Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః ప్రభాషణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः प्रभाषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అధీతశాస్త్రస్య పునరర్థతో వ్యాఖ్యానం ప్రభాషణం, తదధికృత్య కృతోఽధ్యాయః ప్రభాషణీయః||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
అధిగతమప్యధ్యయనమప్రభాషితమర్థతః ఖరస్య చందనభార ఇవ కేవలం పరిశ్రమకరం భవతి ||3|| భవతి చాత్ర- యథా ఖరశ్చందనభారవాహీ భారస్య వేత్తా న తు చందనస్య | ఏవం హి శాస్త్రాణి బహూన్యధీత్య చార్థేషు మూఢాః ఖరవద్వహంతి ||4||
अधिगतमप्यध्ययनमप्रभाषितमर्थतः खरस्य चन्दनभार इव केवलं परिश्रमकरं भवति ||३|| भवति चात्र- यथा खरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य | एवं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य चार्थेषु मूढाः खरवद्वहन्ति ||४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రభాషణస్య ప్రయోజనం దర్శయితుమాహ- అధిగతమిత్యాది| ఏతేనైతదుక్తం- సగుణమపి చందనం వోఢుర్గర్దభస్య తద్గుణానజానతః కేవలం యథా భారో భవతి, తద్వదధీతమపి శాస్త్రమర్థద్వారేణాప్రభాషితం తదధ్యేతుః పురుషస్య కేవలం పరిశ్రమకరం భవతీత్యర్థః| అన్యే తు ‘అప్రభాషితం’ ఇత్యత్ర ‘అననుభాషితం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- అనుశబ్దః పశ్చాదర్థః; తేనాధ్యయనస్యాను పశ్చాదర్థతః ప్రకర్షేణ భాషణమనుభాషణం, న కథమపి ప్రథమం| అర్థేషు మూఢా అజ్ఞానాద్ గర్దభవచ్ఛాస్త్రం వహంతి||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తస్మాత్ సవింశమధ్యాయశతమనుపదపాదశ్లోకమనువర్ణయితవ్యమనుశ్రోతవ్యం చ; కస్మాత్? సూక్ష్మా హి ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకదోషధాతుమలాశయమర్మసిరాస్నాయుసంధ్యస్థిగర్భసంభవద్రవ్యసమూహవిభాగాస్తథా ప్రనష్టశల్యోద్ధరణవ్రణవినిశ్చయభగ్నవికల్పాః సాధ్యయాప్యప్రత్యాఖ్యేయతా చ వికారాణామేవమాదయశ్చాన్యే విశేషాః సహస్రశో యే విచింత్యమానా విమలవిపులబుద్ధేరపి బుద్ధిమాకులీకుర్యుః కిం పునరల్పబుద్ధేః, తస్మాదవశ్యమనుపదపాదశ్లోకమనువర్ణయితవ్యమనుశ్రోతవ్యం చ ||5||
तस्मात् सविंशमध्यायशतमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं च; कस्मात्? सूक्ष्मा हि द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकदोषधातुमलाशयमर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिगर्भसम्भवद्रव्यसमूहविभागास्तथा प्रनष्टशल्योद्धरणव्रणविनिश्चयभग्नविकल्पाः साध्ययाप्यप्रत्याख्येयता च विकाराणामेवमादयश्चान्ये विशेषाः सहस्रशो ये विचिन्त्यमाना विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः, तस्मादवश्यमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं च ||५||
🔊 Audio coming soon
తస్మాదిత్యాది| సవింశమధ్యాయశతం సహోత్తరతంత్రేణ వింశత్యధికమధ్యాయశతం| అనుపదపాదశ్లోకం అనుశబ్దో వీప్సార్థః, తేనాయమర్థః- పదం పదం పాదం పాదం శ్లోకం శ్లోకమనువర్ణయితవ్యమాచార్యేణ వ్యాఖ్యాతవ్యమిత్యర్థః| హిశబ్దో యస్మాదర్థే, యస్మాత్ సూక్ష్మా ద్రవ్యాదివిభాగాస్తస్మాదనువర్ణయితవ్యమితి పిండార్థః| తత్ర, ద్రవ్యం స్థావరాది; రసాః షణ్మధురాదయః; గుణా గుర్వాదయః; వీర్యం శీతోష్ణం ద్వివిధమష్టవిధం వా; ద్వౌ విపాకౌ మధురకటూ; దోషా వాతాదయః; ధాతవో రసాదయః, ధాతుగ్రహణాత్ స్తన్యార్తవలసీకావసాదయశ్చోపధాతవో గృహ్యంతే; ద్వౌ మలౌ శకృన్మూత్రే, అన్యే తు సప్త మలానాచక్షతే, తత్ర ద్వౌ పూర్వోక్తౌ, పంచానాం చేంద్రియాధిష్ఠానానాం పంచ, తథాహి- దూషికాసింహాన(సింఘాణ)కకర్ణగూథరోమకూపప్రజననమలాశ్చేతి, మలాః పురీషాదయో ధాతుమలాశ్చేత్యేకే, ఆశయాః సప్త శారీరోక్తా వాతాదీనాం, స్త్రీణామష్టమో గర్భాశయః; సప్తోత్తరం మర్మశతం; సప్త సిరాశతాని; నవ స్నాయుశతాని; సంధయో దశోత్తరే ద్వే శతే; అస్థీని శతాని త్రీణి; ఆశయాదీనాం వ్యక్తిం శారీరే వక్ష్యతి; గర్భసంభవద్రవ్యాణి శుక్రశోణితాదీని, ఆత్మపంచమహాభూతమనాంసీత్యన్యే; సమూహః సంఘాతః, ఏతేషాం విభాగా భేదాః| యస్మాత్ సూక్ష్మా ఇతి హేతుపదం సర్వత్ర సంబధ్యతే| తథా ప్రనష్టశల్యోద్ధరణాదివికల్పా ఇతి ప్రనష్టశల్యం త్వగాదిషు నిలీనం; వ్రణవినిశ్చయో వాతాదిభేదేన శుద్ధ్యా చ షోడశవిధః; భగ్నం సంక్షేపేణ ద్వివిధం- సంధిముక్తం, కాండభగ్నం చ; ప్రనష్టశల్యోద్ధరణాదిభిః సహ వికల్పశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; వికల్పాః భేదాః| సాధ్యయాప్యప్రత్యాఖ్యేయతా చ వికారాణామితి అత్ర చశబ్దాత్ సుఖసాధ్యతా కృచ్ఛ్రసాధ్యతా చ గృహ్యతే| కిమేత ఏవ పరం సూక్ష్మా ఇత్యనుక్తం గృహ్ణన్నాహ- ఏవమాదయశ్చాన్యే విశేషా ఇతి| ఆదిశబ్దః ప్రకారవాచీ, తేన ఏవంప్రకారాశ్చాన్యే విశేషాః సూక్ష్మా ఇతి ప్రకారవాచినా ఆదిశబ్దేన ద్యోత్యంతే , తే చ శస్త్రకర్మణామష్టవిధతాదయో భేదాః| సహస్రశో యే విచింత్యమానా ఇతి సహస్రశః సహస్రవారాన్, యే ఇతి ద్రవ్యాదీనాం భేదాః, విచింత్యమానా ‘గురుం వినా’ ఇతి శేషః| విమలవిపులబుద్ధేరపీతి విమలా బుద్ధిర్మిథ్యాసంశయజ్ఞానవర్జితా| ఇత్థంభూతస్యాపి పురుషస్య బుద్ధిం వ్యాకులీకుర్యుః, అల్పబుద్ధేస్తు కా కథా| ‘సహస్రశో యేఽనుచింత్యమానా’ ఇత్యన్యే పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- శ్రుతస్య పశ్చాదపి చింత్యమానాః, కిం పునరశ్రుతా ఇత్యనుశబ్దార్థః| అనుపదపాదేత్యాదిపునరుక్తిః శాస్త్రస్య విషమత్వఖ్యాపనాయ||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
అన్యశాస్త్రోపపన్నానాం చార్థానామిహోపనీతానామర్థవశాత్తేషాం తద్విద్యేభ్య ఏవ వ్యాఖ్యానమనుశ్రోతవ్యం, కస్మాత్? న హ్యేకస్మిన్ శాస్త్రే శక్యః సర్వశాస్త్రాణామవరోధః కర్తుం ||6||
अन्यशास्त्रोपपन्नानां चार्थानामिहोपनीतानामर्थवशात्तेषां तद्विद्येभ्य एव व्याख्यानमनुश्रोतव्यं, कस्मात्? न ह्येकस्मिन् शास्त्रे शक्यः सर्वशास्त्राणामवरोधः कर्तुम् ||६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమన్యశాస్త్రోపపన్నానామర్థానాం శిష్యహితత్వేన విజ్ఞానోపాయమాహ- అన్యశాస్త్రోపపన్నానామిత్యాది|- అన్యశాస్త్రాణి వ్యాకరణసాంఖ్యవైశేషికజ్యోతిఃశాస్త్రాదీని; అన్యశాస్త్రాణి కాయచికిత్సాదీనిత్యన్యే| ఉపపన్నా నిబద్ధాః| ఇహోపనీతానాం అత్రానీతానాం| అర్థవశాత్ ప్రయోజనాధీనత్వాత్| తేషామితి అర్థానాం| తద్విద్యేభ్యః వ్యాకరణాదివిద్యేభ్యః | ‘అన్యశాస్త్రోపపన్నానాం’- ఇత్యత్ర ‘అన్యశాస్త్రవిషయోపపన్నానాం’- ఇతి కేచిత్ పఠంతి; ‘ఇహోపనీతానాం’- ఇత్యత్ర చ ‘ఇహోపపతితానాం’- ఇతి| న హీతి హిశబ్దో యస్మాదర్థే||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
భవంతి చాత్ర- ఏకం శాస్త్రమధీయానో న విద్యాచ్ఛాస్త్రనిశ్చయం | తస్మాద్బహుశ్రుతః శాస్త్రం విజానీయాచ్చికిత్సకః ||7||
भवन्ति चात्र- एकं शास्त्रमधीयानो न विद्याच्छास्त्रनिश्चयम् | तस्माद्बहुश्रुतः शास्त्रं विजानीयाच्चिकित्सकः ||७||
🔊 Audio coming soon
అముమేవార్థం శ్లోకేన స్పష్టీకర్తుమాహ- ఏకమిత్యాది| నహ్యబహుశ్రుతోఽత్ర సంక్షిప్తానప్యర్థాన్ బీజభూతానన్యశాస్త్రాసంస్కారాదనాయాసేనావగచ్ఛతి||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
శాస్త్రం గురుముఖోద్గీర్ణమాదాయోపాస్య చాసకృత్ | యః కర్మ కురుతే వైద్యః స వైద్యోఽన్యే తు తస్కరాః ||8||
शास्त्रं गुरुमुखोद्गीर्णमादायोपास्य चासकृत् | यः कर्म कुरुते वैद्यः स वैद्योऽन्ये तु तस्कराः ||८||
🔊 Audio coming soon
న కథంచిదనధీతశాస్త్రో బహుశ్రుతమాత్రేణైవ వైద్యో భవతి; కథం న భవతీతి దర్శయన్నాహ- శాస్త్రం గురుముఖోద్గీర్ణమిత్యాది| రోగాన్ శాస్తీతి ఉపవేదోఽపి శాస్త్రముచ్యతే, ఆయురారోగ్యదానేన ధర్మార్థకామాదీనాం శాసనాద్వా శాస్త్రం, మరణాత్త్రాయత ఇతి వా శాస్త్రం| ఉద్గీర్ణం ఉపదిష్టం| ఆదాయ గృహీత్వా, నహ్యాదానమాత్రేణ గృహీతం, కింతు ఉపాస్య చ పాఠతోఽర్థతశ్చాభ్యస్య| అసకృత్ అనేకవారం| అన్యే తు తస్కరా ఇతి అన్యే పునర్వైద్యాస్తస్కరాశ్చౌరాః; కస్మాత్? వ్యాధితేభ్యో వైద్యచ్ఛద్మనా విత్తాపహరణాత్, ప్రాణహంతృత్వాచ్చ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ఔపధేనవమౌరభ్రం సౌశ్రుతం పౌష్కలావతం | శేషాణాం శల్యతంత్రాణాం మూలాన్యేతాని నిర్దిశేత్ ||9||
औपधेनवमौरभ्रं सौश्रुतं पौष्कलावतम् | शेषाणां शल्यतन्त्राणां मूलान्येतानि निर्दिशेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
అన్యశాస్త్రోపపన్నార్థవిజ్ఞానోపాయమభిధాయ స్వశాస్త్రోపపన్నానామర్థానాం మిథ్యాజ్ఞానే సమ్యగ్జ్ఞానార్థం సమానతంత్రాణి దర్శయితుమాహ- ఔపధేనవమిత్యాది| ఏతైశ్చతుర్భిరౌపధేనవాదిభిః సమానతంత్రైః స్వకీయశాస్త్రార్థానాం మిథ్యాజ్ఞానసంశయజ్ఞానాని స్ఫోటనీయాని| అన్యే తు గురోరేవ ప్రభాషణస్య మిథ్యాజ్ఞానాదయ ఔపధేనవాదిశాస్త్రైర్నివర్తంత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| ఏతేనైతదుక్తం- ఔపధేనవాదిశాస్త్రైర్నివృత్తమిథ్యాజ్ఞానాదినా గురుణా ప్రభాషణం కర్తవ్యమితి| యద్యపి గురుముఖాదేవ శిష్యస్య మిథ్యాజ్ఞానాదయో నివృత్తాః తథాఽప్యాగమాంతరప్రత్యయార్థమౌపధేనవాదిశాస్త్రాణి నిర్దిష్టాని| ఏతాన్యేవ పరతంత్రాణ్యాగమాంతరప్రత్యయార్థం కుత ఇత్యాహ- శేషాణాం శల్యతంత్రాణామిత్యాది| శేషాణాం కరవీర్య(ర)గోపురరక్షితప్రభృతిప్రణీతశల్యతంత్రాణాం, ప్రత్యయే తు ప్రత్యయో న భవతి, కస్మాత్? తేషాం తంత్రాణామేతన్మూలత్వాత్| అన్యే తు శేషాణాం కరవీర్యాదిప్రణీతానాం శల్యతంత్రాణాం మధ్యే ఔపధేనవాదితంత్రాణి సువ్యాఖ్యాతత్వేన మూలాని ప్రధానానీతి వ్యాఖ్యానయంతి||9||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ప్రభాషణీయో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః ||4||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रभाषणीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ప్రభాషణీయో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||