Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः प्रनष्टशल्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાતઃ પ્રનષ્ટશલ્યેત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
‘શલ’ ‘શ્વલ’ આશુગમને ધાતૂઃ; તયોરાદ્યસ્ય શલ્યમિતિ રૂપમ્ ||૩||
‘शल’ ‘श्वल’ आशुगमने धातूः; तयोराद्यस्य शल्यमिति रूपम् ||३||
🔊 Audio coming soon
તત્ર શલ્યસ્ય સ્વકીયલક્ષણબોધાર્થં નિરુક્તિં દર્શયન્નાહ- શલેત્યાદિ| ‘શલ’ ‘શ્વલ’ આશુગમન ઇતિ ‘શલ’ ‘શ્વલ’ આશુગતૌ ધાતૂઅનયોરાશુગમનમિત્યર્થઃ, તયોરાદ્યસ્ય શલધાતોઃ શલ્યમિતિ રૂપં નિષ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ; ‘શલ’ હિંસાયાં ધાતુઃ તસ્ય શલ્યમિતિ રૂપમ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; અપરે ‘શલ’ ‘રુજાયામ્’ ઇતિ પઠન્તિ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તદ્દ્વિવિધં શારીરમાગન્તુકં ચ ||૪||
तद्द्विविधं शारीरमागन्तुकं च ||४||
🔊 Audio coming soon
તસ્ય ચિકિત્સોપયોગિભેદં દર્શયન્નાહ- તદવિત્યાદિ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
સર્વશરીરાબાધકરં શલ્યં, તદિહોપદિશ્યત ઇત્યતઃ શલ્યશાસ્ત્રમ્ ||૫||
सर्वशरीराबाधकरं शल्यं, तदिहोपदिश्यत इत्यतः शल्यशास्त्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
કથં પુનઃ શલ્યશાસ્ત્રમેતદુચ્યત ઇત્યાહ- સર્વશરીરેત્યાદિ|- સર્વશરીરે યેન અબાધા ભવતિ તત્ શલ્યં; તદિહોપદિશ્યતે કથ્યતેઽતઃ, શલ્યશાસ્ત્રમેતદિત્યર્થઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્ર શારીરં દન્તરોમનખાદિ ધાતવોઽન્નમલા દોષાશ્ચ દુષ્ટાઃ; આગન્ત્વપિ શારીરશલ્યવ્યતિરેકેણ યાવન્તો ભાવા દુઃખમુત્પાદયન્તિ ||૬||
तत्र शारीरं दन्तरोमनखादि धातवोऽन्नमला दोषाश्च दुष्टाः; आगन्त्वपि शारीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तो भावा दुःखमुत्पादयन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
શારીરાગન્તુકયોર્ભેદમાહ- તત્રેત્યાદિ| આદિશબ્દાત્ કૈશ્ચિત્ શ્મશ્રુપૂયપક્ષ્માણિ ગૃહ્યન્તે| ધાતવો રસાદયઃ; મલા મૂત્રપુરીષકર્ણમલસ્વેદનેત્રવિટ્પ્રભૃતયઃ, દોષા વાતાદયઃ| પરમેતે ધાત્વન્નદોષા દુષ્ટાઃ સન્તઃ શલ્યભૂતાઃ; અમુમેવાર્થં કેચિદ્દુષ્ટાશ્ચેતિ ચકારાત્ કથયન્તિ| ધાતવોઽન્નમલા ઇત્યાદ્યસમસ્તાનાં પૃથગુપાદાનં યત્ કૃતં તદુપધાતુગ્રહણાર્થમ્| આગન્તુશલ્યં પ્રતિપાદયન્નાહ- આગન્ત્વપીત્યાદિ| ભાવા ઇતિ પદાર્થાતૃણકાષ્ઠપાષાણલોહલોષ્ટ્રપ્રભૃતયઃ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
અધિકારો હિ લોહવેણુવૃક્ષતૃણશૃઙ્ગાસ્થિમયેષુ; તત્રાપિ વિશેષતો લોહેષ્વેવ , વિશસનાર્થોપપન્નત્વાલ્લોહસ્ય; લોહાનામપિ દુર્વારત્વાદણુમુખત્વાદ્દૂરપ્રયોજનકરત્વાચ્ચ શર એવાધિકૃતઃ | સ ચ દ્વિવિધઃ કર્ણી , શ્લક્ષ્ણશ્ચ; પ્રાયેણ વિવિધવૃક્ષપત્રપુષ્પફલતુલ્યાકૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ, વ્યાલમૃગપક્ષિવક્રસદૃશાશ્ચ ||૭||
अधिकारो हि लोहवेणुवृक्षतृणशृङ्गास्थिमयेषु; तत्रापि विशेषतो लोहेष्वेव , विशसनार्थोपपन्नत्वाल्लोहस्य; लोहानामपि दुर्वारत्वादणुमुखत्वाद्दूरप्रयोजनकरत्वाच्च शर एवाधिकृतः | स च द्विविधः कर्णी , श्लक्ष्णश्च; प्रायेण विविधवृक्षपत्रपुष्पफलतुल्याकृतयो व्याख्याताः, व्यालमृगपक्षिवक्रसदृशाश्च ||७||
🔊 Audio coming soon
તત્રાપિ પ્રસિદ્ધશલ્યભેદાન્ દર્શયિતુમાહ- અધિકારો હીત્યાદિ| અધિકારો યોગ્યત્વં શલ્યત્વેન લોહાદિષુ| લોહાદિભિર્મયશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| તેષાં મધ્યે લૌહસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- તત્રાપીતિ; તેષામપિ મધ્યે| વિશેષત અતિશયેન| લોહેષ્વેવેતિ ‘અધિકારઃ’ ઇત્યનુવર્તતે| કથં પુનર્લોહેષ્વેવાધિકાર ઇત્યત્ર હેતુમાહ- વિશસનાર્થોપપન્નત્વાલ્લોહસ્યેતિ; મારણાર્થુયુક્તત્વાલ્લોહસ્યેત્યર્થઃ| લોહેષ્વપિ કુન્તાદિભેદેનાનેકપ્રકારેષુ શરસ્યૈવ પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- લોહાનામિત્યાદિ|- લોહાદીનામપિ કુન્તાદીનામપિ મધ્ય ઇત્યર્થઃ| શરઃ કાણ્ડઃ, અધિકૃત ઇતિ યોગ્ય ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘દુર્વારત્વાત્’ ઇત્યત્ર ‘નિર્વાહિત્વાત્ ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપણશીલત્વાદિત્યર્થઃ; અન્યે તુ ‘નિર્વાસિત્વાત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| તસ્ય શરસ્યાપહરણોપયોગિભેદં દર્શયન્નાહ- કર્ણીત્યાદિ|- કર્ણીતિ કર્ણયુક્તઃ, શ્લક્ષ્ણઃ અકર્ણ ઇત્યર્થઃ| ‘કર્ણવાન’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| તદાકૃતીનામાનન્ત્યેન દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ સઙ્ક્ષેપેણ સદૃશનાનાવિધવસ્ત્વાકૃતિસારૂપ્યેણ દર્શયન્નાહ- પ્રાયેણેત્યાદિ| પ્રાયેણેતિ બાહુલ્યેનેત્યર્થઃ| વિવિધવૃક્ષપત્રાકૃતયઃ પિપ્પલપત્રકરવીરપત્રાદ્યાકારાઃ, પુષ્પાકૃતયો માલતીકુમુદોત્પલપત્રાદ્યાકારાઃ, ફલાકૃતય એલાદ્યાકારાઃ| સિંહવ્યાઘ્રાદિમુખસદૃશાઃ સર્પફણાકારા વા; મૃગવક્ત્રસદૃશાઃ શ્રુગાલમાર્જારાદિમુખસમાનાઃ; પક્ષિવક્ત્રસદૃશાઃ કાકકઙ્કાદિવક્ત્રસદૃશાઃ ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સર્વશલ્યાનાં તુ મહતામણૂનાં વા પઞ્ચવિધો ગતિવિશેષ ઊર્ધ્વમધોઽર્વાચીનસ્તિર્યગૃજુરિતિ ||૮||
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा पञ्चविधो गतिविशेष ऊर्ध्वमधोऽर्वाचीनस्तिर्यगृजुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
શરાણામાહરણોપયોગિગતિભેદાન્ દર્શયિતુમાહ- સર્વશલ્યાનામિત્યાદિ| તત્ર, ઊર્ધ્વગતિવિશેષોઽધસ્તાદાગતસ્ય શરસ્ય, અધોગતિવિશેષ ઉપરિષ્ટાદાગતસ્ય શરસ્ય, અર્વાચીનગતિવિશેષઃ પશ્ચાદાગતસ્ય શરસ્ય, તિર્યગ્ગતિવિશેષઃ પાર્શ્વાભ્યામાગતસ્ય શરસ્ય, ઋજુગતિવિશેષોઽગ્રદેશાદાગતસ્ય શરસ્ય| અન્યે તુ વ્યત્યયેન પઞ્ચગતિપાઠં પઠન્તિ, કિઞ્ચિદન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ; તચ્ચાસ્માભિર્વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્| અન્યે તુ ‘શરીરે સર્વશલ્યાનાં’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તાનિ વેગક્ષયાત્ પ્રતિઘાતાદ્વા ત્વગાદિષુ વ્રણવસ્તુષ્વતિષ્ઠન્તે, ધમનીસ્રોતોઽસ્થિવિવરપેશીપ્રભૃતિષુ વા શરીરપ્રદેશેષુ ||૯||
तानि वेगक्षयात् प्रतिघाताद्वा त्वगादिषु व्रणवस्तुष्वतिष्ठन्ते, धमनीस्रोतोऽस्थिविवरपेशीप्रभृतिषु वा शरीरप्रदेशेषु ||९||
🔊 Audio coming soon
યથા શલ્યાનિ શરીરે સ્થિતિં કુર્વન્તિ તથા હેતું દર્શયન્નાહ- તાનીત્યાદિ| તાનિ શલ્યાનિ મર્માવરણેષુ સન્નાહાદિષુ પ્રતિઘાતાદ્વેગનિવૃત્તેરિત્યર્થઃ| ત્વગાદિષ્વિત્યત્રાદિશબ્દાન્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધિકોષ્ઠાસ્થિમર્માણિ ગૃહ્યન્તે| અવતિષ્ઠન્ત ઇતિ ‘શલ્યાનિ’ ઇતિ શેષઃ| શલ્યાવસ્થાને ત્વગાદિભ્યોઽધિકમપિ સ્થાનં સમ્ભવતીતિ પક્ષાન્તરમાહ- ધમનીત્યાદિ| ધમન્યાદિભિસ્ત્રિભિઃ સહ વિવરશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે; વિવરં છિદ્રં, પેશી માંસખણ્ડઃ, વાશબ્દેન પક્ષાન્તરં સૂચયતિ| શરીરપ્રદેશેષ્વિતિ ધમન્યાદય એવ શરીરપ્રદેશાસ્તેષ્વિત્યર્થઃ| અવતિષ્ઠન્તે શલ્યાનીતિ સમ્બધ્યતે||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
તત્ર શલ્યલક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય | તદ્દ્વિધં સામાન્યં વૈશેષિકં ચ | શ્યાવં પિડકાચિતં શોફવેદનાવન્તં મુહુર્મુહુઃ શોણિતાસ્રાવિણં બુદ્બુદવદુન્નતં મૃદુમાંસં ચ વ્રણં જાનીયાત્ સશલ્યોઽયમિતિ; સામાન્યમેતલ્લક્ષણમુક્તમ્ | વૈશેષિકં તુ- ત્વગ્ગતે વિવર્ણઃ શોફો ભવત્યાયતઃ કઠિનશ્ચ; માંસગતે શોફાભિ(તિ)વૃદ્ધિઃ શલ્યમાર્ગાનુપસંરોહઃ પીડનાસહિષ્ણુતા ચોષપાકૌ ચ; પેશ્યન્તરસ્થેઽપ્યેતદેવ ચોષશોફવર્જં; સિરાગતે સિરાધ્માનં સિરાશૂલં સિરાશોફશ્ચ; સ્નાયુગતે સ્નાયુજાલોત્ક્ષેપણં સંરમ્ભશ્ચોગ્રા રુક્ ચ; સ્રોતોગતે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણહાનિઃ; ધમનીસ્થે સફેનં રક્તમીરયન્નનિલઃ સશબ્દો નિર્ગચ્છત્યઙ્ગમર્દઃ પિપાસા હૃલ્લાસશ્ચ; અસ્થિગતે વિવિધવેદનાપ્રાદુર્ભાવઃ શોફશ્ચ; અસ્થિવિવરગતેઽસ્થિપૂર્ણતાઽસ્થિતોદઃ સંહર્ષો બલવાંશ્ચ; સન્ધિગતેઽસ્થિવચ્ચેષ્ટોપરમશ્ચ; કોષ્ઠગત આટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનં ચ વ્રણમુખાત્; મર્મગતે મર્મવિદ્ધવચ્ચેષ્ટતે | સૂક્ષ્મગતિષુ શલ્યેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાન્યસ્પષ્ટાનિ ભવન્તિ ||૧૦||
तत्र शल्यलक्षणमुच्यमानमुपधारय | तद्द्विधं सामान्यं वैशेषिकं च | श्यावं पिडकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुन्नतं मृदुमांसं च व्रणं जानीयात् सशल्योऽयमिति; सामान्यमेतल्लक्षणमुक्तम् | वैशेषिकं तु- त्वग्गते विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च; मांसगते शोफाभि(ति)वृद्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषपाकौ च; पेश्यन्तरस्थेऽप्येतदेव चोषशोफवर्जं; सिरागते सिराध्मानं सिराशूलं सिराशोफश्च; स्नायुगते स्नायुजालोत्क्षेपणं संरम्भश्चोग्रा रुक् च; स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्मगुणहानिः; धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छत्यङ्गमर्दः पिपासा हृल्लासश्च; अस्थिगते विविधवेदनाप्रादुर्भावः शोफश्च; अस्थिविवरगतेऽस्थिपूर्णताऽस्थितोदः संहर्षो बलवांश्च; सन्धिगतेऽस्थिवच्चेष्टोपरमश्च; कोष्ठगत आटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनं च व्रणमुखात्; मर्मगते मर्मविद्धवच्चेष्टते | सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यस्पष्टानि भवन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ત્વગાદિશલ્યાનાં લક્ષણાનિ નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષુ ત્વગાદિષ્વિત્યર્થઃ| લક્ષણં ચિહ્નમ્| ઉપધારય શૃણુ| તત્ર પ્રથમં સામાન્યલક્ષણમાહ- શ્યાવમિત્યાદિ| પિડકાચિતમિતિ પિડકાવ્યાપ્તમ્|| સામાન્યમભિધાય વૈશેષિકં લક્ષણમાહ- વૈશેષિકમિત્યાદિ| ચોષઃ ચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ, પિપાસેત્યન્યે| ચોષશોફવર્જં પાકાભાવાત્| સ્નાયુગત ઇત્યાદિ| સ્નાયુજાલોત્ક્ષેપણં સ્નાયુસમૂહસ્યોર્ધ્વં નયનં, સંરમ્ભઃ શ્વયથુઃ| સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણહાનિરિતિ રસાદિવહાનાં સ્રોતસાં રસાદિવહનાદિકર્મ, ગુણાઃ પુનરેષાં વાતાદિવહાનામરુણપીતસિતરક્તાદયો વર્ણાઃ, તેષાં હાનિરિત્યર્થઃ| ધમનીસ્થ ઇત્યાદિ| અઙ્ગમર્દઃ સ્ફુટનિકા, હૃલ્લાસઃ અસકૃત્ષ્ઠીવનમ્| સંહર્ષ ઇતિ મારુતોપદ્રવો રોમાઞ્ચપ્રાયો વેદનાવિશેષઃ ‘સંહર્ષઃ સઙ્ઘટનમ્’ ઇત્યન્યે| ચેષ્ટોપરમ ઇતિ આકુઞ્ચનપ્રસારણાદિહાનિઃ| કોષ્ઠગતે ઇત્યાદિ| આટોપઃ સતોદો વાતસઙ્ક્ષોભઃ, આનાહો વાતમૂત્રપુરીષાદિનિરોધઃ| મર્મવિદ્ધવત્ ચેષ્ટતે ઇતિ સિરાદિમર્મવિદ્ધે યાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ તાનીત્યર્થઃ; ચેષ્ટતે ચેષ્ટાં કુરુતે| સ્થૂલશલ્યાનાં લક્ષણમભિધાય સૂક્ષ્મશલ્યલક્ષણમાહ- સૂક્ષ્મગતિષુ શલ્યેષ્વિતિ| અસ્પષ્ટાનિ ઇતિ અસ્ફુટાનીત્યર્થઃ||૧૦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
મહાન્ત્યલ્પાનિ વા શુદ્ધદેહાનામનુલોમસન્નિવિષ્ટાનિ રોહન્તિ વિશેષતઃ કણ્ઠસ્રોતઃસિરાત્વક્પેશ્યસ્થિવિવરેષઃ | દોષપ્રકોપવ્યાયામાભિઘાતાજીર્ણેભ્યઃ પ્રચલિતાનિ પુનર્બાધન્તે ||૧૧||
महान्त्यल्पानि वा शुद्धदेहानामनुलोमसन्निविष्टानि रोहन्ति विशेषतः कण्ठस्रोतःसिरात्वक्पेश्यस्थिविवरेषः | दोषप्रकोपव्यायामाभिघाताजीर्णेभ्यः प्रचलितानि पुनर्बाधन्ते ||११||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં શલ્યપ્રનષ્ટસ્ય હેતું દર્શયન્નાહ- મહાન્તીત્યાદિ| શુદ્ધદેહાનામિતિ વાતાદ્યદૂષિતદેહાનાં પાકાભાવાદ્રોહન્તીત્યર્થઃ| અનુલોમસન્નિવિષ્ટાનીતિ રોમમાનુકૂલ્યેન પ્રવિષ્ટાનીત્યર્થઃ| વિશેષતઃ ઇત્યતિશયેન, કણ્ઠાદિષુ પ્રવિષ્ટાનિ શલ્યાનિ ‘રોહન્તિ' ઇતિ શેષઃ| કેચિત્ ‘મહાન્તિ’ ઇત્યત્ર સ્થાને ‘મૃદૂન્યલ્પાનિ’ ઇતિ પાઠં પઠન્તિ| યદિ રૂઢાન્યપ્યદોષકરાણિ તત્ કિં તેષાં વિજ્ઞાનેનાહરણેન ચેત્યાહ- દોષપ્રકોપેત્યાદિ||૧૧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
તત્ર, ત્વક્પ્રનષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાયાં મૃન્માષયવગોધૂમગોમયમૃદિતાયાં ત્વચિ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્, સ્ત્યાનઘૃતમૃચ્ચન્દનકલ્કૈર્વા પ્રદિગ્ધાયાં શલ્યોષ્મણાઽઽશુ વિસરતિ ઘૃતમુપશુષ્યતિ ચાલેપો યત્ર તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; માંસપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદાદિભિઃ ક્રિયાવિશેષૈરવિરુદ્ધૈરાતુરમુપપાદયેત્, કર્શિતસ્ય તુ શિથિલીભૂતમનવબદ્ધં ક્ષુભ્યમાણં યત્ર સંરમ્ભં વેદનાં વા જનયતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; કોષ્ઠાસ્થિસન્ધિપેશીવિવરેષ્વવસ્થિતમેવમેવ પરીક્ષેત; સિરાધમનીસ્રોતઃસ્નાયુપ્રનષ્ટે ખણ્ડચક્રસંયુક્તે યાને વ્યાધિતમારોપ્યાશુ વિષમેઽધ્વનિ યાયાત્ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; અસ્થિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્યસ્થીનિ બન્ધનપીડનાભ્યાં ભૃશમુપાચરેત્, યત્ર સંરમ્ભો વેદના ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; સન્ધિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્ સન્ધીન્ પ્રસરણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈઃ ભૃશમુપાચરેત્, યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્, સન્ધિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્ સન્ધીન્ પ્રસરણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈર્ભૃશમુપાચરેત્; યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્, મર્મપ્રનષ્ટે ત્વનન્યભાવાન્મર્મણામુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ ||૧૨||
तत्र, त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगोधूमगोमयमृदितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, स्त्यानघृतमृच्चन्दनकल्कैर्वा प्रदिग्धायां शल्योष्मणाऽऽशु विसरति घृतमुपशुष्यति चालेपो यत्र तत्र शल्यं विजानीयात्; मांसप्रनष्टे स्नेहस्वेदादिभिः क्रियाविशेषैरविरुद्धैरातुरमुपपादयेत्, कर्शितस्य तु शिथिलीभूतमनवबद्धं क्षुभ्यमाणं यत्र संरम्भं वेदनां वा जनयति तत्र शल्यं विजानीयात्; कोष्ठास्थिसन्धिपेशीविवरेष्ववस्थितमेवमेव परीक्षेत; सिराधमनीस्रोतःस्नायुप्रनष्टे खण्डचक्रसंयुक्ते याने व्याधितमारोप्याशु विषमेऽध्वनि यायात् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; अस्थिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैः भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैर्भृशमुपाचरेत्; यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, मर्मप्रनष्टे त्वनन्यभावान्मर्मणामुक्तं परीक्षणं भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
ત્વગાદિપ્રવિષ્ટાનાં વિજ્ઞાનોપાયં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સંરમ્ભો રાગશોથાભિસમ્ભવઃ| આશુ વિસરતીતિ શીઘ્રં વિલીયતે| માંસેત્યાદિ| ક્રિયાવિશેષૈઃ સહાતુરમુપપાદયેત્ યોજયેદિત્યર્થઃ| કર્શિતસ્ય આતુરસ્યેત્યર્થઃ| શિથિલીભૂતમનવબદ્ધં ક્ષુભ્યમાણં ‘શલ્યં’ ઇતિ શેષઃ, ક્ષુભ્યમાણમિતિ ચલદિત્યર્થઃ| એવમેવેતિ પૂર્વોક્તન્યાયેનેત્યર્થઃ| ખણ્ડચક્રસંયુક્તે યાન ઇતિ ખણ્ડિતચક્રસમન્વિતે રથ ઇત્યર્થઃ| આરોપ્યેતિ આરોહ્યેત્યર્થઃ, વિષમેઽધ્વનિ નિમ્નોન્નતમાર્ગે ઇત્યર્થઃ| સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનિ સ્નેહસ્વેદયુક્તાનીત્યર્થઃ| મર્મપ્રનષ્ટે ઇત્યાદિ મર્માણિ ત્વગાદિષ્વષ્ટસુ વ્રણવસ્તુષ્વેવ ભવન્તિ, નાન્યત્ર ભવન્તિત્યનન્યભાવાન્મર્મણાં પ્રનષ્ટશલ્યે ત્વગાદ્યુક્તમેવ પરીક્ષણં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૧૨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
સામાન્યલક્ષમપિ ચ હસ્તિસ્કન્ધાશ્વપૃષ્ઠપર્વતદ્રુમારોહણધનુર્વ્યાયામદ્રુતયાનનિયુદ્ધાધ્વગમનલઙ્ઘનપ્લવનપ્રતરણ- વ્યાયામૈર્જૃમ્ભોદ્ગારકાસક્ષવથુષ્ઠીવનહસનપ્રાણાયામૈર્વાતમૂત્રપુરીષશુક્રોત્સર્ગૈર્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્ ||૧૩||
सामान्यलक्षमपि च हस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठपर्वतद्रुमारोहणधनुर्व्यायामद्रुतयाननियुद्धाध्वगमनलङ्घनप्लवनप्रतरण- व्यायामैर्जृम्भोद्गारकासक्षवथुष्ठीवनहसनप्राणायामैर्वातमूत्रपुरीषशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
સામાન્યવિજ્ઞાનોપાયમપિ દર્શયન્નાહ- સામાન્યલક્ષણમિત્યાદિ| અષ્ટસ્વપિ ત્વગાદિવ્રણવસ્તુષ્વવસ્થિતશલ્યસ્ય લક્ષણં સામાન્યલક્ષણમ્| હસ્તિસ્કન્ધાદિભિઃ સહારોહણશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ધનુર્વ્યાયામઃ ઇતિ ધનુરાકર્ષણજનિતશ્રમઃ, દ્રુતયાનમિતિ શીઘ્રગમનં, નિયુદ્ધં બાહુયુદ્ધં, લઙ્ઘનમિતિ કુડ્યાદીનામુત્પ્લુત્યાતિક્રમણં, પ્લવનં ઉત્પતનં, પ્રતરણં નદ્યાદૌ, વ્યાયામઃ શરીરાયાસજનકં કર્મ| જૃમ્ભેતિ પીતૈકમારુતોચ્છ્વાસસ્ય વ્યાત્તમુખેન પરિમોક્ષણં, ઉદ્ગારેતિ ઉદ્ગતસ્ય વાયોરુદ્ગિરણમુદ્ગારઃ, કાસેતિ દોષદુષ્ટોદાનાનુગતપ્રાણવાયોર્નિર્ગમનં ભિન્નકાંસ્યધ્વનિકં કાસઃ, ક્ષવથુરિતિ ઊર્ધ્વસ્રોતોઽવસ્થિતપ્રાણોદાનયોરાકુલિતયોર્નાસાવિવરતો નિર્ગમનં ક્ષવથુઃ, ષ્ઠીવનં કફાદેસ્થૂત્કરણં, હસનં હાસો વિકૃતાઙ્ગવચઃકૃત્યજાતસ્ય હાસ્યરસસ્ય સ્થાયીભાવોઽઙ્ગકપોલનાસૌષ્ઠસ્પન્દનલક્ષણઃ, પ્રાણાયામેતિ પ્રાણવાયોરાયમનમવરોધનં પ્રાણાયામઃ, ઉત્સર્ગશબ્દો વાતાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, ઉત્સર્ગઃ પ્રમોચનમ્| કેચિદ્ ‘યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા’ ઇત્યત્ર’ સ્થાને ‘ઉત્સર્ગેર્વા યત્ર તોદાદયસ્તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્’ ઇતિ પાઠં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- આદિશબ્દાત્ પાકરાગશોથાદયઃ| શ્યાવં પિડકાચિતમિત્યાદીનિ પૂર્વોક્તસામાન્યલક્ષણાનિ સન્નિકૃષ્ટાનિ; એતાનિ પુનર્હસ્તિસ્કન્ધારોહણાદીનિ વિપ્રકૃષ્ટાનિ; યત એતૈરેવ શ્યાવં પિડકાચિતમિત્યાદિ લક્ષયિતવ્યમ્; ઇત્યનયોઃ સામાન્યલક્ષણપાઠયોર્ન પૌનરુક્ત્યમ્||૧૩||
Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15
ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્મિંસ્તોદાદયો દેશે સુપ્તતા ગુરુતાઽપિ ચ | ઘટ્ટતે બહુશો યત્ર શૂયતે રુજ્યતેઽપિ ચ ||૧૪|| આતુરશ્ચાપિ યં દેશમભીક્ષ્ણં પરિરક્ષતિ | સંવાહ્યમાનો બહુશસ્તત્ર શલ્યં વિનિર્દિશેત્ ||૧૫||
भवन्ति चात्र- यस्मिंस्तोदादयो देशे सुप्तता गुरुताऽपि च | घट्टते बहुशो यत्र शूयते रुज्यतेऽपि च ||१४|| आतुरश्चापि यं देशमभीक्ष्णं परिरक्षति | संवाह्यमानो बहुशस्तत्र शल्यं विनिर्दिशेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનોપાયમુદ્દિશ્યાપરાણ્યપિ રાજાર્ષિઃ પુનર્લિઙ્ગાનિ નિશ્ચયાર્થમાહ- યસ્મિન્નિત્યાદિ| યસ્મિન્ દેશે શરીરાવયવે| તોદાદયો ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| આદિગ્રહણાદ્ રાગપાકાદયઃ| સુપ્તતા સ્પર્શનાનભિજ્ઞત્વમ્| ઘટ્ટતે બહુશો યત્રેતિ યસ્મિન્ પ્રદેશે બહુશો વારંવારં પુરુષઃ સ્વયમેવ ઘટ્ટતે ચાલયતિ| તુદ્યતેઽપિ ચેત્યત્ર પીડાયા અતિશયખ્યાપનં ન પુનરુક્તિઃ| આતુરશ્ચાપિ યં દેશમિત્યાદિ| આતુરો યં દેશમભીક્ષ્ણમનવરતં રક્ષતિ, કિંવિશિષ્ટઃ? સંવાહ્યમાનો મૃદ્યમાનઃ, કથં બહુશો વારંવારં; એતેન યદા યદાઽઽતુરો મૃદ્યતે તદા તદા તં દેશં રક્ષતીત્યર્થઃ||૧૪-૧૫||
Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 17
અલ્પાબાધમશૂનં ચ નીરુજં નિરુપદ્રવમ્ | પ્રસન્નં મૃદુપર્યન્તં નિરાઘટ્ટમનુન્નતમ્ ||૧૬|| એષણ્યા સર્વતો દૃષ્ટ્વા યથામાર્ગં ચિકિત્સકઃ | પ્રસારાકુઞ્ચનાન્નૂનં નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્ ||૧૭||
अल्पाबाधमशूनं च नीरुजं निरुपद्रवम् | प्रसन्नं मृदुपर्यन्तं निराघट्टमनुन्नतम् ||१६|| एषण्या सर्वतो दृष्ट्वा यथामार्गं चिकित्सकः | प्रसाराकुञ्चनान्नूनं निःशल्यमिति निर्दिशेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
નિઃશલ્યસ્ય લક્ષણં દર્શયન્નાહ- અલ્પાબાધમિત્યાદિ| અલ્પાબાધમ્ અલ્પદુઃખમ્| નીરુજં નિર્ગતશૂલાદિવેદનમ્| મૃદુપર્યન્તં મૃદ્વન્તમ્, નિરાઘટ્ટં નિશ્ચલમ્| એષણેત્યાદિ| ચિકિત્સકો વૈધઃ, નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્ કથયેત્; કિં કૃત્વા? દૃષ્ટ્વા, કયા એષણ્યા લોહાદિશલાકયા, સર્વતઃ સર્વત્ર, કથં? યથામાર્ગં માર્ગાનતિક્રમેણ; કથં કથયેત્ નૂનં નિશ્ચિતં, કસ્માત્? પ્રસારણાદાકુઞ્ચનાચ્ચ અલ્પાપિ યદિ બાધા ન ભવતીત્યર્થઃ| ‘અલ્પબાધં’ ઇત્યત્ર ‘અલ્પતાપં ઇત્યન્યે પઠન્તિ,| કેચિત ‘અનુન્નતમ્’ ઇતિ ન પઠન્તિ, અશૂનમિત્યનેનૈવ ગતાર્થત્વાત્||૧૬-૧૭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
અસ્થ્યાત્મકં ભજ્યતે તુ શલ્યમન્તશ્ચ શીર્યતે | પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે શાર્ઙ્ગમાયસં ચેતિ નિશ્ચયઃ ||૧૮||
अस्थ्यात्मकं भज्यते तु शल्यमन्तश्च शीर्यते | प्रायो निर्भुज्यते शार्ङ्गमायसं चेति निश्चयः ||१८||
🔊 Audio coming soon
આહરણોપયોગિનીં હેતુભેદેનાન્તઃ સ્થશલ્યાવસ્થાં દર્શયન્નાહ- અસ્થ્યાત્મકમિત્યાદિ| અસ્થ્યાત્મકમ્ અસ્થિજં; ભજ્યત ઇતિ સ્વયં દ્વિધા ત્રિધા વા ભવતીત્યર્થઃ| એતેનૈવાસ્યાહરણેઽવયવાન્તરં વિચાર્યાહરણં કર્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ| શીર્યતે ઇતિ શટતીત્યર્થઃ| નનુ, ‘કેશાસ્થિવેણુદારુપલાનિ તુ ન વિશીર્યન્તે’ ઇત્યગ્રે વક્ષ્યતિ, અત્ર તુ ‘અન્તશ્ચ શીર્યતે’ ઇતિ કથયતિ, તત્કથં ન વિરોધઃ? ઉચ્યતે અન્તશ્ચ શીર્યત ઇતિ ચકારો વિષયભેદપ્રતિપાદનાર્થં; તેન કેષાઞ્ચિદેવાસ્થનાં શીર્ણત્વં ન સર્વેષામિતિ નાસ્તિ વિરોધઃ| નિર્ભુજ્યતે ઇતિ કુટિલીભવતિ| શાર્ઙ્ગમિતિ શૃઙ્ગમયમ્| આયસં ચેતિ લોહમયમપિ નિર્ભુજ્યત ઇત્યર્થઃ||૧૮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
વાર્ક્ષવૈણવતાર્ણાનિ નિર્હ્રિયન્તે તુ નો યદિ | પચન્તિ રક્તં માંસં ચ ક્ષિપ્રમેતાનિ દેહિનામ્ ||૧૯||
वार्क्षवैणवतार्णानि निर्ह्रियन्ते तु नो यदि | पचन्ति रक्तं मांसं च क्षिप्रमेतानि देहिनाम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
વાર્ક્ષાદીનાં વિશલ્યઘ્ને મર્મણિ પાકાત્ સ્વયં પતિતાનામવશ્યમનિર્હરણીયત્વં દર્શયન્નાહ- વાર્ક્ષેત્યાદિ|- વાર્ક્ષ્યં વૃક્ષમયં, વૈણવં વેણુમયં, તાર્ણં તૃણમયમ્| નિર્હ્રિયન્તે તુ નો યદીતિ અનિર્હરણં ચ વિશલ્યપ્રાણહરપ્રદેશે બોદ્ધવ્યમ્| પચન્તિ રક્તં માંસં ચેત્યાદિના વાર્ક્ષાદીનિ શલ્યાનિ પાકાત્ સ્વયં પતન્તીત્યુક્તં ભવતિ||૧૯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
કાનકં રાજતં તામ્રં રૈતિકં ત્રપુ સીસકમ્ | ચિરસ્થાનાદ્વિલીયન્તે પિત્તતેજઃપ્રતાપનાત્ ||૨૦||
कानकं राजतं ताम्रं रैतिकं त्रपु सीसकम् | चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
વિશલ્યપ્રાણહરાદિષુ પ્રદેશેષુ કાનકાદીનામનાહરણેઽદોષં દર્શયન્નાહ- કાનકમિત્યાદિ| રૈતિકમિતિ રીતિઃ પિત્તલભેદઃ, તન્મયં રૈતિકમ્| કેચિદત્ર રૈતિકમિતિ પદં વિહાય કૃષ્ણાયસ્ત્રપુસીસકમ્’ ઇતિ પઠન્તિ||૨૦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
સ્વભાવશીતા મૃદવો યે ચાન્યેઽપીદૃશા મતાઃ | દ્રવીભૂતાઃ શરીરેઽસ્મિન્નેકત્વં યાન્તિ ધાતુભિઃ ||૨૧||
स्वभावशीता मृदवो ये चान्येऽपीदृशा मताः | द्रवीभूताः शरीरेऽस्मिन्नेकत्वं यान्ति धातुभिः ||२१||
🔊 Audio coming soon
અન્યેષામપિ કાંસ્યપ્રભૃતીનાં કાનકાદિધર્મં દર્શયન્નાહ- સ્વભાવેત્યાદિ||૨૧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
વિષાણદન્તકેશાસ્થિવેણુદારુપલાનિ તુ | શલ્યાનિ ન વિશીર્યન્તે શરીરે મૃન્મયાનિ ચ ||૨૨||
विषाणदन्तकेशास्थिवेणुदारुपलानि तु | शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च ||२२||
🔊 Audio coming soon
અપરેષાં ચિરકાલસંસ્થિતાવપિ ન શરીરધાતુભિરેકત્વમિતિ દર્શયન્નાહ- વિષાણેત્યાદિ|- વિષાણં શૃઙ્ગં, દારુ કાષ્ઠં, ઉપલઃ પાષાણઃ, ન વિશીર્યન્ત ઇતિ ન શટન્તીત્યર્થઃ| મૃન્મયાનિ મૃત્તિકામયાનિ||૨૨||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
દ્વિવિધં પઞ્ચગતિમત્ત્વગાદિવ્રણવસ્તુષુ | યો વેત્તિ વિષ્ટિતં શલ્યં સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ||૨૩||
द्विविधं पञ्चगतिमत्त्वगादिव्रणवस्तुषु | यो वेत्ति विष्टितं शल्यं स राज्ञः कर्तुमर्हति ||२३||
🔊 Audio coming soon
અધ્યાયપિણ્ડાર્થજ્ઞાનેન વૈદ્યસ્તુતિ દર્શયન્નાહ- દ્વિવિધમિત્યાદિ|- દ્વિવિધં દ્વિપ્રકારં કર્ણી શ્લક્ષ્ણશ્ચેતિ; અન્યે શરીરાગન્તુભેદેન દ્વૈવિધ્યં મન્યન્તે| પઞ્ચગતિમદિતિ ઊર્ધ્વાધોઽર્વાચીનતિર્યગૃજુગતિકમ્| ત્વગાદિવ્રણવસ્તુષ્વિતિ ત્વગાદિવ્રણવસ્તુષ્વષ્ટાસુ વિષ્ટિતં વિવિધપ્રકારં સ્થિતમ્| રાજગ્રહણં પ્રધાનસઙ્ગ્રહાર્થમ્| કર્તુમિતિ પ્રતીકારં કર્તુમિત્યર્થઃ, અર્હતિ યોગ્યો ભવતિ| ‘યો વેત્ત્યધિષ્ઠિતં શલ્યં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૨૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયો નામ ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૬||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रनष्टशल्यविज्ञानीयो नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ||२६||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૬||