಚ ತೇ ತೇ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಭವನ್ತಿ; ಕಾಲಾನುಪಾತಿನೀ ನಾಮ ದೇಹಾದಿಷು ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದ್ಯಾದಾನಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಂ, ಗದೇಷು ಚ ದೋಷಮಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಿಣೀ; ವಯೋನುಪಾತಿನೀ ನಾಮ ಬಾಲ್ಯಾದ್ಯವಸ್ಥಾಸು ಬಾಲಾದೌ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ; ಏತೇಷು ತ್ರಿಷ್ವನುಪಾತಿಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾತ್ ಸಞ್ಚಾರಿತ್ವಂ ಸ್ವಭಾವಗುಣಾನಾಮಿಷ್ಟಂ; ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತೇತಿ ಆತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮನಿ ನಿಯತಾ ಪ್ರತಿಪುರುಷನಿಯತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ಪುನಃ ಕಾಯೇ ವಾಚಿ ಮನಸಿ ಚ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರತಿಪುರುಷಭೇದಭಿನ್ನಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ; ಏವಂ ತಾವತ್ ಷೋಢಾ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವತ್ಯೇವ| ಅನ್ಯೇ ತು “ಸಪ್ತಮ್ಯಪಿ ಭವೇತ್ ಪ್ರಾಯೋ ದೇಹೇ ಲಕ್ಷಣಹೈತುಕೀ| ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾಯುರ್ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಕಾರಣಂ ಹಿ ಸಾ”- ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಮಯೀಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಮಯೀಂ ವಾ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಯಾ ವಿಕೃತಿರ್ವೈಪರೀತ್ಯಮನ್ಯಥಾಭಾವಃ||೩||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
ಶೃಣೋತಿ ವಿವಿಧಾಞ್ ಶಬ್ದಾನ್ ಯೋ ದಿವ್ಯಾನಾಮಭಾವತಃ |
ಸಮುದ್ರಪುರಮೇಘಾನಾಮಸಮ್ಪತ್ತೌ ಚ ನಿಃಸ್ವನಾನ್ ||೪||
ತಾನ್ ಸ್ವನಾನ್ನಾವಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮನ್ಯತೇ ಚಾನ್ಯಶಬ್ದವತ್ |
ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಸ್ವನಾಂಶ್ಚಾಪಿ ವಿಪರೀತಾಞ್ ಶೃಣೋತಿ ಚ ||೫||
ದ್ವಿಷಚ್ಛಬ್ದೇಷು ರಮತೇ ಸುಹೃಚ್ಛಬ್ದೇಷು ಕುಪ್ಯತಿ |
ನ ಶೃಣೋತಿ ಚ ಯೋಽಕಸ್ಮಾತ್ತಂ ಬ್ರುವನ್ತಿ ಗತಾಯುಷಮ್ ||೬||
View original
शृणोति विविधाञ् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः |
समुद्रपुरमेघानामसम्पत्तौ च निःस्वनान् ||४||
तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् |
ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीताञ् शृणोति च ||५||
द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति |
न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||६||
ಆತುರಗತಗ್ರಾಹ್ಯವಿರುದ್ಧಶಬ್ದಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶೃಣೋತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿವಿಧಾನ್ ಬಹುಪ್ರಕಾರಾನ್ ಸಞ್ಜಲ್ಪಪಾಠಗೀತವಾದ್ಯಾದೀನ್| ದಿವ್ಯಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಕಿನ್ನರಗನ್ಧರ್ವಾದೀನಾಮ್| ಸಮುದ್ರಪುರಮೇಘಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಮುದ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಹ ನಿಃಸ್ವನಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏತೇನ ಸಮುದ್ರಾದೀನಾಮಸಮ್ಪತ್ತಾವಭಾವೇಽಪಿ ತೇಷಾಂ ಶಬ್ದಾಞ್ಛೃಣೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುರಸ್ವನಃ ಪುರವಾಸಿಪ್ರಾಣಿಶಬ್ದಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪುರಸ್ಥಾನೇ `ತೂರ್ಯ' ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಅಪರೇ `ವಾತ' ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತಾನ್ ಸ್ವನಾನಿತ್ಯಾದಿ ವಿದ್ಯಮಾನೇಷು ವಾ ಸಮುದ್ರಾದಿಸ್ವನೇಷು ತಾನ್ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ವಾಽನ್ಯಶಬ್ದವನ್ಮನ್ಯತೇ| ಗ್ರಾಮ್ಯಸ್ವನಾನ್ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಪ್ರಾಣಿಶಬ್ದಾನ್, ಆರಣ್ಯಾನ್ ಅರಣ್ಯವಾಸಿಪ್ರಾಣಿಧ್ವನೀನ್; ವಿಪರೀತಾನಿತಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನಾರಣ್ಯಾನಿವ ಶೃಣೋತಿ, ಆರಣ್ಯಾನ್ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನಿವ ಶೃಣೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿಷಚ್ಛಬ್ದೇಷು ಶತ್ರುಶಬ್ದೇಷು| ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾದಿಃ| ಅಕಸ್ಮಾಚ್ಛ್ರವಣರೋಗಂ ವಿನಾ||೪-೬||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
ಯಸ್ತೂಷ್ಣಮಿವ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ಶೀತವತ್ |
ಸಞ್ಜಾತಶೀತಪಿಡಕೋ ಯಶ್ಚ ದಾಹೇನ ಪೀಡ್ಯತೇ ||೭||
ಉಷ್ಣಗಾತ್ರೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ಚ ಯಃ ಶೀತೇನ ಪ್ರವೇಪತೇ |
ಪ್ರಹಾರಾನ್ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಯೋಽಙ್ಗಚ್ಛೇದಮಥಾಪಿ ವಾ ||೮||
View original
यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् |
सञ्जातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते ||७||
उष्णगात्रोऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते |
प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा ||८||
ಆತುರಗತಗ್ರಾಹ್ಯವಿರುದ್ಧಸ್ಪರ್ಶಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಸ್ತೂಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಶೀತಪೀಡಕಾ ಹಿ ಕಫಕೃತಾಃ, ತಾಸಾಂ ಜಾಡ್ಯಾದಯೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರಾಕೃತಾಃ, ದಾಹಸ್ತು ವೈಕೃತ ಇತಿ| ಪ್ರಹಾರೋ ಲಗುಡಾದಿಕೃತಃ| ಅಙ್ಗಚ್ಛೇದಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕೃತಃ||೭-೮||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
ಪಾಂಶುನೇವಾವಕೀರ್ಣಾನಿ ಯಶ್ಚ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಮನ್ಯತೇ |
ವರ್ಣಾನ್ಯತಾ ವಾ ರಾಜ್ಯೋ ವಾ ಯಸ್ಯ ಗಾತ್ರೇ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೯||
View original
पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते |
वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि ||९||
ಆತುರಗತಗ್ರಾಹ್ಯವಿರುದ್ಧರೂಪಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಾಂಶುನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಂಶುರ್ಧೂಲಿಃ, ಅವಕೀರ್ಣಾನಿ ವ್ಯಾಪ್ತಾನಿ| ರಾಜ್ಯೋ ಲೇಖಾ ನೀಲಲೋಹಿತಾದಯಃ||೯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತಂ ಯಂ ಚಾಪಿ ಭಜನ್ತೇ ನೀಲಮಕ್ಷಿಕಾಃ |೧೦|
View original
स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः |१०|
ಆತುರಗತಾಮೇವ ವಿರುದ್ಧರಸಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಾತಃ ಪಶ್ಚಾದನುಲಿಪ್ತ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಮಪಿ ಸುಗನ್ಧಿಕಾಯಂ ಬಹಿರ್ಮಲವರ್ಜಿತಂ ಯದಾ ನೀಲಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಶ್ರಯನ್ತೇ ತದಾಽಸೌ ಕಾಲಪಕ್ವತ್ವಾದತಿಮಧುರೀಭೂತಶರೀರಃ, ಯೇನ ನಿರ್ಮಲಶರೀರೋಽಪಿ ಮಕ್ಷಿಕಾಭಿಃ ಕಾಮ್ಯತ ಇತಿ| ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತಮಿತ್ಯೇತದರಿಷ್ಟಂ ವರ್ಷಾವಧಿ|೧೦|-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ಸುಗನ್ಧಿರ್ವಾಽತಿ ಯೋಽಕಸ್ಮಾತ್ತಂ ಬ್ರುವನ್ತಿ ಗತಾಯುಷಮ್ ||೧೦||
View original
सुगन्धिर्वाऽति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||१०||
ಆತುರಗತಗ್ರಾಹ್ಯವಿರುದ್ಧಗನ್ಧಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸುಗನ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿ ಸುಗನ್ಧಿರ್ವಾಽಕಸ್ಮಾತ್ `ಸುಗನ್ಧಿಪ್ರಯೋಗಂ ವಿನಾ ಭವತಿ' ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಇದಮಪಿ ವಾರ್ಷಿಕಮರಿಷ್ಟಮ್||೧೦||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
ವಿಪರೀತೇನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ರಸಾನ್ ಯಶ್ಚೋಪಯೋಜಿತಾನ್ |
ಉಪಯುಕ್ತಾಃ ಕ್ರಮಾದ್ಯಸ್ಯ ರಸಾ ದೋಷಾಭಿವೃದ್ಧಯೇ ||೧೧||
ಯಸ್ಯ ದೋಷಾಗ್ನಿಸಾಮ್ಯಂ ಚ ಕುರ್ಯುರ್ಮಿಥ್ಯೋಪಯೋಜಿತಾಃ |
ಯೋ ವಾ ರಸಾನ್ನ ಸಂವೇತ್ತಿ ಗತಾಸುಂ ತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ||೧೨||
View original
विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् |
उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये ||११||
यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः |
यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते ||१२||
ಆತುರಗತಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾಽಽತುರಗ್ರಾಹ್ಯಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿನಿರ್ದೇಶಾಭಿಪ್ರಾಯಃ, ತತ್ರ ರಸಸ್ಯ ದೇಹಮೂಲತ್ವೇನ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ತಸ್ಯೈವ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿಪರೀತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತೇನೇತಿ ಮಧುರೋಽಮ್ಲಃ, ಅಮ್ಲೋ ಮಧುರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಯುಕ್ತಾಃ ಕ್ರಮಾದಿತಿ ‘ಪೂರ್ವಂ ಮಧುರಮಶ್ನೀಯಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕ್ರಮಃ| ಗತಾಸುಂ ಗತಪ್ರಾಣಮ್| ಏತದರಿಷ್ಟಂ ಮಾಸಿಕಮ್||೧೧-೧೨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
ಸುಗನ್ಧಂ ವೇತ್ತಿ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ದುರ್ಗನ್ಧಸ್ಯ ಸುಗನ್ಧಿತಾಮ್ |
ಗೃಹ್ಣೀತೇ ವಾಽನ್ಯಥಾ ಗನ್ಧಂ ಶಾನ್ತೇ ದೀಪೇ ಚ ನೀರುಜಃ ||೧೩||
ಯೋ ವಾ ಗನ್ಧಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಗತಾಸುಂ ತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ |೧೪|
View original
सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् |
गृह्णीते वाऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः ||१३||
यो वा गन्धं न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् |१४|
ಗನ್ಧಗ್ರಹಣಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ಸುಗನ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾನ್ತೇ ದೀಪೇ ನಿರ್ವಾಣೇ ಪ್ರದೀಪೇ, ಯೋ ಗನ್ಧಂ ನ ಜಾನಾತಿ| ನೀರುಜೋ ನೀರೋಗಃ ಪೀನಸಾದಿರೋಗವರ್ಜಿತಃ||೧೩||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
ದ್ವನ್ದ್ವಾನ್ಯುಷ್ಣಹಿಮಾದೀನಿ ಕಾಲಾವಸ್ಥಾ ದಿಶಸ್ತಥಾ ||೧೪||
ವಿಪರೀತೇನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಭಾವಾನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಯೋ ನರಃ |೧೫|
View original
द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा ||१४||
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः |१५|
ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಹಣಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ದ್ವನ್ದ್ವಾನೀತ್ಯಾದಿ| ದ್ವನ್ದ್ವಾನಿ ಕಷ್ಟಕರಾಣಿ; ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿವೀರ್ಯಾಣಿ| ಕಾಲಾವಸ್ಥಾ ಪ್ರವಾತನಿರ್ವಾತವರ್ಷಾದ್ಯಾಃ| ದಿಶ ಇತಿ ಪೂರ್ವಾದಿಕಾಃ| ಅನೇನ ಮಾನಸಃ ಸ್ಪರ್ಶ ಉಕ್ತಃ| ದ್ವಿವಿಧೋ ಹಿ ಸ್ಪರ್ಶಃ- ಸ್ಪರ್ಶೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಃ, ಮಾನಸಶ್ಚ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- “ಸ್ಪರ್ಶೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಮಾನಸ ಏವ ಚ” (ಚ. ಶಾ. ೧) ಇತಿ| ಅನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಭಾವಾನ್ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ, ವಿಪರೀತೇನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ದ್ವನ್ದ್ವಾನ್ಯುಷ್ಣಹಿಮಾದೀನ್ಯೇತದರಿಷ್ಟಮೇಕಮಾಸಿಕಮಿತಿ; ದಿಶೋ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯೇತದರಿಷ್ಟಂ ತ್ರಿಮಾಸಿಕಮ್||೧೪||
Adhikarana 11 (15-23) · Śloka 23
ದಿವಾ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ಯಶ್ಚಾಪಿ ಜ್ವಲಿತಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ ||೧೫||
ರಾತ್ರೌ ಸೂರ್ಯಂ ಜ್ವಲನ್ತಂ ವಾ ದಿವಾ ವಾ ಚನ್ದ್ರವರ್ಚಸಮ್ |
ಅಮೇಘೋಪಪ್ಲವೇ ಯಶ್ಚ ಶಕ್ರಚಾಪತಡಿದ್ಗುಣಾನ್ ||೧೬||
ತಡಿತ್ತ್ವತೋಽಸಿತಾನ್ ಯೋ ವಾ ನಿರ್ಮಲೇ ಗಗನೇ ಘನಾನ್ |
ವಿಮಾನಯಾನಪ್ರಾಸಾದೈರ್ಯಶ್ಚ ಸಙ್ಕುಲಮಮ್ಬರಮ್ ||೧೭||
ಯಶ್ಚಾನಿಲಂ ಮೂರ್ತಿಮನ್ತಮನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ |
ಧೂಮನೀಹಾರವಾಸೋಭಿರಾವೃತಾಮಿವ ಮೇದಿನೀಮ್ ||೧೮||
ಪ್ರದೀಪ್ತಮಿವ ಲೋಕಂ ಚ ಯೋ ವಾ ಪ್ಲುತಮಿವಾಮ್ಭಸಾ |
ಭೂಮಿಮಷ್ಟಾಪದಾಕಾರಾಂ ಲೇಖಾಭಿರ್ಯಶ್ಚ ಪಶ್ಯತಿ ||೧೯||
ನ ಪಶ್ಯತಿ ಸನಕ್ಷತ್ರಾಂ ಯಶ್ಚ ದೇವೀಮರುನ್ಧತೀಮ್ |
ಧ್ರುವಮಾಕಾಶಗಙ್ಗಾಂ ವಾ ತಂ ವದನ್ತಿ ಗತಾಯುಷಮ್ ||೨೦||
ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾದರ್ಶೋಷ್ಣತೋಯೇಷು ಛಾಯಾಂ ಯಶ್ಚ ನ ಪಶ್ಯತಿ |
ಪಶ್ಯತ್ಯೇಕಾಙ್ಗಹೀನಾಂ ವಾ ವಿಕೃತಾಂ ವಾಽನ್ಯಸತ್ತ್ವಜಾಮ್ ||೨೧||
ಶ್ವಕಾಕಕಙ್ಕಗೃಧ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರೇತಾನಾಂ ಯಕ್ಷರಕ್ಷಸಾಮ್ |
ಪಿಶಾಚೋರಗನಾಗಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ವಿಕೃತಾಮಪಿ ||೨೨||
ಯೋ ವಾ ಮಯೂರಕಣ್ಠಾಭಂ ವಿಧೂಮಂ ವಹ್ನಿಮೀಕ್ಷತೇ |
ಆತುರಸ್ಯ ಭವೇನ್ಮೃತ್ಯುಃ ಸ್ವಸ್ಥೋ ವ್ಯಾಧಿಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ||೨೩||
View original
दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति ||१५||
रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम् |
अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान् ||१६||
तडित्त्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् |
विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम् ||१७||
यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति |
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ||१८||
प्रदीप्तमिव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा |
भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति ||१९||
न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम् |
ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम् ||२०||
ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति |
पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्त्वजाम् ||२१||
श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् |
पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि ||२२||
यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते |
आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात् ||२३||
ರೂಪಗ್ರಹಣಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ದಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ತಾರಕಾದೀನಿ| ಚನ್ದ್ರವರ್ಚಸಮಿತಿ ಸೂರ್ಯಮೇವ ಚನ್ದ್ರತೇಜಃಸಮಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮೇಘೋಪಪ್ಲವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೇಘೈರನಾವೃತೇಽಪಿ ನಭಸೀನ್ದ್ರಧನುರ್ವಿದ್ಯುಲ್ಲತಾಃ `ಪಶ್ಯತಿ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಡಿತ್ತ್ವತೋ ವಿದ್ಯುದ್ಯುಕ್ತಾನ್, ಅಸಿತಾನ್ ಕೃಷ್ಣಾನ್, ಮೇಘಾನಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಮೇಘೋಪಪ್ಲವೇ ಶಕ್ರಚಾಪತಡಿಲ್ಲತಾವಲೋಕನಮಿತ್ಯರಿಷ್ಟಂ ದ್ವಿತ್ರಿಮಾಸಿಕಮ್| ಸಙ್ಕುಲಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಅಮ್ಬರಮ್ ಆಕಾಶಮ್| ಮೂರ್ತಿಮನ್ತಂ ದೇವತಾಕಾರಮ್; ಅನ್ಯೇ ಪುರುಷಾಕಾರಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಮೇದಿನೀಂ ಪೃಥಿವೀಂ, ನೀಹಾರಃ ಕುಹೇಡೀ, ಯೇನ ಪ್ರತ್ಯೂಷಕಾಲೇ ದಿನಂ ಧೂಮಾವೃತಮಿವ ಭಾತಿ; ನೇತ್ರರೋಗಂ ವಿನಾಽಪಿ ಧೂಮಾದಿಭಿರಾವೃತಾಂ ಮೇದಿನೀಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೋಕಂ ಜಗತ್, ಪ್ರದೀಪ್ತಮಿವ ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲಾದೃತೇಽಪಿ ಜ್ವಲಿತಮಿವ| ಆಪ್ಲುತಮಿವ ಬುಡಿತಮಿವ, ಅಮ್ಭಸಾ ಪಾನೀಯೇನ| ಭೂಮಿಮಷ್ಟಾಪದಾಕಾರಾಮಿತಿ ಅಷ್ಟಾಪದಶಬ್ದೇನ ಲೇಖಾಭಿಃ ಕೋಷ್ಠಸನ್ತಾನನಿರ್ಮಿತಂ ಚತುರಙ್ಗಕ್ರೀಡನಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ| ಅರುನ್ಧತೀಂ ವಸಿಷ್ಠಭಾರ್ಯಾಂ, ಧ್ರುವಂ ತಾರಕಾವಿಶೇಷಮ್, ಆಕಾಶಗಙ್ಗಾಶಬ್ದೇನ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಘನತಾರಕಾಸನ್ತತಿರ್ನದ್ಯಾಕಾರೋಚ್ಯತೇ| ಆದರ್ಶಃ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಚನ್ದ್ರಮಾಕಾರಃ ಕಾಂಸ್ಯಮಯ ಉಚ್ಯತೇ| ಉಷ್ಣೋ ಘರ್ಮಃ| ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾತಪಯೋಸ್ತು ಪ್ರತಿಚ್ಛಾಯಾಂ ಛಾಯಾಪುರುಷಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ| ವಿಕೃತಾಂ ಪ್ರಕೃತೇರನ್ಯಥಾಭೂತಾಮ್| ಅನ್ಯಸತ್ತ್ವಜಾಮ್ ಅನ್ಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾಮನ್ಯಸತ್ತ್ವಜಾತಾಮ್| ಶ್ವಾ ಕುಕ್ಕುರಃ, ಕಙ್ಕಃ ಕಙ್ಕಮಲ್ಲಃ; ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕಙ್ಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಙ್ಕಮಲ್ಲಾಖ್ಯೋ ಬಾಣಪಕ್ಷಾರ್ಹಪಕ್ಷಕಃ| ಲೋಹಪೃಷ್ಠೋ ದೀರ್ಘಪಾದಃ ಪಕ್ಷಾಧಃಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಭಾಕ್- ಇತಿ| ಭೂತಾನಾಂ ದೇವಯೋನೀನಾಮ್, ಅಥವಾ ಭೂತಾನಿ ಪ್ರಾಣಿನಸ್ತೇಷಾಂ; ವಿಕೃತಾಮಪಿ ವಿಕೃತಾಂ ವಿಕೃತಿಂ ಗತಾಂ ಛಾಯಾಂ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯೋ ವಾ ಮಯೂರಕಣ್ಠಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ ಸುದೀಪ್ತಖದಿರಾಙ್ಗಾರಜ್ವಲಿತಂ ಧೂಮರಹಿತಮಪಿ ಮಯೂರಕಣ್ಠಾಭಂ ನೀಲಂ ಧೂಮಸದೃಶಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ `ದಿವಾ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ' ಇತ್ಯಾದಿನಾ `ವಿಧೂಮಂ ವಹ್ನಿಮೀಕ್ಷತೇ' ಇತ್ಯೇತತ್ಪರ್ಯನ್ತೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ರೂಪಮುಕ್ತಮ್| ತಥಾಹಿ- `ದಿವಾ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ' ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಕಾಶಸ್ಥರೂಪಿದ್ರವ್ಯರೂಪಮುಕ್ತಮ್, ಆಕಾಶರೂಪಾಸಮ್ಭವಾತ್; `ಯಶ್ಚಾನಿಲಂ' ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾಯುರೂಪಮುಕ್ತಂ; `ಧೂಮನೀಹಾರ' ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೃಥ್ವೀರೂಪಮುಕ್ತಂ; `ಪ್ರದೀಪ್ತಮಿವ' ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಹ್ನಿರೂಪಮುಕ್ತಮ್, `ಆಪ್ಲುತಮಿವಾಮ್ಭಸಾ' ಇತ್ಯನೇನಾಪಾಂ ರೂಪಮುಕ್ತಂ, ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ರೂಪಮುಕ್ತಮ್| `ಭೂಮಿಮಷ್ಟಾಪದಾಕಾರಾಮ್' ಇತ್ಯನೇನ ಭೂಮೇರ್ವಿಕೃತಿದರ್ಶನಮುಕ್ತಂ, ಪೂರ್ವಂ ತು ಧೂಮಾದ್ಯಾವರಣದರ್ಶನಮೇವೇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| `ನ ಪಶ್ಯತಿ ಸನಕ್ಷತ್ರಾಮ್' ಇತ್ಯನೇನ ವ್ಯೋಮಸ್ಥಾನಾಮದರ್ಶನಮುಕ್ತಂ, `ದಿವಾ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ' ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಪೂರ್ವಂ ದರ್ಶನಮುಕ್ತಮ್, ಅತೋ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| `ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾದರ್ಶೋಷ್ಣತೋಯೇಷು' ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರೂಪಸ್ಯಾಯೋಗ ಉಕ್ತಃ, `ಪಶ್ಯತ್ಯೇಕಾಙ್ಗಹೀನಾಂ ವಾ' ಇತ್ಯನೇನ ರೂಪಹೀನಯೋಗ ಉಕ್ತಃ, `ವಿಕೃತಾಂ ಚ' ಇತ್ಯನೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೋ ರೂಪಸ್ಯೋಕ್ತಃ| ಅಗ್ನೇರ್ಮಿಥ್ಯಾಗ್ರಹಣಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಂ `ಯೋ ವಾ ಮಯೂರಕಣ್ಠಾಭಮ್' ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಏತದರಿಷ್ಟಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆತುರಸ್ಯ ಭವೇನ್ಮೃತ್ಯುರಿತ್ಯಾದಿ||೧೫-೨೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ನಾಮ ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः ||३०||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦||