Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः प्रनष्टशल्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
26. pranaṣṭaśalyavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
‘શલ’ ‘શ્વલ’ આશુગમને ધાતૂઃ; તયોરાદ્યસ્ય શલ્યમિતિ રૂપમ્ ||૩||
View original
‘शल’ ‘श्वल’ आशुगमने धातूः; तयोराद्यस्य शल्यमिति रूपम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તદ્દ્વિવિધં શારીરમાગન્તુકં ચ ||૪||
View original
तद्द्विविधं शारीरमागन्तुकं च ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
સર્વશરીરાબાધકરં શલ્યં, તદિહોપદિશ્યત ઇત્યતઃ શલ્યશાસ્ત્રમ્ ||૫||
View original
सर्वशरीराबाधकरं शल्यं, तदिहोपदिश्यत इत्यतः शल्यशास्त्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્ર શારીરં દન્તરોમનખાદિ ધાતવોઽન્નમલા દોષાશ્ચ દુષ્ટાઃ; આગન્ત્વપિ શારીરશલ્યવ્યતિરેકેણ યાવન્તો ભાવા દુઃખમુત્પાદયન્તિ ||૬||
View original
तत्र शारीरं दन्तरोमनखादि धातवोऽन्नमला दोषाश्च दुष्टाः; आगन्त्वपि शारीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तो भावा दुःखमुत्पादयन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
અધિકારો હિ લોહવેણુવૃક્ષતૃણશૃઙ્ગાસ્થિમયેષુ; તત્રાપિ વિશેષતો લોહેષ્વેવ , વિશસનાર્થોપપન્નત્વાલ્લોહસ્ય; લોહાનામપિ દુર્વારત્વાદણુમુખત્વાદ્દૂરપ્રયોજનકરત્વાચ્ચ શર એવાધિકૃતઃ | સ ચ દ્વિવિધઃ કર્ણી , શ્લક્ષ્ણશ્ચ; પ્રાયેણ વિવિધવૃક્ષપત્રપુષ્પફલતુલ્યાકૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ, વ્યાલમૃગપક્ષિવક્રસદૃશાશ્ચ ||૭||
View original
अधिकारो हि लोहवेणुवृक्षतृणशृङ्गास्थिमयेषु; तत्रापि विशेषतो लोहेष्वेव , विशसनार्थोपपन्नत्वाल्लोहस्य; लोहानामपि दुर्वारत्वादणुमुखत्वाद्दूरप्रयोजनकरत्वाच्च शर एवाधिकृतः | स च द्विविधः कर्णी , श्लक्ष्णश्च; प्रायेण विविधवृक्षपत्रपुष्पफलतुल्याकृतयो व्याख्याताः, व्यालमृगपक्षिवक्रसदृशाश्च ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સર્વશલ્યાનાં તુ મહતામણૂનાં વા પઞ્ચવિધો ગતિવિશેષ ઊર્ધ્વમધોઽર્વાચીનસ્તિર્યગૃજુરિતિ ||૮||
View original
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा पञ्चविधो गतिविशेष ऊर्ध्वमधोऽर्वाचीनस्तिर्यगृजुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તાનિ વેગક્ષયાત્ પ્રતિઘાતાદ્વા ત્વગાદિષુ વ્રણવસ્તુષ્વતિષ્ઠન્તે, ધમનીસ્રોતોઽસ્થિવિવરપેશીપ્રભૃતિષુ વા શરીરપ્રદેશેષુ ||૯||
View original
तानि वेगक्षयात् प्रतिघाताद्वा त्वगादिषु व्रणवस्तुष्वतिष्ठन्ते, धमनीस्रोतोऽस्थिविवरपेशीप्रभृतिषु वा शरीरप्रदेशेषु ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
તત્ર શલ્યલક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય | તદ્દ્વિધં સામાન્યં વૈશેષિકં ચ | શ્યાવં પિડકાચિતં શોફવેદનાવન્તં મુહુર્મુહુઃ શોણિતાસ્રાવિણં બુદ્બુદવદુન્નતં મૃદુમાંસં ચ વ્રણં જાનીયાત્ સશલ્યોઽયમિતિ; સામાન્યમેતલ્લક્ષણમુક્તમ્ | વૈશેષિકં તુ- ત્વગ્ગતે વિવર્ણઃ શોફો ભવત્યાયતઃ કઠિનશ્ચ; માંસગતે શોફાભિ(તિ)વૃદ્ધિઃ શલ્યમાર્ગાનુપસંરોહઃ પીડનાસહિષ્ણુતા ચોષપાકૌ ચ; પેશ્યન્તરસ્થેઽપ્યેતદેવ ચોષશોફવર્જં; સિરાગતે સિરાધ્માનં સિરાશૂલં સિરાશોફશ્ચ; સ્નાયુગતે સ્નાયુજાલોત્ક્ષેપણં સંરમ્ભશ્ચોગ્રા રુક્ ચ; સ્રોતોગતે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણહાનિઃ; ધમનીસ્થે સફેનં રક્તમીરયન્નનિલઃ સશબ્દો નિર્ગચ્છત્યઙ્ગમર્દઃ પિપાસા હૃલ્લાસશ્ચ; અસ્થિગતે વિવિધવેદનાપ્રાદુર્ભાવઃ શોફશ્ચ; અસ્થિવિવરગતેઽસ્થિપૂર્ણતાઽસ્થિતોદઃ સંહર્ષો બલવાંશ્ચ; સન્ધિગતેઽસ્થિવચ્ચેષ્ટોપરમશ્ચ; કોષ્ઠગત આટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનં ચ વ્રણમુખાત્; મર્મગતે મર્મવિદ્ધવચ્ચેષ્ટતે | સૂક્ષ્મગતિષુ શલ્યેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાન્યસ્પષ્ટાનિ ભવન્તિ ||૧૦||
View original
तत्र शल्यलक्षणमुच्यमानमुपधारय | तद्द्विधं सामान्यं वैशेषिकं च | श्यावं पिडकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुन्नतं मृदुमांसं च व्रणं जानीयात् सशल्योऽयमिति; सामान्यमेतल्लक्षणमुक्तम् | वैशेषिकं तु- त्वग्गते विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च; मांसगते शोफाभि(ति)वृद्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषपाकौ च; पेश्यन्तरस्थेऽप्येतदेव चोषशोफवर्जं; सिरागते सिराध्मानं सिराशूलं सिराशोफश्च; स्नायुगते स्नायुजालोत्क्षेपणं संरम्भश्चोग्रा रुक् च; स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्मगुणहानिः; धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छत्यङ्गमर्दः पिपासा हृल्लासश्च; अस्थिगते विविधवेदनाप्रादुर्भावः शोफश्च; अस्थिविवरगतेऽस्थिपूर्णताऽस्थितोदः संहर्षो बलवांश्च; सन्धिगतेऽस्थिवच्चेष्टोपरमश्च; कोष्ठगत आटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनं च व्रणमुखात्; मर्मगते मर्मविद्धवच्चेष्टते | सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यस्पष्टानि भवन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
મહાન્ત્યલ્પાનિ વા શુદ્ધદેહાનામનુલોમસન્નિવિષ્ટાનિ રોહન્તિ વિશેષતઃ કણ્ઠસ્રોતઃસિરાત્વક્પેશ્યસ્થિવિવરેષઃ | દોષપ્રકોપવ્યાયામાભિઘાતાજીર્ણેભ્યઃ પ્રચલિતાનિ પુનર્બાધન્તે ||૧૧||
View original
महान्त्यल्पानि वा शुद्धदेहानामनुलोमसन्निविष्टानि रोहन्ति विशेषतः कण्ठस्रोतःसिरात्वक्पेश्यस्थिविवरेषः | दोषप्रकोपव्यायामाभिघाताजीर्णेभ्यः प्रचलितानि पुनर्बाधन्ते ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
તત્ર, ત્વક્પ્રનષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાયાં મૃન્માષયવગોધૂમગોમયમૃદિતાયાં ત્વચિ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્, સ્ત્યાનઘૃતમૃચ્ચન્દનકલ્કૈર્વા પ્રદિગ્ધાયાં શલ્યોષ્મણાઽઽશુ વિસરતિ ઘૃતમુપશુષ્યતિ ચાલેપો યત્ર તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; માંસપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદાદિભિઃ ક્રિયાવિશેષૈરવિરુદ્ધૈરાતુરમુપપાદયેત્, કર્શિતસ્ય તુ શિથિલીભૂતમનવબદ્ધં ક્ષુભ્યમાણં યત્ર સંરમ્ભં વેદનાં વા જનયતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; કોષ્ઠાસ્થિસન્ધિપેશીવિવરેષ્વવસ્થિતમેવમેવ પરીક્ષેત; સિરાધમનીસ્રોતઃસ્નાયુપ્રનષ્ટે ખણ્ડચક્રસંયુક્તે યાને વ્યાધિતમારોપ્યાશુ વિષમેઽધ્વનિ યાયાત્ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; અસ્થિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્યસ્થીનિ બન્ધનપીડનાભ્યાં ભૃશમુપાચરેત્, યત્ર સંરમ્ભો વેદના ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્; સન્ધિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્ સન્ધીન્ પ્રસરણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈઃ ભૃશમુપાચરેત્, યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્, સન્ધિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્ સન્ધીન્ પ્રસરણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈર્ભૃશમુપાચરેત્; યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્, મર્મપ્રનષ્ટે ત્વનન્યભાવાન્મર્મણામુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ ||૧૨||
View original
तत्र, त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगोधूमगोमयमृदितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, स्त्यानघृतमृच्चन्दनकल्कैर्वा प्रदिग्धायां शल्योष्मणाऽऽशु विसरति घृतमुपशुष्यति चालेपो यत्र तत्र शल्यं विजानीयात्; मांसप्रनष्टे स्नेहस्वेदादिभिः क्रियाविशेषैरविरुद्धैरातुरमुपपादयेत्, कर्शितस्य तु शिथिलीभूतमनवबद्धं क्षुभ्यमाणं यत्र संरम्भं वेदनां वा जनयति तत्र शल्यं विजानीयात्; कोष्ठास्थिसन्धिपेशीविवरेष्ववस्थितमेवमेव परीक्षेत; सिराधमनीस्रोतःस्नायुप्रनष्टे खण्डचक्रसंयुक्ते याने व्याधितमारोप्याशु विषमेऽध्वनि यायात् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; अस्थिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैः भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैर्भृशमुपाचरेत्; यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, मर्मप्रनष्टे त्वनन्यभावान्मर्मणामुक्तं परीक्षणं भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
સામાન્યલક્ષમપિ ચ હસ્તિસ્કન્ધાશ્વપૃષ્ઠપર્વતદ્રુમારોહણધનુર્વ્યાયામદ્રુતયાનનિયુદ્ધાધ્વગમનલઙ્ઘનપ્લવનપ્રતરણ- વ્યાયામૈર્જૃમ્ભોદ્ગારકાસક્ષવથુષ્ઠીવનહસનપ્રાણાયામૈર્વાતમૂત્રપુરીષશુક્રોત્સર્ગૈર્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્ ||૧૩||
View original
सामान्यलक्षमपि च हस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठपर्वतद्रुमारोहणधनुर्व्यायामद्रुतयाननियुद्धाध्वगमनलङ्घनप्लवनप्रतरण- व्यायामैर्जृम्भोद्गारकासक्षवथुष्ठीवनहसनप्राणायामैर्वातमूत्रपुरीषशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15
ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્મિંસ્તોદાદયો દેશે સુપ્તતા ગુરુતાઽપિ ચ | ઘટ્ટતે બહુશો યત્ર શૂયતે રુજ્યતેઽપિ ચ ||૧૪|| આતુરશ્ચાપિ યં દેશમભીક્ષ્ણં પરિરક્ષતિ | સંવાહ્યમાનો બહુશસ્તત્ર શલ્યં વિનિર્દિશેત્ ||૧૫||
View original
भवन्ति चात्र- यस्मिंस्तोदादयो देशे सुप्तता गुरुताऽपि च | घट्टते बहुशो यत्र शूयते रुज्यतेऽपि च ||१४|| आतुरश्चापि यं देशमभीक्ष्णं परिरक्षति | संवाह्यमानो बहुशस्तत्र शल्यं विनिर्दिशेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 17
અલ્પાબાધમશૂનં ચ નીરુજં નિરુપદ્રવમ્ | પ્રસન્નં મૃદુપર્યન્તં નિરાઘટ્ટમનુન્નતમ્ ||૧૬|| એષણ્યા સર્વતો દૃષ્ટ્વા યથામાર્ગં ચિકિત્સકઃ | પ્રસારાકુઞ્ચનાન્નૂનં નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્ ||૧૭||
View original
अल्पाबाधमशूनं च नीरुजं निरुपद्रवम् | प्रसन्नं मृदुपर्यन्तं निराघट्टमनुन्नतम् ||१६|| एषण्या सर्वतो दृष्ट्वा यथामार्गं चिकित्सकः | प्रसाराकुञ्चनान्नूनं निःशल्यमिति निर्दिशेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
અસ્થ્યાત્મકં ભજ્યતે તુ શલ્યમન્તશ્ચ શીર્યતે | પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે શાર્ઙ્ગમાયસં ચેતિ નિશ્ચયઃ ||૧૮||
View original
अस्थ्यात्मकं भज्यते तु शल्यमन्तश्च शीर्यते | प्रायो निर्भुज्यते शार्ङ्गमायसं चेति निश्चयः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
વાર્ક્ષવૈણવતાર્ણાનિ નિર્હ્રિયન્તે તુ નો યદિ | પચન્તિ રક્તં માંસં ચ ક્ષિપ્રમેતાનિ દેહિનામ્ ||૧૯||
View original
वार्क्षवैणवतार्णानि निर्ह्रियन्ते तु नो यदि | पचन्ति रक्तं मांसं च क्षिप्रमेतानि देहिनाम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
કાનકં રાજતં તામ્રં રૈતિકં ત્રપુ સીસકમ્ | ચિરસ્થાનાદ્વિલીયન્તે પિત્તતેજઃપ્રતાપનાત્ ||૨૦||
View original
कानकं राजतं ताम्रं रैतिकं त्रपु सीसकम् | चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
સ્વભાવશીતા મૃદવો યે ચાન્યેઽપીદૃશા મતાઃ | દ્રવીભૂતાઃ શરીરેઽસ્મિન્નેકત્વં યાન્તિ ધાતુભિઃ ||૨૧||
View original
स्वभावशीता मृदवो ये चान्येऽपीदृशा मताः | द्रवीभूताः शरीरेऽस्मिन्नेकत्वं यान्ति धातुभिः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
વિષાણદન્તકેશાસ્થિવેણુદારુપલાનિ તુ | શલ્યાનિ ન વિશીર્યન્તે શરીરે મૃન્મયાનિ ચ ||૨૨||
View original
विषाणदन्तकेशास्थिवेणुदारुपलानि तु | शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
દ્વિવિધં પઞ્ચગતિમત્ત્વગાદિવ્રણવસ્તુષુ | યો વેત્તિ વિષ્ટિતં શલ્યં સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ||૨૩||
View original
द्विविधं पञ्चगतिमत्त्वगादिव्रणवस्तुषु | यो वेत्ति विष्टितं शल्यं स राज्ञः कर्तुमर्हति ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયો નામ ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रनष्टशल्यविज्ञानीयो नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ||२६||
🔊 Audio coming soon