Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ prabhāṣaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः प्रभाषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
adhītaśāstrasya punararthatō vyākhyānaṁ prabhāṣaṇaṁ, tadadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyaḥ prabhāṣaṇīyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
adhigatamapyadhyayanamaprabhāṣitamarthataḥ kharasya candanabhāra iva kēvalaṁ pariśramakaraṁ bhavati ||3||
bhavati cātra- yathā kharaścandanabhāravāhī bhārasya vēttā na tu candanasya |
ēvaṁ hi śāstrāṇi bahūnyadhītya cārthēṣu mūḍhāḥ kharavadvahanti ||4||
View original
अधिगतमप्यध्ययनमप्रभाषितमर्थतः खरस्य चन्दनभार इव केवलं परिश्रमकरं भवति ||३||
भवति चात्र- यथा खरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य |
एवं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य चार्थेषु मूढाः खरवद्वहन्ति ||४||
idānīṁ prabhāṣaṇasya prayōjanaṁ darśayitumāha- adhigatamityādi| ētēnaitaduktaṁ- saguṇamapi candanaṁ vōḍhurgardabhasya tadguṇānajānataḥ kēvalaṁ yathā bhārō bhavati, tadvadadhītamapi śāstramarthadvārēṇāprabhāṣitaṁ tadadhyētuḥ puruṣasya kēvalaṁ pariśramakaraṁ bhavatītyarthaḥ| anyē tu ‘aprabhāṣitaṁ’ ityatra ‘ananubhāṣitaṁ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- anuśabdaḥ paścādarthaḥ; tēnādhyayanasyānu paścādarthataḥ prakarṣēṇa bhāṣaṇamanubhāṣaṇaṁ, na kathamapi prathamam| arthēṣu mūḍhā ajñānād gardabhavacchāstraṁ vahanti||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
tasmāt saviṁśamadhyāyaśatamanupadapādaślōkamanuvarṇayitavyamanuśrōtavyaṁ ca; kasmāt? sūkṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadōṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāstathā pranaṣṭaśalyōddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpyapratyākhyēyatā ca vikārāṇāmēvamādayaścānyē viśēṣāḥ sahasraśō yē vicintyamānā vimalavipulabuddhērapi buddhimākulīkuryuḥ kiṁ punaralpabuddhēḥ, tasmādavaśyamanupadapādaślōkamanuvarṇayitavyamanuśrōtavyaṁ ca ||5||
View original
तस्मात् सविंशमध्यायशतमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं च; कस्मात्? सूक्ष्मा हि द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकदोषधातुमलाशयमर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिगर्भसम्भवद्रव्यसमूहविभागास्तथा प्रनष्टशल्योद्धरणव्रणविनिश्चयभग्नविकल्पाः साध्ययाप्यप्रत्याख्येयता च विकाराणामेवमादयश्चान्ये विशेषाः सहस्रशो ये विचिन्त्यमाना विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः, तस्मादवश्यमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं च ||५||
tasmādityādi| saviṁśamadhyāyaśataṁ sahōttaratantrēṇa viṁśatyadhikamadhyāyaśatam| anupadapādaślōkam anuśabdō vīpsārthaḥ, tēnāyamarthaḥ- padaṁ padaṁ pādaṁ pādaṁ ślōkaṁ ślōkamanuvarṇayitavyamācāryēṇa vyākhyātavyamityarthaḥ| hiśabdō yasmādarthē, yasmāt sūkṣmā dravyādivibhāgāstasmādanuvarṇayitavyamiti piṇḍārthaḥ| tatra, dravyaṁ sthāvarādi; rasāḥ ṣaṇmadhurādayaḥ; guṇā gurvādayaḥ; vīryaṁ śītōṣṇaṁ dvividhamaṣṭavidhaṁ vā; dvau vipākau madhurakaṭū; dōṣā vātādayaḥ; dhātavō rasādayaḥ, dhātugrahaṇāt stanyārtavalasīkāvasādayaścōpadhātavō gr̥hyantē; dvau malau śakr̥nmūtrē, anyē tu sapta malānācakṣatē, tatra dvau pūrvōktau, pañcānāṁ cēndriyādhiṣṭhānānāṁ pañca, tathāhi- dūṣikāsiṁhāna(siṅghāṇa)kakarṇagūtharōmakūpaprajananamalāścēti, malāḥ purīṣādayō dhātumalāścētyēkē, āśayāḥ sapta śārīrōktā vātādīnāṁ, strīṇāmaṣṭamō garbhāśayaḥ; saptōttaraṁ marmaśataṁ; sapta sirāśatāni; nava snāyuśatāni; sandhayō daśōttarē dvē śatē; asthīni śatāni trīṇi; āśayādīnāṁ vyaktiṁ śārīrē vakṣyati; garbhasambhavadravyāṇi śukraśōṇitādīni, ātmapañcamahābhūtamanāṁsītyanyē; samūhaḥ saṅghātaḥ, ētēṣāṁ vibhāgā bhēdāḥ| yasmāt sūkṣmā iti hētupadaṁ sarvatra sambadhyatē| tathā pranaṣṭaśalyōddharaṇādivikalpā iti pranaṣṭaśalyaṁ tvagādiṣu nilīnaṁ; vraṇaviniścayō vātādibhēdēna śuddhyā ca ṣōḍaśavidhaḥ; bhagnaṁ saṅkṣēpēṇa dvividhaṁ- sandhimuktaṁ, kāṇḍabhagnaṁ ca; pranaṣṭaśalyōddharaṇādibhiḥ saha vikalpaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; vikalpāḥ bhēdāḥ| sādhyayāpyapratyākhyēyatā ca vikārāṇāmiti atra caśabdāt sukhasādhyatā kr̥cchrasādhyatā ca gr̥hyatē| kimēta ēva paraṁ sūkṣmā ityanuktaṁ gr̥hṇannāha- ēvamādayaścānyē viśēṣā iti| ādiśabdaḥ prakāravācī, tēna ēvamprakārāścānyē viśēṣāḥ sūkṣmā iti prakāravācinā ādiśabdēna dyōtyantē , tē ca śastrakarmaṇāmaṣṭavidhatādayō bhēdāḥ| sahasraśō yē vicintyamānā iti sahasraśaḥ sahasravārān, yē iti dravyādīnāṁ bhēdāḥ, vicintyamānā ‘guruṁ vinā’ iti śēṣaḥ| vimalavipulabuddhērapīti vimalā buddhirmithyāsaṁśayajñānavarjitā| itthambhūtasyāpi puruṣasya buddhiṁ vyākulīkuryuḥ, alpabuddhēstu kā kathā| ‘sahasraśō yē'nucintyamānā’ ityanyē paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śrutasya paścādapi cintyamānāḥ, kiṁ punaraśrutā ityanuśabdārthaḥ| anupadapādētyādipunaruktiḥ śāstrasya viṣamatvakhyāpanāya||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
anyaśāstrōpapannānāṁ cārthānāmihōpanītānāmarthavaśāttēṣāṁ tadvidyēbhya ēva vyākhyānamanuśrōtavyaṁ, kasmāt? na hyēkasmin śāstrē śakyaḥ sarvaśāstrāṇāmavarōdhaḥ kartum ||6||
View original
अन्यशास्त्रोपपन्नानां चार्थानामिहोपनीतानामर्थवशात्तेषां तद्विद्येभ्य एव व्याख्यानमनुश्रोतव्यं, कस्मात्? न ह्येकस्मिन् शास्त्रे शक्यः सर्वशास्त्राणामवरोधः कर्तुम् ||६||
idānīmanyaśāstrōpapannānāmarthānāṁ śiṣyahitatvēna vijñānōpāyamāha- anyaśāstrōpapannānāmityādi|- anyaśāstrāṇi vyākaraṇasāṅkhyavaiśēṣikajyōtiḥśāstrādīni; anyaśāstrāṇi kāyacikitsādīnityanyē| upapannā nibaddhāḥ| ihōpanītānām atrānītānām| arthavaśāt prayōjanādhīnatvāt| tēṣāmiti arthānām| tadvidyēbhyaḥ vyākaraṇādividyēbhyaḥ | ‘anyaśāstrōpapannānāṁ’- ityatra ‘anyaśāstraviṣayōpapannānāṁ’- iti kēcit paṭhanti; ‘ihōpanītānāṁ’- ityatra ca ‘ihōpapatitānāṁ’- iti| na hīti hiśabdō yasmādarthē||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
bhavanti cātra- ēkaṁ śāstramadhīyānō na vidyācchāstraniścayam |
tasmādbahuśrutaḥ śāstraṁ vijānīyāccikitsakaḥ ||7||
View original
भवन्ति चात्र- एकं शास्त्रमधीयानो न विद्याच्छास्त्रनिश्चयम् |
तस्माद्बहुश्रुतः शास्त्रं विजानीयाच्चिकित्सकः ||७||
amumēvārthaṁ ślōkēna spaṣṭīkartumāha- ēkamityādi| nahyabahuśrutō'tra saṅkṣiptānapyarthān bījabhūtānanyaśāstrāsaṁskārādanāyāsēnāvagacchati||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
śāstraṁ gurumukhōdgīrṇamādāyōpāsya cāsakr̥t |
yaḥ karma kurutē vaidyaḥ sa vaidyō'nyē tu taskarāḥ ||8||
View original
शास्त्रं गुरुमुखोद्गीर्णमादायोपास्य चासकृत् |
यः कर्म कुरुते वैद्यः स वैद्योऽन्ये तु तस्कराः ||८||
na kathañcidanadhītaśāstrō bahuśrutamātrēṇaiva vaidyō bhavati; kathaṁ na bhavatīti darśayannāha- śāstraṁ gurumukhōdgīrṇamityādi| rōgān śāstīti upavēdō'pi śāstramucyatē, āyurārōgyadānēna dharmārthakāmādīnāṁ śāsanādvā śāstraṁ, maraṇāttrāyata iti vā śāstram| udgīrṇam upadiṣṭam| ādāya gr̥hītvā, nahyādānamātrēṇa gr̥hītaṁ, kintu upāsya ca pāṭhatō'rthataścābhyasya| asakr̥t anēkavāram| anyē tu taskarā iti anyē punarvaidyāstaskarāścaurāḥ; kasmāt? vyādhitēbhyō vaidyacchadmanā vittāpaharaṇāt, prāṇahantr̥tvācca||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
aupadhēnavamaurabhraṁ sauśrutaṁ pauṣkalāvatam |
śēṣāṇāṁ śalyatantrāṇāṁ mūlānyētāni nirdiśēt ||9||
View original
औपधेनवमौरभ्रं सौश्रुतं पौष्कलावतम् |
शेषाणां शल्यतन्त्राणां मूलान्येतानि निर्दिशेत् ||९||
anyaśāstrōpapannārthavijñānōpāyamabhidhāya svaśāstrōpapannānāmarthānāṁ mithyājñānē samyagjñānārthaṁ samānatantrāṇi darśayitumāha- aupadhēnavamityādi| ētaiścaturbhiraupadhēnavādibhiḥ samānatantraiḥ svakīyaśāstrārthānāṁ mithyājñānasaṁśayajñānāni sphōṭanīyāni| anyē tu gurōrēva prabhāṣaṇasya mithyājñānādaya aupadhēnavādiśāstrairnivartanta iti vyākhyānayanti| ētēnaitaduktaṁ- aupadhēnavādiśāstrairnivr̥ttamithyājñānādinā guruṇā prabhāṣaṇaṁ kartavyamiti| yadyapi gurumukhādēva śiṣyasya mithyājñānādayō nivr̥ttāḥ tathā'pyāgamāntarapratyayārthamaupadhēnavādiśāstrāṇi nirdiṣṭāni| ētānyēva paratantrāṇyāgamāntarapratyayārthaṁ kuta ityāha- śēṣāṇāṁ śalyatantrāṇāmityādi| śēṣāṇāṁ karavīrya(ra)gōpurarakṣitaprabhr̥tipraṇītaśalyatantrāṇāṁ, pratyayē tu pratyayō na bhavati, kasmāt? tēṣāṁ tantrāṇāmētanmūlatvāt| anyē tu śēṣāṇāṁ karavīryādipraṇītānāṁ śalyatantrāṇāṁ madhyē aupadhēnavāditantrāṇi suvyākhyātatvēna mūlāni pradhānānīti vyākhyānayanti||9||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē prabhāṣaṇīyō nāma caturthō'dhyāyaḥ ||4||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रभाषणीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē prabhāṣaṇīyō nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||