Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിപ്രതിപത്തിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ശ്രോത്രാദീനി, തേഷാമര്ഥാഃ ശബ്ദാദയഃ, അര്ഥാനാം ശബ്ദാദീനാം വിപ്രതിപത്തിര്വിപരീതാവബോധോ ഹീനാതിയോഗേനേത്യര്ഥഃ| പഞ്ചഗ്രഹണം കര്മേന്ദ്രിയാണാമുഭയാത്മകസ്യ മനസശ്ച നിഷേധാര്ഥം; കര്മേന്ദ്രിയാണാം ശരീരഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണാത്; മനസസ്ത്വിന്ദ്രിയഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണം, മനോവ്യതിരേകേണേന്ദ്രിയാണാം വിഷയഗ്രഹണാഭാവാത്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ശരീരശീലയോര്യസ്യ പ്രകൃതേര്വികൃതിര്ഭവേത് |
തത്ത്വരിഷ്ടം സമാസേന, വ്യാസതസ്തു നിബോധ മേ ||൩||
View original
शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् |
तत्त्वरिष्टं समासेन, व्यासतस्तु निबोध मे ||३||
പ്രാഗധ്യായേ ദൂതാദിജ്ഞേയബാഹ്യാരിഷ്ടം പ്രതിപാദ്യാസ്മിന്നധ്യായേ ആഭ്യന്തരമരിഷ്ടമാശ്രയഭേദേന ത്രിവിധം സങ്ക്ഷേപേണ ദര്ശയന്നാഹ- ശരീരശീലയോരിത്യാദി| ശരീരം പാഞ്ചഭൌതികം പ്രാണികായഃ, ശീലം മാനസോ ഭാവഃ, അന്യേ തു `ശീലം സമാധാനയുക്തം മനഃ' ഇത്യാചക്ഷതേ; പ്രകൃതിഃ സ്വാഭാവികഃ പ്രാണിനോ നിജോ ധര്മഃ; ഏതേഷാം ശരീരശീലപ്രകൃതീനാം ത്രയാണാം ഭാവാനാം വികൃതിര്വൈപരീത്യം യദ്ഭവേത്തദരിഷ്ടം മരണലക്ഷണം ഭവതി| സമാസേന സങ്ക്ഷേപേണ| അന്യേ തു `ശരീരശീലയോര്ദ്വയോര്യാ പ്രകൃതിസ്തസ്യാ യാ വികൃതിസ്തദരിഷ്ടം മരണലക്ഷണം ഭവതി' ഇത്യാചക്ഷതേ| പ്രകൃതേഃ പ്രസ്താവാത് കിഞ്ചിദ്വിചാരഃ ക്രിയതേ, സാ ഹി പ്രകൃതിര്ജാത്യാദീന് ഷഡുപാധീനപേക്ഷതേ| തദുക്തം ചരകേ- “പ്രകൃതിര്ഹി ജാതിപ്രസക്താ ച കുലപ്രസക്താ ച ദേശാനുപാതിനീ ച കാലാനുപാതിനീ ച വയോനുപാതിനീ ച പ്രത്യാത്മനിയതാ ച”- (ച. ഇ. അ. ൧) ഇതി| സര്വഭേദേഷു ചകാരകരണമന്യോന്യസമാവേശാര്ഥം; തത്ര ജാതിപ്രസക്താ നാമ താസു താസു മനുഷ്യാദിജാതിഷു തേ തേ കരചരണാദയഃ സ്വഭാവവിശേഷാഃ; വചനേഷു ച നാനാവിവിധാ ഏവ വ്യക്താവ്യക്താദയോ ധര്മാഃ, മനസി ച ധര്മാധര്മമൈഥുനാഹാരപ്രഭൃതയോऽപി ഭാവാഃ; കുലപ്രസക്താ നാമ ദ്വിജകുലേ തപഃപ്രിയതാദയഃ, ക്ഷത്രിയകുലേ സമരപ്രിയതാദയോ ധര്മവിശേഷാ ഭവന്തി; ദേശാനുപാതിനീ നാമ ലാടകര്ണാടാദീനാം കായേ വാചി മനസി ച തേ തേ സ്വഭാവവിശേഷാ വിശേഷേണ ഭവന്തി; കാലാനുപാതിനീ നാമ ദേഹാദിഷു ദൌര്ബല്യാദ്യാദാനാദ്യപേക്ഷം, ഗദേഷു ച ദോഷമലാദ്യപേക്ഷിണീ; വയോനുപാതിനീ നാമ ബാല്യാദ്യവസ്ഥാസു ബാലാദൌ സൌകുമാര്യാദയോ ധര്മാഃ; ഏതേഷു ത്രിഷ്വനുപാതിശബ്ദപ്രയോഗാത് സഞ്ചാരിത്വം സ്വഭാവഗുണാനാമിഷ്ടം; പ്രത്യാത്മനിയതേതി ആത്മന്യാത്മനി നിയതാ പ്രതിപുരുഷനിയതേത്യര്ഥഃ| തേ പുനഃ കായേ വാചി മനസി ച സ്വഭാവവിശേഷാഃ പ്രതിപുരുഷഭേദഭിന്നാ ദൃശ്യന്തേ; ഏവം താവത് ഷോഢാ പ്രകൃതിര്ഭവത്യേവ| അന്യേ തു “സപ്തമ്യപി ഭവേത് പ്രായോ ദേഹേ ലക്ഷണഹൈതുകീ| ഉത്തമാധമമധ്യായുര്ലിങ്ഗാനാം കാരണം ഹി സാ”- ഇതി മന്യന്തേ| അന്യേ തു പ്രകൃതിം സത്ത്വരജസ്തമോമയീം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മമയീം വാ മന്യന്തേ| തസ്യാ വികൃതിര്വൈപരീത്യമന്യഥാഭാവഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
ശൃണോതി വിവിധാഞ് ശബ്ദാന് യോ ദിവ്യാനാമഭാവതഃ |
സമുദ്രപുരമേഘാനാമസമ്പത്തൌ ച നിഃസ്വനാന് ||൪||
താന് സ്വനാന്നാവഗൃഹ്ണാതി മന്യതേ ചാന്യശബ്ദവത് |
ഗ്രാമ്യാരണ്യസ്വനാംശ്ചാപി വിപരീതാഞ് ശൃണോതി ച ||൫||
ദ്വിഷച്ഛബ്ദേഷു രമതേ സുഹൃച്ഛബ്ദേഷു കുപ്യതി |
ന ശൃണോതി ച യോऽകസ്മാത്തം ബ്രുവന്തി ഗതായുഷമ് ||൬||
View original
शृणोति विविधाञ् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः |
समुद्रपुरमेघानामसम्पत्तौ च निःस्वनान् ||४||
तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् |
ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीताञ् शृणोति च ||५||
द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति |
न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||६||
ആതുരഗതഗ്രാഹ്യവിരുദ്ധശബ്ദപ്രതിപത്തിം നിര്ദിശന്നാഹ- ശൃണോതീത്യാദി| വിവിധാന് ബഹുപ്രകാരാന് സഞ്ജല്പപാഠഗീതവാദ്യാദീന്| ദിവ്യാനാം സിദ്ധകിന്നരഗന്ധര്വാദീനാമ്| സമുദ്രപുരമേഘാനാമിത്യത്ര സമുദ്രാദിഭിഃ സഹ നിഃസ്വനശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഏതേന സമുദ്രാദീനാമസമ്പത്താവഭാവേऽപി തേഷാം ശബ്ദാഞ്ഛൃണോതീത്യര്ഥഃ| പുരസ്വനഃ പുരവാസിപ്രാണിശബ്ദഃ; അന്യേ തു പുരസ്ഥാനേ `തൂര്യ' ഇതി പഠന്തി; അപരേ `വാത' ഇതി പഠന്തി| താന് സ്വനാനിത്യാദി വിദ്യമാനേഷു വാ സമുദ്രാദിസ്വനേഷു താന്ന ഗൃഹ്ണാതി, വാऽന്യശബ്ദവന്മന്യതേ| ഗ്രാമ്യസ്വനാന് ഗ്രാമവാസിപ്രാണിശബ്ദാന്, ആരണ്യാന് അരണ്യവാസിപ്രാണിധ്വനീന്; വിപരീതാനിതി ഗ്രാമ്യാനാരണ്യാനിവ ശൃണോതി, ആരണ്യാന് ഗ്രാമ്യാനിവ ശൃണോതീത്യര്ഥഃ| ദ്വിഷച്ഛബ്ദേഷു ശത്രുശബ്ദേഷു| സുഹൃന്മിത്രാദിഃ| അകസ്മാച്ഛ്രവണരോഗം വിനാ||൪-൬||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
യസ്തൂഷ്ണമിവ ഗൃഹ്ണാതി ശീതമുഷ്ണം ച ശീതവത് |
സഞ്ജാതശീതപിഡകോ യശ്ച ദാഹേന പീഡ്യതേ ||൭||
ഉഷ്ണഗാത്രോऽതിമാത്രം ച യഃ ശീതേന പ്രവേപതേ |
പ്രഹാരാന്നാഭിജാനാതി യോऽങ്ഗച്ഛേദമഥാപി വാ ||൮||
View original
यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् |
सञ्जातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते ||७||
उष्णगात्रोऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते |
प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा ||८||
ആതുരഗതഗ്രാഹ്യവിരുദ്ധസ്പര്ശപ്രതിപത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- യസ്തൂഷ്ണമിത്യാദി| അത്ര ശീതപീഡകാ ഹി കഫകൃതാഃ, താസാം ജാഡ്യാദയോ വേദനാവിശേഷാഃ പ്രാകൃതാഃ, ദാഹസ്തു വൈകൃത ഇതി| പ്രഹാരോ ലഗുഡാദികൃതഃ| അങ്ഗച്ഛേദഃ ശസ്ത്രാദികൃതഃ||൭-൮||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
പാംശുനേവാവകീര്ണാനി യശ്ച ഗാത്രാണി മന്യതേ |
വര്ണാന്യതാ വാ രാജ്യോ വാ യസ്യ ഗാത്രേ ഭവന്തി ഹി ||൯||
View original
पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते |
वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि ||९||
ആതുരഗതഗ്രാഹ്യവിരുദ്ധരൂപപ്രതിപത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- പാംശുനേത്യാദി| പാംശുര്ധൂലിഃ, അവകീര്ണാനി വ്യാപ്താനി| രാജ്യോ ലേഖാ നീലലോഹിതാദയഃ||൯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
സ്നാതാനുലിപ്തം യം ചാപി ഭജന്തേ നീലമക്ഷികാഃ |൧൦|
View original
स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः |१०|
ആതുരഗതാമേവ വിരുദ്ധരസപ്രതിപത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നാതേത്യാദി| പൂര്വം സ്നാതഃ പശ്ചാദനുലിപ്ത ഇത്ഥമ്ഭൂതമപി സുഗന്ധികായം ബഹിര്മലവര്ജിതം യദാ നീലമക്ഷികാഃ ശ്രയന്തേ തദാऽസൌ കാലപക്വത്വാദതിമധുരീഭൂതശരീരഃ, യേന നിര്മലശരീരോऽപി മക്ഷികാഭിഃ കാമ്യത ഇതി| സ്നാതാനുലിപ്തമിത്യേതദരിഷ്ടം വര്ഷാവധി|൧൦|-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
സുഗന്ധിര്വാऽതി യോऽകസ്മാത്തം ബ്രുവന്തി ഗതായുഷമ് ||൧൦||
View original
सुगन्धिर्वाऽति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||१०||
ആതുരഗതഗ്രാഹ്യവിരുദ്ധഗന്ധപ്രതിപത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- സുഗന്ധിരിത്യാദി| അതി സുഗന്ധിര്വാऽകസ്മാത് `സുഗന്ധിപ്രയോഗം വിനാ ഭവതി' ഇതി ശേഷഃ, ഇദമപി വാര്ഷികമരിഷ്ടമ്||൧൦||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
വിപരീതേന ഗൃഹ്ണാതി രസാന് യശ്ചോപയോജിതാന് |
ഉപയുക്താഃ ക്രമാദ്യസ്യ രസാ ദോഷാഭിവൃദ്ധയേ ||൧൧||
യസ്യ ദോഷാഗ്നിസാമ്യം ച കുര്യുര്മിഥ്യോപയോജിതാഃ |
യോ വാ രസാന്ന സംവേത്തി ഗതാസും തം പ്രചക്ഷതേ ||൧൨||
View original
विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् |
उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये ||११||
यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः |
यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते ||१२||
ആതുരഗതപഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിപ്രതിപത്തിം നിര്ദിശ്യാऽऽതുരഗ്രാഹ്യപഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിപ്രതിപത്തിനിര്ദേശാഭിപ്രായഃ, തത്ര രസസ്യ ദേഹമൂലത്വേന പ്രധാനത്വാത്തസ്യൈവ വിപ്രതിപത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- വിപരീതേനേത്യാദി| വിപരീതേനേതി മധുരോऽമ്ലഃ, അമ്ലോ മധുര ഇത്യാദി| ഉപയുക്താഃ ക്രമാദിതി ‘പൂര്വം മധുരമശ്നീയാത്’ ഇത്യാദിക്രമഃ| ഗതാസും ഗതപ്രാണമ്| ഏതദരിഷ്ടം മാസികമ്||൧൧-൧൨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
സുഗന്ധം വേത്തി ദുര്ഗന്ധം ദുര്ഗന്ധസ്യ സുഗന്ധിതാമ് |
ഗൃഹ്ണീതേ വാऽന്യഥാ ഗന്ധം ശാന്തേ ദീപേ ച നീരുജഃ ||൧൩||
യോ വാ ഗന്ധം ന ജാനാതി ഗതാസും തം വിനിര്ദിശേത് |൧൪|
View original
सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् |
गृह्णीते वाऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः ||१३||
यो वा गन्धं न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् |१४|
ഗന്ധഗ്രഹണമധികൃത്യാഹ- സുഗന്ധമിത്യാദി| ശാന്തേ ദീപേ നിര്വാണേ പ്രദീപേ, യോ ഗന്ധം ന ജാനാതി| നീരുജോ നീരോഗഃ പീനസാദിരോഗവര്ജിതഃ||൧൩||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
ദ്വന്ദ്വാന്യുഷ്ണഹിമാദീനി കാലാവസ്ഥാ ദിശസ്തഥാ ||൧൪||
വിപരീതേന ഗൃഹ്ണാതി ഭാവാനന്യാംശ്ച യോ നരഃ |൧൫|
View original
द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा ||१४||
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः |१५|
സ്പര്ശഗ്രഹണമധികൃത്യാഹ- ദ്വന്ദ്വാനീത്യാദി| ദ്വന്ദ്വാനി കഷ്ടകരാണി; ആദിഗ്രഹണാത് സ്പര്ശഗ്രാഹ്യാണി സ്നിഗ്ധാദിവീര്യാണി| കാലാവസ്ഥാ പ്രവാതനിര്വാതവര്ഷാദ്യാഃ| ദിശ ഇതി പൂര്വാദികാഃ| അനേന മാനസഃ സ്പര്ശ ഉക്തഃ| ദ്വിവിധോ ഹി സ്പര്ശഃ- സ്പര്ശേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യഃ, മാനസശ്ച| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- “സ്പര്ശേനേന്ദ്രിയസംസ്പര്ശഃ സ്പര്ശോ മാനസ ഏവ ച” (ച. ശാ. ൧) ഇതി| അന്യാംശ്ച ഭാവാന് ദ്രവ്യഗുണകര്മാണി, വിപരീതേന ഗൃഹ്ണാതി| ദ്വന്ദ്വാന്യുഷ്ണഹിമാദീന്യേതദരിഷ്ടമേകമാസികമിതി; ദിശോ വൈപരീത്യേന ഗൃഹ്ണാത്യേതദരിഷ്ടം ത്രിമാസികമ്||൧൪||
Adhikarana 11 (15-23) · Śloka 23
ദിവാ ജ്യോതീംഷി യശ്ചാപി ജ്വലിതാനീവ പശ്യതി ||൧൫||
രാത്രൌ സൂര്യം ജ്വലന്തം വാ ദിവാ വാ ചന്ദ്രവര്ചസമ് |
അമേഘോപപ്ലവേ യശ്ച ശക്രചാപതഡിദ്ഗുണാന് ||൧൬||
തഡിത്ത്വതോऽസിതാന് യോ വാ നിര്മലേ ഗഗനേ ഘനാന് |
വിമാനയാനപ്രാസാദൈര്യശ്ച സങ്കുലമമ്ബരമ് ||൧൭||
യശ്ചാനിലം മൂര്തിമന്തമന്തരിക്ഷം ച പശ്യതി |
ധൂമനീഹാരവാസോഭിരാവൃതാമിവ മേദിനീമ് ||൧൮||
പ്രദീപ്തമിവ ലോകം ച യോ വാ പ്ലുതമിവാമ്ഭസാ |
ഭൂമിമഷ്ടാപദാകാരാം ലേഖാഭിര്യശ്ച പശ്യതി ||൧൯||
ന പശ്യതി സനക്ഷത്രാം യശ്ച ദേവീമരുന്ധതീമ് |
ധ്രുവമാകാശഗങ്ഗാം വാ തം വദന്തി ഗതായുഷമ് ||൨൦||
ജ്യോത്സ്നാദര്ശോഷ്ണതോയേഷു ഛായാം യശ്ച ന പശ്യതി |
പശ്യത്യേകാങ്ഗഹീനാം വാ വികൃതാം വാऽന്യസത്ത്വജാമ് ||൨൧||
ശ്വകാകകങ്കഗൃധ്രാണാം പ്രേതാനാം യക്ഷരക്ഷസാമ് |
പിശാചോരഗനാഗാനാം ഭൂതാനാം വികൃതാമപി ||൨൨||
യോ വാ മയൂരകണ്ഠാഭം വിധൂമം വഹ്നിമീക്ഷതേ |
ആതുരസ്യ ഭവേന്മൃത്യുഃ സ്വസ്ഥോ വ്യാധിമവാപ്നുയാത് ||൨൩||
View original
दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति ||१५||
रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम् |
अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान् ||१६||
तडित्त्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् |
विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम् ||१७||
यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति |
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ||१८||
प्रदीप्तमिव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा |
भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति ||१९||
न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम् |
ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम् ||२०||
ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति |
पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्त्वजाम् ||२१||
श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् |
पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि ||२२||
यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते |
आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात् ||२३||
രൂപഗ്രഹണമധികൃത്യാഹ- ദിവേത്യാദി| ജ്യോതീംഷി താരകാദീനി| ചന്ദ്രവര്ചസമിതി സൂര്യമേവ ചന്ദ്രതേജഃസമം പശ്യതീത്യര്ഥഃ| അമേഘോപപ്ലവ ഇത്യാദി| മേഘൈരനാവൃതേऽപി നഭസീന്ദ്രധനുര്വിദ്യുല്ലതാഃ `പശ്യതി' ഇതി ശേഷഃ| തഡിത്ത്വതോ വിദ്യുദ്യുക്താന്, അസിതാന് കൃഷ്ണാന്, മേഘാനിതി സമ്ബന്ധഃ| അമേഘോപപ്ലവേ ശക്രചാപതഡില്ലതാവലോകനമിത്യരിഷ്ടം ദ്വിത്രിമാസികമ്| സങ്കുലം വ്യാപ്തമ്| അമ്ബരമ് ആകാശമ്| മൂര്തിമന്തം ദേവതാകാരമ്; അന്യേ പുരുഷാകാരമിത്യാഹുഃ| മേദിനീം പൃഥിവീം, നീഹാരഃ കുഹേഡീ, യേന പ്രത്യൂഷകാലേ ദിനം ധൂമാവൃതമിവ ഭാതി; നേത്രരോഗം വിനാऽപി ധൂമാദിഭിരാവൃതാം മേദിനീം പശ്യതീത്യര്ഥഃ| ലോകം ജഗത്, പ്രദീപ്തമിവ ഗ്രീഷ്മകാലാദൃതേऽപി ജ്വലിതമിവ| ആപ്ലുതമിവ ബുഡിതമിവ, അമ്ഭസാ പാനീയേന| ഭൂമിമഷ്ടാപദാകാരാമിതി അഷ്ടാപദശബ്ദേന ലേഖാഭിഃ കോഷ്ഠസന്താനനിര്മിതം ചതുരങ്ഗക്രീഡനാര്ഥമുച്യതേ| അരുന്ധതീം വസിഷ്ഠഭാര്യാം, ധ്രുവം താരകാവിശേഷമ്, ആകാശഗങ്ഗാശബ്ദേന ശ്ലക്ഷ്ണഘനതാരകാസന്തതിര്നദ്യാകാരോച്യതേ| ആദര്ശഃ പ്രതിബിമ്ബദര്ശനാര്ഥം സമ്പൂര്ണചന്ദ്രമാകാരഃ കാംസ്യമയ ഉച്യതേ| ഉഷ്ണോ ഘര്മഃ| ജ്യോത്സ്നാതപയോസ്തു പ്രതിച്ഛായാം ഛായാപുരുഷം കേചിന്മന്യന്തേ| വികൃതാം പ്രകൃതേരന്യഥാഭൂതാമ്| അന്യസത്ത്വജാമ് അന്യേഭ്യഃ പ്രാണിഭ്യോ ജാതാമന്യസത്ത്വജാതാമ്| ശ്വാ കുക്കുരഃ, കങ്കഃ കങ്കമല്ലഃ; തസ്യ ലക്ഷണമാഹ- കങ്കഃ സ്യാത് കങ്കമല്ലാഖ്യോ ബാണപക്ഷാര്ഹപക്ഷകഃ| ലോഹപൃഷ്ഠോ ദീര്ഘപാദഃ പക്ഷാധഃപാണ്ഡുവര്ണഭാക്- ഇതി| ഭൂതാനാം ദേവയോനീനാമ്, അഥവാ ഭൂതാനി പ്രാണിനസ്തേഷാം; വികൃതാമപി വികൃതാം വികൃതിം ഗതാം ഛായാം പശ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| യോ വാ മയൂരകണ്ഠാഭമിത്യാദി സുദീപ്തഖദിരാങ്ഗാരജ്വലിതം ധൂമരഹിതമപി മയൂരകണ്ഠാഭം നീലം ധൂമസദൃശം പശ്യതീത്യര്ഥഃ| അത്ര `ദിവാ ജ്യോതീംഷി' ഇത്യാദിനാ `വിധൂമം വഹ്നിമീക്ഷതേ' ഇത്യേതത്പര്യന്തേന ഗ്രന്ഥേന പഞ്ചവിധം രൂപമുക്തമ്| തഥാഹി- `ദിവാ ജ്യോതീംഷി' ഇത്യാദിനാऽऽകാശസ്ഥരൂപിദ്രവ്യരൂപമുക്തമ്, ആകാശരൂപാസമ്ഭവാത്; `യശ്ചാനിലം' ഇത്യാദിനാ വായുരൂപമുക്തം; `ധൂമനീഹാര' ഇത്യാദിനാ പൃഥ്വീരൂപമുക്തം; `പ്രദീപ്തമിവ' ഇത്യാദിനാ വഹ്നിരൂപമുക്തമ്, `ആപ്ലുതമിവാമ്ഭസാ' ഇത്യനേനാപാം രൂപമുക്തം, ഏവം പഞ്ചവിധം രൂപമുക്തമ്| `ഭൂമിമഷ്ടാപദാകാരാമ്' ഇത്യനേന ഭൂമേര്വികൃതിദര്ശനമുക്തം, പൂര്വം തു ധൂമാദ്യാവരണദര്ശനമേവേതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| `ന പശ്യതി സനക്ഷത്രാമ്' ഇത്യനേന വ്യോമസ്ഥാനാമദര്ശനമുക്തം, `ദിവാ ജ്യോതീംഷി' ഇത്യാദിനാ തു പൂര്വം ദര്ശനമുക്തമ്, അതോ ന പൌനരുക്ത്യമ്| `ജ്യോത്സ്നാദര്ശോഷ്ണതോയേഷു' ഇത്യാദിനാ രൂപസ്യായോഗ ഉക്തഃ, `പശ്യത്യേകാങ്ഗഹീനാം വാ' ഇത്യനേന രൂപഹീനയോഗ ഉക്തഃ, `വികൃതാം ച' ഇത്യനേന മിഥ്യായോഗോ രൂപസ്യോക്തഃ| അഗ്നേര്മിഥ്യാഗ്രഹണമധികൃത്യോക്തം `യോ വാ മയൂരകണ്ഠാഭമ്' ഇത്യാദിനാ| ഏതദരിഷ്ടഫലം ദര്ശയന്നാഹ- ആതുരസ്യ ഭവേന്മൃത്യുരിത്യാദി||൧൫-൨൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥവിപ്രതിപത്തിര്നാമ ത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः ||३०||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൦||