Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః పంచేంద్రియార్థవిప్రతిపత్తిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
పంచేంద్రియాణి శ్రోత్రాదీని, తేషామర్థాః శబ్దాదయః, అర్థానాం శబ్దాదీనాం విప్రతిపత్తిర్విపరీతావబోధో హీనాతియోగేనేత్యర్థః| పంచగ్రహణం కర్మేంద్రియాణాముభయాత్మకస్య మనసశ్చ నిషేధార్థం; కర్మేంద్రియాణాం శరీరగ్రహణేనైవ గ్రహణాత్; మనసస్త్వింద్రియగ్రహణేనైవ గ్రహణం, మనోవ్యతిరేకేణేంద్రియాణాం విషయగ్రహణాభావాత్||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
శరీరశీలయోర్యస్య ప్రకృతేర్వికృతిర్భవేత్ |
తత్త్వరిష్టం సమాసేన, వ్యాసతస్తు నిబోధ మే ||3||
View original
शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् |
तत्त्वरिष्टं समासेन, व्यासतस्तु निबोध मे ||३||
ప్రాగధ్యాయే దూతాదిజ్ఞేయబాహ్యారిష్టం ప్రతిపాద్యాస్మిన్నధ్యాయే ఆభ్యంతరమరిష్టమాశ్రయభేదేన త్రివిధం సంక్షేపేణ దర్శయన్నాహ- శరీరశీలయోరిత్యాది| శరీరం పాంచభౌతికం ప్రాణికాయః, శీలం మానసో భావః, అన్యే తు `శీలం సమాధానయుక్తం మనః' ఇత్యాచక్షతే; ప్రకృతిః స్వాభావికః ప్రాణినో నిజో ధర్మః; ఏతేషాం శరీరశీలప్రకృతీనాం త్రయాణాం భావానాం వికృతిర్వైపరీత్యం యద్భవేత్తదరిష్టం మరణలక్షణం భవతి| సమాసేన సంక్షేపేణ| అన్యే తు `శరీరశీలయోర్ద్వయోర్యా ప్రకృతిస్తస్యా యా వికృతిస్తదరిష్టం మరణలక్షణం భవతీ ఇత్యాచక్షతే| ప్రకృతేః ప్రస్తావాత్ కించిద్విచారః క్రియతే, సా హి ప్రకృతిర్జాత్యాదీన్ షడుపాధీనపేక్షతే| తదుక్తం చరకే- “ప్రకృతిర్హి జాతిప్రసక్తా చ కులప్రసక్తా చ దేశానుపాతినీ చ కాలానుపాతినీ చ వయోనుపాతినీ చ ప్రత్యాత్మనియతా చ”- (చ. ఇ. అ. 1) ఇతి| సర్వభేదేషు చకారకరణమన్యోన్యసమావేశార్థం; తత్ర జాతిప్రసక్తా నామ తాసు తాసు మనుష్యాదిజాతిషు తే తే కరచరణాదయః స్వభావవిశేషాః; వచనేషు చ నానావివిధా ఏవ వ్యక్తావ్యక్తాదయో ధర్మాః, మనసి చ ధర్మాధర్మమైథునాహారప్రభృతయోఽపి భావాః; కులప్రసక్తా నామ ద్విజకులే తపఃప్రియతాదయః, క్షత్రియకులే సమరప్రియతాదయో ధర్మవిశేషా భవంతి; దేశానుపాతినీ నామ లాటకర్ణాటాదీనాం కాయే వాచి మనసి చ తే తే స్వభావవిశేషా విశేషేణ భవంతి; కాలానుపాతినీ నామ దేహాదిషు దౌర్బల్యాద్యాదానాద్యపేక్షం, గదేషు చ దోషమలాద్యపేక్షిణీ; వయోనుపాతినీ నామ బాల్యాద్యవస్థాసు బాలాదౌ సౌకుమార్యాదయో ధర్మాః; ఏతేషు త్రిష్వనుపాతిశబ్దప్రయోగాత్ సంచారిత్వం స్వభావగుణానామిష్టం; ప్రత్యాత్మనియతేతి ఆత్మన్యాత్మని నియతా ప్రతిపురుషనియతేత్యర్థః| తే పునః కాయే వాచి మనసి చ స్వభావవిశేషాః ప్రతిపురుషభేదభిన్నా దృశ్యంతే; ఏవం తావత్ షోఢా ప్రకృతిర్భవత్యేవ| అన్యే తు “సప్తమ్యపి భవేత్ ప్రాయో దేహే లక్షణహైతుకీ| ఉత్తమాధమమధ్యాయుర్లింగానాం కారణం హి సా”- ఇతి మన్యంతే| అన్యే తు ప్రకృతిం సత్త్వరజస్తమోమయీం వాతపిత్తశ్లేష్మమయీం వా మన్యంతే| తస్యా వికృతిర్వైపరీత్యమన్యథాభావః||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
శృణోతి వివిధాఞ్ శబ్దాన్ యో దివ్యానామభావతః |
సముద్రపురమేఘానామసంపత్తౌ చ నిఃస్వనాన్ ||4||
తాన్ స్వనాన్నావగృహ్ణాతి మన్యతే చాన్యశబ్దవత్ |
గ్రామ్యారణ్యస్వనాంశ్చాపి విపరీతాఞ్ శృణోతి చ ||5||
ద్విషచ్ఛబ్దేషు రమతే సుహృచ్ఛబ్దేషు కుప్యతి |
న శృణోతి చ యోఽకస్మాత్తం బ్రువంతి గతాయుషం ||6||
View original
शृणोति विविधाञ् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः |
समुद्रपुरमेघानामसम्पत्तौ च निःस्वनान् ||४||
तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् |
ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीताञ् शृणोति च ||५||
द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति |
न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||६||
ఆతురగతగ్రాహ్యవిరుద్ధశబ్దప్రతిపత్తిం నిర్దిశన్నాహ- శృణోతీత్యాది| వివిధాన్ బహుప్రకారాన్ సంజల్పపాఠగీతవాద్యాదీన్| దివ్యానాం సిద్ధకిన్నరగంధర్వాదీనాం| సముద్రపురమేఘానామిత్యత్ర సముద్రాదిభిః సహ నిఃస్వనశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఏతేన సముద్రాదీనామసంపత్తావభావేఽపి తేషాం శబ్దాంఛృణోతీత్యర్థః| పురస్వనః పురవాసిప్రాణిశబ్దః; అన్యే తు పురస్థానే `తూర్యా ఇతి పఠంతి; అపరే `వాతా ఇతి పఠంతి| తాన్ స్వనానిత్యాది విద్యమానేషు వా సముద్రాదిస్వనేషు తాన్న గృహ్ణాతి, వాఽన్యశబ్దవన్మన్యతే| గ్రామ్యస్వనాన్ గ్రామవాసిప్రాణిశబ్దాన్, ఆరణ్యాన్ అరణ్యవాసిప్రాణిధ్వనీన్; విపరీతానితి గ్రామ్యానారణ్యానివ శృణోతి, ఆరణ్యాన్ గ్రామ్యానివ శృణోతీత్యర్థః| ద్విషచ్ఛబ్దేషు శత్రుశబ్దేషు| సుహృన్మిత్రాదిః| అకస్మాచ్ఛ్రవణరోగం వినా||4-6||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
యస్తూష్ణమివ గృహ్ణాతి శీతముష్ణం చ శీతవత్ |
సంజాతశీతపిడకో యశ్చ దాహేన పీడ్యతే ||7||
ఉష్ణగాత్రోఽతిమాత్రం చ యః శీతేన ప్రవేపతే |
ప్రహారాన్నాభిజానాతి యోఽంగచ్ఛేదమథాపి వా ||8||
View original
यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् |
सञ्जातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते ||७||
उष्णगात्रोऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते |
प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा ||८||
ఆతురగతగ్రాహ్యవిరుద్ధస్పర్శప్రతిపత్తిం దర్శయన్నాహ- యస్తూష్ణమిత్యాది| అత్ర శీతపీడకా హి కఫకృతాః, తాసాం జాడ్యాదయో వేదనావిశేషాః ప్రాకృతాః, దాహస్తు వైకృత ఇతి| ప్రహారో లగుడాదికృతః| అంగచ్ఛేదః శస్త్రాదికృతః||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
పాంశునేవావకీర్ణాని యశ్చ గాత్రాణి మన్యతే |
వర్ణాన్యతా వా రాజ్యో వా యస్య గాత్రే భవంతి హి ||9||
View original
पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते |
वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि ||९||
ఆతురగతగ్రాహ్యవిరుద్ధరూపప్రతిపత్తిం దర్శయన్నాహ- పాంశునేత్యాది| పాంశుర్ధూలిః, అవకీర్ణాని వ్యాప్తాని| రాజ్యో లేఖా నీలలోహితాదయః||9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
స్నాతానులిప్తం యం చాపి భజంతే నీలమక్షికాః |10|
View original
स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः |१०|
ఆతురగతామేవ విరుద్ధరసప్రతిపత్తిం దర్శయన్నాహ- స్నాతేత్యాది| పూర్వం స్నాతః పశ్చాదనులిప్త ఇత్థంభూతమపి సుగంధికాయం బహిర్మలవర్జితం యదా నీలమక్షికాః శ్రయంతే తదాఽసౌ కాలపక్వత్వాదతిమధురీభూతశరీరః, యేన నిర్మలశరీరోఽపి మక్షికాభిః కామ్యత ఇతి| స్నాతానులిప్తమిత్యేతదరిష్టం వర్షావధి|10|-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
సుగంధిర్వాఽతి యోఽకస్మాత్తం బ్రువంతి గతాయుషం ||10||
View original
सुगन्धिर्वाऽति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||१०||
ఆతురగతగ్రాహ్యవిరుద్ధగంధప్రతిపత్తిం దర్శయన్నాహ- సుగంధిరిత్యాది| అతి సుగంధిర్వాఽకస్మాత్ `సుగంధిప్రయోగం వినా భవతీ ఇతి శేషః, ఇదమపి వార్షికమరిష్టం||10||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
విపరీతేన గృహ్ణాతి రసాన్ యశ్చోపయోజితాన్ |
ఉపయుక్తాః క్రమాద్యస్య రసా దోషాభివృద్ధయే ||11||
యస్య దోషాగ్నిసామ్యం చ కుర్యుర్మిథ్యోపయోజితాః |
యో వా రసాన్న సంవేత్తి గతాసుం తం ప్రచక్షతే ||12||
View original
विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् |
उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये ||११||
यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः |
यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते ||१२||
ఆతురగతపంచేంద్రియార్థవిప్రతిపత్తిం నిర్దిశ్యాఽఽతురగ్రాహ్యపంచేంద్రియార్థవిప్రతిపత్తినిర్దేశాభిప్రాయః, తత్ర రసస్య దేహమూలత్వేన ప్రధానత్వాత్తస్యైవ విప్రతిపత్తిం దర్శయన్నాహ- విపరీతేనేత్యాది| విపరీతేనేతి మధురోఽమ్లః, అమ్లో మధుర ఇత్యాది| ఉపయుక్తాః క్రమాదితి ‘పూర్వం మధురమశ్నీయాత్’ ఇత్యాదిక్రమః| గతాసుం గతప్రాణం| ఏతదరిష్టం మాసికం||11-12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
సుగంధం వేత్తి దుర్గంధం దుర్గంధస్య సుగంధితాం |
గృహ్ణీతే వాఽన్యథా గంధం శాంతే దీపే చ నీరుజః ||13||
యో వా గంధం న జానాతి గతాసుం తం వినిర్దిశేత్ |14|
View original
सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् |
गृह्णीते वाऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः ||१३||
यो वा गन्धं न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् |१४|
గంధగ్రహణమధికృత్యాహ- సుగంధమిత్యాది| శాంతే దీపే నిర్వాణే ప్రదీపే, యో గంధం న జానాతి| నీరుజో నీరోగః పీనసాదిరోగవర్జితః||13||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
ద్వంద్వాన్యుష్ణహిమాదీని కాలావస్థా దిశస్తథా ||14||
విపరీతేన గృహ్ణాతి భావానన్యాంశ్చ యో నరః |15|
View original
द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा ||१४||
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः |१५|
స్పర్శగ్రహణమధికృత్యాహ- ద్వంద్వానీత్యాది| ద్వంద్వాని కష్టకరాణి; ఆదిగ్రహణాత్ స్పర్శగ్రాహ్యాణి స్నిగ్ధాదివీర్యాణి| కాలావస్థా ప్రవాతనిర్వాతవర్షాద్యాః| దిశ ఇతి పూర్వాదికాః| అనేన మానసః స్పర్శ ఉక్తః| ద్వివిధో హి స్పర్శః- స్పర్శేంద్రియగ్రాహ్యః, మానసశ్చ| తథా చ తంత్రాంతరం- “స్పర్శేనేంద్రియసంస్పర్శః స్పర్శో మానస ఏవ చ” (చ. శా. 1) ఇతి| అన్యాంశ్చ భావాన్ ద్రవ్యగుణకర్మాణి, విపరీతేన గృహ్ణాతి| ద్వంద్వాన్యుష్ణహిమాదీన్యేతదరిష్టమేకమాసికమితి; దిశో వైపరీత్యేన గృహ్ణాత్యేతదరిష్టం త్రిమాసికం||14||
Adhikarana 11 (15-23) · Śloka 23
దివా జ్యోతీంషి యశ్చాపి జ్వలితానీవ పశ్యతి ||15||
రాత్రౌ సూర్యం జ్వలంతం వా దివా వా చంద్రవర్చసం |
అమేఘోపప్లవే యశ్చ శక్రచాపతడిద్గుణాన్ ||16||
తడిత్త్వతోఽసితాన్ యో వా నిర్మలే గగనే ఘనాన్ |
విమానయానప్రాసాదైర్యశ్చ సంకులమంబరం ||17||
యశ్చానిలం మూర్తిమంతమంతరిక్షం చ పశ్యతి |
ధూమనీహారవాసోభిరావృతామివ మేదినీం ||18||
ప్రదీప్తమివ లోకం చ యో వా ప్లుతమివాంభసా |
భూమిమష్టాపదాకారాం లేఖాభిర్యశ్చ పశ్యతి ||19||
న పశ్యతి సనక్షత్రాం యశ్చ దేవీమరుంధతీం |
ధ్రువమాకాశగంగాం వా తం వదంతి గతాయుషం ||20||
జ్యోత్స్నాదర్శోష్ణతోయేషు ఛాయాం యశ్చ న పశ్యతి |
పశ్యత్యేకాంగహీనాం వా వికృతాం వాఽన్యసత్త్వజాం ||21||
శ్వకాకకంకగృధ్రాణాం ప్రేతానాం యక్షరక్షసాం |
పిశాచోరగనాగానాం భూతానాం వికృతామపి ||22||
యో వా మయూరకంఠాభం విధూమం వహ్నిమీక్షతే |
ఆతురస్య భవేన్మృత్యుః స్వస్థో వ్యాధిమవాప్నుయాత్ ||23||
View original
दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति ||१५||
रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम् |
अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान् ||१६||
तडित्त्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् |
विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम् ||१७||
यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति |
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ||१८||
प्रदीप्तमिव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा |
भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति ||१९||
न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम् |
ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम् ||२०||
ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति |
पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्त्वजाम् ||२१||
श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् |
पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि ||२२||
यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते |
आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात् ||२३||
రూపగ్రహణమధికృత్యాహ- దివేత్యాది| జ్యోతీంషి తారకాదీని| చంద్రవర్చసమితి సూర్యమేవ చంద్రతేజఃసమం పశ్యతీత్యర్థః| అమేఘోపప్లవ ఇత్యాది| మేఘైరనావృతేఽపి నభసీంద్రధనుర్విద్యుల్లతాః `పశ్యతీ ఇతి శేషః| తడిత్త్వతో విద్యుద్యుక్తాన్, అసితాన్ కృష్ణాన్, మేఘానితి సంబంధః| అమేఘోపప్లవే శక్రచాపతడిల్లతావలోకనమిత్యరిష్టం ద్విత్రిమాసికం| సంకులం వ్యాప్తం| అంబరం ఆకాశం| మూర్తిమంతం దేవతాకారం; అన్యే పురుషాకారమిత్యాహుః| మేదినీం పృథివీం, నీహారః కుహేడీ, యేన ప్రత్యూషకాలే దినం ధూమావృతమివ భాతి; నేత్రరోగం వినాఽపి ధూమాదిభిరావృతాం మేదినీం పశ్యతీత్యర్థః| లోకం జగత్, ప్రదీప్తమివ గ్రీష్మకాలాదృతేఽపి జ్వలితమివ| ఆప్లుతమివ బుడితమివ, అంభసా పానీయేన| భూమిమష్టాపదాకారామితి అష్టాపదశబ్దేన లేఖాభిః కోష్ఠసంతాననిర్మితం చతురంగక్రీడనార్థముచ్యతే| అరుంధతీం వసిష్ఠభార్యాం, ధ్రువం తారకావిశేషం, ఆకాశగంగాశబ్దేన శ్లక్ష్ణఘనతారకాసంతతిర్నద్యాకారోచ్యతే| ఆదర్శః ప్రతిబింబదర్శనార్థం సంపూర్ణచంద్రమాకారః కాంస్యమయ ఉచ్యతే| ఉష్ణో ఘర్మః| జ్యోత్స్నాతపయోస్తు ప్రతిచ్ఛాయాం ఛాయాపురుషం కేచిన్మన్యంతే| వికృతాం ప్రకృతేరన్యథాభూతాం| అన్యసత్త్వజాం అన్యేభ్యః ప్రాణిభ్యో జాతామన్యసత్త్వజాతాం| శ్వా కుక్కురః, కంకః కంకమల్లః; తస్య లక్షణమాహ- కంకః స్యాత్ కంకమల్లాఖ్యో బాణపక్షార్హపక్షకః| లోహపృష్ఠో దీర్ఘపాదః పక్షాధఃపాండువర్ణభాక్- ఇతి| భూతానాం దేవయోనీనాం, అథవా భూతాని ప్రాణినస్తేషాం; వికృతామపి వికృతాం వికృతిం గతాం ఛాయాం పశ్యతీతి సంబంధః| యో వా మయూరకంఠాభమిత్యాది సుదీప్తఖదిరాంగారజ్వలితం ధూమరహితమపి మయూరకంఠాభం నీలం ధూమసదృశం పశ్యతీత్యర్థః| అత్ర `దివా జ్యోతీంషీ ఇత్యాదినా `విధూమం వహ్నిమీక్షతే ఇత్యేతత్పర్యంతేన గ్రంథేన పంచవిధం రూపముక్తం| తథాహి- `దివా జ్యోతీంషీ ఇత్యాదినాఽఽకాశస్థరూపిద్రవ్యరూపముక్తం, ఆకాశరూపాసంభవాత్; `యశ్చానిలం' ఇత్యాదినా వాయురూపముక్తం; `ధూమనీహారా ఇత్యాదినా పృథ్వీరూపముక్తం; `ప్రదీప్తమివా ఇత్యాదినా వహ్నిరూపముక్తం, `ఆప్లుతమివాంభసా' ఇత్యనేనాపాం రూపముక్తం, ఏవం పంచవిధం రూపముక్తం| `భూమిమష్టాపదాకారాం' ఇత్యనేన భూమేర్వికృతిదర్శనముక్తం, పూర్వం తు ధూమాద్యావరణదర్శనమేవేతి న పౌనరుక్త్యం| `న పశ్యతి సనక్షత్రాం' ఇత్యనేన వ్యోమస్థానామదర్శనముక్తం, `దివా జ్యోతీంషీ ఇత్యాదినా తు పూర్వం దర్శనముక్తం, అతో న పౌనరుక్త్యం| `జ్యోత్స్నాదర్శోష్ణతోయేషూ ఇత్యాదినా రూపస్యాయోగ ఉక్తః, `పశ్యత్యేకాంగహీనాం వా' ఇత్యనేన రూపహీనయోగ ఉక్తః, `వికృతాం చా ఇత్యనేన మిథ్యాయోగో రూపస్యోక్తః| అగ్నేర్మిథ్యాగ్రహణమధికృత్యోక్తం `యో వా మయూరకంఠాభం' ఇత్యాదినా| ఏతదరిష్టఫలం దర్శయన్నాహ- ఆతురస్య భవేన్మృత్యురిత్యాది||15-23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే పంచేంద్రియార్థవిప్రతిపత్తిర్నామ త్రింశోఽధ్యాయః ||30||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः ||३०||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే త్రింశత్తమోఽధ్యాయః||30||