Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പ്രനഷ്ടശല്യവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः प्रनष्टशल्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാതഃ പ്രനഷ്ടശല്യേത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
‘ശല’ ‘ശ്വല’ ആശുഗമനേ ധാതൂഃ; തയോരാദ്യസ്യ ശല്യമിതി രൂപമ് ||൩||
‘शल’ ‘श्वल’ आशुगमने धातूः; तयोराद्यस्य शल्यमिति रूपम् ||३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ശല്യസ്യ സ്വകീയലക്ഷണബോധാര്ഥം നിരുക്തിം ദര്ശയന്നാഹ- ശലേത്യാദി| ‘ശല’ ‘ശ്വല’ ആശുഗമന ഇതി ‘ശല’ ‘ശ്വല’ ആശുഗതൌ ധാതൂഅനയോരാശുഗമനമിത്യര്ഥഃ, തയോരാദ്യസ്യ ശലധാതോഃ ശല്യമിതി രൂപം നിഷ്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ; ‘ശല’ ഹിംസായാം ധാതുഃ തസ്യ ശല്യമിതി രൂപമ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; അപരേ ‘ശല’ ‘രുജായാമ്’ ഇതി പഠന്തി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തദ്ദ്വിവിധം ശാരീരമാഗന്തുകം ച ||൪||
तद्द्विविधं शारीरमागन्तुकं च ||४||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ചികിത്സോപയോഗിഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- തദവിത്യാദി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
സര്വശരീരാബാധകരം ശല്യം, തദിഹോപദിശ്യത ഇത്യതഃ ശല്യശാസ്ത്രമ് ||൫||
सर्वशरीराबाधकरं शल्यं, तदिहोपदिश्यत इत्यतः शल्यशास्त्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
കഥം പുനഃ ശല്യശാസ്ത്രമേതദുച്യത ഇത്യാഹ- സര്വശരീരേത്യാദി|- സര്വശരീരേ യേന അബാധാ ഭവതി തത് ശല്യം; തദിഹോപദിശ്യതേ കഥ്യതേऽതഃ, ശല്യശാസ്ത്രമേതദിത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്ര ശാരീരം ദന്തരോമനഖാദി ധാതവോऽന്നമലാ ദോഷാശ്ച ദുഷ്ടാഃ; ആഗന്ത്വപി ശാരീരശല്യവ്യതിരേകേണ യാവന്തോ ഭാവാ ദുഃഖമുത്പാദയന്തി ||൬||
तत्र शारीरं दन्तरोमनखादि धातवोऽन्नमला दोषाश्च दुष्टाः; आगन्त्वपि शारीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तो भावा दुःखमुत्पादयन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
ശാരീരാഗന്തുകയോര്ഭേദമാഹ- തത്രേത്യാദി| ആദിശബ്ദാത് കൈശ്ചിത് ശ്മശ്രുപൂയപക്ഷ്മാണി ഗൃഹ്യന്തേ| ധാതവോ രസാദയഃ; മലാ മൂത്രപുരീഷകര്ണമലസ്വേദനേത്രവിട്പ്രഭൃതയഃ, ദോഷാ വാതാദയഃ| പരമേതേ ധാത്വന്നദോഷാ ദുഷ്ടാഃ സന്തഃ ശല്യഭൂതാഃ; അമുമേവാര്ഥം കേചിദ്ദുഷ്ടാശ്ചേതി ചകാരാത് കഥയന്തി| ധാതവോऽന്നമലാ ഇത്യാദ്യസമസ്താനാം പൃഥഗുപാദാനം യത് കൃതം തദുപധാതുഗ്രഹണാര്ഥമ്| ആഗന്തുശല്യം പ്രതിപാദയന്നാഹ- ആഗന്ത്വപീത്യാദി| ഭാവാ ഇതി പദാര്ഥാതൃണകാഷ്ഠപാഷാണലോഹലോഷ്ട്രപ്രഭൃതയഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
അധികാരോ ഹി ലോഹവേണുവൃക്ഷതൃണശൃങ്ഗാസ്ഥിമയേഷു; തത്രാപി വിശേഷതോ ലോഹേഷ്വേവ , വിശസനാര്ഥോപപന്നത്വാല്ലോഹസ്യ; ലോഹാനാമപി ദുര്വാരത്വാദണുമുഖത്വാദ്ദൂരപ്രയോജനകരത്വാച്ച ശര ഏവാധികൃതഃ | സ ച ദ്വിവിധഃ കര്ണീ , ശ്ലക്ഷ്ണശ്ച; പ്രായേണ വിവിധവൃക്ഷപത്രപുഷ്പഫലതുല്യാകൃതയോ വ്യാഖ്യാതാഃ, വ്യാലമൃഗപക്ഷിവക്രസദൃശാശ്ച ||൭||
अधिकारो हि लोहवेणुवृक्षतृणशृङ्गास्थिमयेषु; तत्रापि विशेषतो लोहेष्वेव , विशसनार्थोपपन्नत्वाल्लोहस्य; लोहानामपि दुर्वारत्वादणुमुखत्वाद्दूरप्रयोजनकरत्वाच्च शर एवाधिकृतः | स च द्विविधः कर्णी , श्लक्ष्णश्च; प्रायेण विविधवृक्षपत्रपुष्पफलतुल्याकृतयो व्याख्याताः, व्यालमृगपक्षिवक्रसदृशाश्च ||७||
🔊 Audio coming soon
തത്രാപി പ്രസിദ്ധശല്യഭേദാന് ദര്ശയിതുമാഹ- അധികാരോ ഹീത്യാദി| അധികാരോ യോഗ്യത്വം ശല്യത്വേന ലോഹാദിഷു| ലോഹാദിഭിര്മയശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| തേഷാം മധ്യേ ലൌഹസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രാപീതി; തേഷാമപി മധ്യേ| വിശേഷത അതിശയേന| ലോഹേഷ്വേവേതി ‘അധികാരഃ’ ഇത്യനുവര്തതേ| കഥം പുനര്ലോഹേഷ്വേവാധികാര ഇത്യത്ര ഹേതുമാഹ- വിശസനാര്ഥോപപന്നത്വാല്ലോഹസ്യേതി; മാരണാര്ഥുയുക്തത്വാല്ലോഹസ്യേത്യര്ഥഃ| ലോഹേഷ്വപി കുന്താദിഭേദേനാനേകപ്രകാരേഷു ശരസ്യൈവ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- ലോഹാനാമിത്യാദി|- ലോഹാദീനാമപി കുന്താദീനാമപി മധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ശരഃ കാണ്ഡഃ, അധികൃത ഇതി യോഗ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ദുര്വാരത്വാത്’ ഇത്യത്ര ‘നിര്വാഹിത്വാത് ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ദേശാദ്ദേശാന്തരപ്രാപണശീലത്വാദിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ‘നിര്വാസിത്വാത്’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| തസ്യ ശരസ്യാപഹരണോപയോഗിഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- കര്ണീത്യാദി|- കര്ണീതി കര്ണയുക്തഃ, ശ്ലക്ഷ്ണഃ അകര്ണ ഇത്യര്ഥഃ| ‘കര്ണവാന’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| തദാകൃതീനാമാനന്ത്യേന ദര്ശയിതുമശക്യത്വാത് സങ്ക്ഷേപേണ സദൃശനാനാവിധവസ്ത്വാകൃതിസാരൂപ്യേണ ദര്ശയന്നാഹ- പ്രായേണേത്യാദി| പ്രായേണേതി ബാഹുല്യേനേത്യര്ഥഃ| വിവിധവൃക്ഷപത്രാകൃതയഃ പിപ്പലപത്രകരവീരപത്രാദ്യാകാരാഃ, പുഷ്പാകൃതയോ മാലതീകുമുദോത്പലപത്രാദ്യാകാരാഃ, ഫലാകൃതയ ഏലാദ്യാകാരാഃ| സിംഹവ്യാഘ്രാദിമുഖസദൃശാഃ സര്പഫണാകാരാ വാ; മൃഗവക്ത്രസദൃശാഃ ശ്രുഗാലമാര്ജാരാദിമുഖസമാനാഃ; പക്ഷിവക്ത്രസദൃശാഃ കാകകങ്കാദിവക്ത്രസദൃശാഃ ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സര്വശല്യാനാം തു മഹതാമണൂനാം വാ പഞ്ചവിധോ ഗതിവിശേഷ ഊര്ധ്വമധോऽര്വാചീനസ്തിര്യഗൃജുരിതി ||൮||
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा पञ्चविधो गतिविशेष ऊर्ध्वमधोऽर्वाचीनस्तिर्यगृजुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
ശരാണാമാഹരണോപയോഗിഗതിഭേദാന് ദര്ശയിതുമാഹ- സര്വശല്യാനാമിത്യാദി| തത്ര, ഊര്ധ്വഗതിവിശേഷോऽധസ്താദാഗതസ്യ ശരസ്യ, അധോഗതിവിശേഷ ഉപരിഷ്ടാദാഗതസ്യ ശരസ്യ, അര്വാചീനഗതിവിശേഷഃ പശ്ചാദാഗതസ്യ ശരസ്യ, തിര്യഗ്ഗതിവിശേഷഃ പാര്ശ്വാഭ്യാമാഗതസ്യ ശരസ്യ, ഋജുഗതിവിശേഷോऽഗ്രദേശാദാഗതസ്യ ശരസ്യ| അന്യേ തു വ്യത്യയേന പഞ്ചഗതിപാഠം പഠന്തി, കിഞ്ചിദന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി; തച്ചാസ്മാഭിര്വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| അന്യേ തു ‘ശരീരേ സര്വശല്യാനാം’ ഇത്യാദിപാഠം പഠന്തി||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
താനി വേഗക്ഷയാത് പ്രതിഘാതാദ്വാ ത്വഗാദിഷു വ്രണവസ്തുഷ്വതിഷ്ഠന്തേ, ധമനീസ്രോതോऽസ്ഥിവിവരപേശീപ്രഭൃതിഷു വാ ശരീരപ്രദേശേഷു ||൯||
तानि वेगक्षयात् प्रतिघाताद्वा त्वगादिषु व्रणवस्तुष्वतिष्ठन्ते, धमनीस्रोतोऽस्थिविवरपेशीप्रभृतिषु वा शरीरप्रदेशेषु ||९||
🔊 Audio coming soon
യഥാ ശല്യാനി ശരീരേ സ്ഥിതിം കുര്വന്തി തഥാ ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- താനീത്യാദി| താനി ശല്യാനി മര്മാവരണേഷു സന്നാഹാദിഷു പ്രതിഘാതാദ്വേഗനിവൃത്തേരിത്യര്ഥഃ| ത്വഗാദിഷ്വിത്യത്രാദിശബ്ദാന്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധികോഷ്ഠാസ്ഥിമര്മാണി ഗൃഹ്യന്തേ| അവതിഷ്ഠന്ത ഇതി ‘ശല്യാനി’ ഇതി ശേഷഃ| ശല്യാവസ്ഥാനേ ത്വഗാദിഭ്യോऽധികമപി സ്ഥാനം സമ്ഭവതീതി പക്ഷാന്തരമാഹ- ധമനീത്യാദി| ധമന്യാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സഹ വിവരശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ; വിവരം ഛിദ്രം, പേശീ മാംസഖണ്ഡഃ, വാശബ്ദേന പക്ഷാന്തരം സൂചയതി| ശരീരപ്രദേശേഷ്വിതി ധമന്യാദയ ഏവ ശരീരപ്രദേശാസ്തേഷ്വിത്യര്ഥഃ| അവതിഷ്ഠന്തേ ശല്യാനീതി സമ്ബധ്യതേ||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
തത്ര ശല്യലക്ഷണമുച്യമാനമുപധാരയ | തദ്ദ്വിധം സാമാന്യം വൈശേഷികം ച | ശ്യാവം പിഡകാചിതം ശോഫവേദനാവന്തം മുഹുര്മുഹുഃ ശോണിതാസ്രാവിണം ബുദ്ബുദവദുന്നതം മൃദുമാംസം ച വ്രണം ജാനീയാത് സശല്യോऽയമിതി; സാമാന്യമേതല്ലക്ഷണമുക്തമ് | വൈശേഷികം തു- ത്വഗ്ഗതേ വിവര്ണഃ ശോഫോ ഭവത്യായതഃ കഠിനശ്ച; മാംസഗതേ ശോഫാഭി(തി)വൃദ്ധിഃ ശല്യമാര്ഗാനുപസംരോഹഃ പീഡനാസഹിഷ്ണുതാ ചോഷപാകൌ ച; പേശ്യന്തരസ്ഥേऽപ്യേതദേവ ചോഷശോഫവര്ജം; സിരാഗതേ സിരാധ്മാനം സിരാശൂലം സിരാശോഫശ്ച; സ്നായുഗതേ സ്നായുജാലോത്ക്ഷേപണം സംരമ്ഭശ്ചോഗ്രാ രുക് ച; സ്രോതോഗതേ സ്രോതസാം സ്വകര്മഗുണഹാനിഃ; ധമനീസ്ഥേ സഫേനം രക്തമീരയന്നനിലഃ സശബ്ദോ നിര്ഗച്ഛത്യങ്ഗമര്ദഃ പിപാസാ ഹൃല്ലാസശ്ച; അസ്ഥിഗതേ വിവിധവേദനാപ്രാദുര്ഭാവഃ ശോഫശ്ച; അസ്ഥിവിവരഗതേऽസ്ഥിപൂര്ണതാऽസ്ഥിതോദഃ സംഹര്ഷോ ബലവാംശ്ച; സന്ധിഗതേऽസ്ഥിവച്ചേഷ്ടോപരമശ്ച; കോഷ്ഠഗത ആടോപാനാഹൌ മൂത്രപുരീഷാഹാരദര്ശനം ച വ്രണമുഖാത്; മര്മഗതേ മര്മവിദ്ധവച്ചേഷ്ടതേ | സൂക്ഷ്മഗതിഷു ശല്യേഷ്വേതാന്യേവ ലക്ഷണാന്യസ്പഷ്ടാനി ഭവന്തി ||൧൦||
तत्र शल्यलक्षणमुच्यमानमुपधारय | तद्द्विधं सामान्यं वैशेषिकं च | श्यावं पिडकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुन्नतं मृदुमांसं च व्रणं जानीयात् सशल्योऽयमिति; सामान्यमेतल्लक्षणमुक्तम् | वैशेषिकं तु- त्वग्गते विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च; मांसगते शोफाभि(ति)वृद्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषपाकौ च; पेश्यन्तरस्थेऽप्येतदेव चोषशोफवर्जं; सिरागते सिराध्मानं सिराशूलं सिराशोफश्च; स्नायुगते स्नायुजालोत्क्षेपणं संरम्भश्चोग्रा रुक् च; स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्मगुणहानिः; धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छत्यङ्गमर्दः पिपासा हृल्लासश्च; अस्थिगते विविधवेदनाप्रादुर्भावः शोफश्च; अस्थिविवरगतेऽस्थिपूर्णताऽस्थितोदः संहर्षो बलवांश्च; सन्धिगतेऽस्थिवच्चेष्टोपरमश्च; कोष्ठगत आटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनं च व्रणमुखात्; मर्मगते मर्मविद्धवच्चेष्टते | सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यस्पष्टानि भवन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ത്വഗാദിശല്യാനാം ലക്ഷണാനി നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷു ത്വഗാദിഷ്വിത്യര്ഥഃ| ലക്ഷണം ചിഹ്നമ്| ഉപധാരയ ശൃണു| തത്ര പ്രഥമം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ- ശ്യാവമിത്യാദി| പിഡകാചിതമിതി പിഡകാവ്യാപ്തമ്|| സാമാന്യമഭിധായ വൈശേഷികം ലക്ഷണമാഹ- വൈശേഷികമിത്യാദി| ചോഷഃ ചൂഷ്യത ഇവ വേദനാവിശേഷഃ, പിപാസേത്യന്യേ| ചോഷശോഫവര്ജം പാകാഭാവാത്| സ്നായുഗത ഇത്യാദി| സ്നായുജാലോത്ക്ഷേപണം സ്നായുസമൂഹസ്യോര്ധ്വം നയനം, സംരമ്ഭഃ ശ്വയഥുഃ| സ്രോതസാം സ്വകര്മഗുണഹാനിരിതി രസാദിവഹാനാം സ്രോതസാം രസാദിവഹനാദികര്മ, ഗുണാഃ പുനരേഷാം വാതാദിവഹാനാമരുണപീതസിതരക്താദയോ വര്ണാഃ, തേഷാം ഹാനിരിത്യര്ഥഃ| ധമനീസ്ഥ ഇത്യാദി| അങ്ഗമര്ദഃ സ്ഫുടനികാ, ഹൃല്ലാസഃ അസകൃത്ഷ്ഠീവനമ്| സംഹര്ഷ ഇതി മാരുതോപദ്രവോ രോമാഞ്ചപ്രായോ വേദനാവിശേഷഃ ‘സംഹര്ഷഃ സങ്ഘടനമ്’ ഇത്യന്യേ| ചേഷ്ടോപരമ ഇതി ആകുഞ്ചനപ്രസാരണാദിഹാനിഃ| കോഷ്ഠഗതേ ഇത്യാദി| ആടോപഃ സതോദോ വാതസങ്ക്ഷോഭഃ, ആനാഹോ വാതമൂത്രപുരീഷാദിനിരോധഃ| മര്മവിദ്ധവത് ചേഷ്ടതേ ഇതി സിരാദിമര്മവിദ്ധേ യാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി താനീത്യര്ഥഃ; ചേഷ്ടതേ ചേഷ്ടാം കുരുതേ| സ്ഥൂലശല്യാനാം ലക്ഷണമഭിധായ സൂക്ഷ്മശല്യലക്ഷണമാഹ- സൂക്ഷ്മഗതിഷു ശല്യേഷ്വിതി| അസ്പഷ്ടാനി ഇതി അസ്ഫുടാനീത്യര്ഥഃ||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
മഹാന്ത്യല്പാനി വാ ശുദ്ധദേഹാനാമനുലോമസന്നിവിഷ്ടാനി രോഹന്തി വിശേഷതഃ കണ്ഠസ്രോതഃസിരാത്വക്പേശ്യസ്ഥിവിവരേഷഃ | ദോഷപ്രകോപവ്യായാമാഭിഘാതാജീര്ണേഭ്യഃ പ്രചലിതാനി പുനര്ബാധന്തേ ||൧൧||
महान्त्यल्पानि वा शुद्धदेहानामनुलोमसन्निविष्टानि रोहन्ति विशेषतः कण्ठस्रोतःसिरात्वक्पेश्यस्थिविवरेषः | दोषप्रकोपव्यायामाभिघाताजीर्णेभ्यः प्रचलितानि पुनर्बाधन्ते ||११||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ശല്യപ്രനഷ്ടസ്യ ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- മഹാന്തീത്യാദി| ശുദ്ധദേഹാനാമിതി വാതാദ്യദൂഷിതദേഹാനാം പാകാഭാവാദ്രോഹന്തീത്യര്ഥഃ| അനുലോമസന്നിവിഷ്ടാനീതി രോമമാനുകൂല്യേന പ്രവിഷ്ടാനീത്യര്ഥഃ| വിശേഷതഃ ഇത്യതിശയേന, കണ്ഠാദിഷു പ്രവിഷ്ടാനി ശല്യാനി ‘രോഹന്തി' ഇതി ശേഷഃ| കേചിത് ‘മഹാന്തി’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ‘മൃദൂന്യല്പാനി’ ഇതി പാഠം പഠന്തി| യദി രൂഢാന്യപ്യദോഷകരാണി തത് കിം തേഷാം വിജ്ഞാനേനാഹരണേന ചേത്യാഹ- ദോഷപ്രകോപേത്യാദി||൧൧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
തത്ര, ത്വക്പ്രനഷ്ടേ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നായാം മൃന്മാഷയവഗോധൂമഗോമയമൃദിതായാം ത്വചി യത്ര സംരമ്ഭോ വേദനാ വാ ഭവതി തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്, സ്ത്യാനഘൃതമൃച്ചന്ദനകല്കൈര്വാ പ്രദിഗ്ധായാം ശല്യോഷ്മണാऽऽശു വിസരതി ഘൃതമുപശുഷ്യതി ചാലേപോ യത്ര തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്; മാംസപ്രനഷ്ടേ സ്നേഹസ്വേദാദിഭിഃ ക്രിയാവിശേഷൈരവിരുദ്ധൈരാതുരമുപപാദയേത്, കര്ശിതസ്യ തു ശിഥിലീഭൂതമനവബദ്ധം ക്ഷുഭ്യമാണം യത്ര സംരമ്ഭം വേദനാം വാ ജനയതി തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്; കോഷ്ഠാസ്ഥിസന്ധിപേശീവിവരേഷ്വവസ്ഥിതമേവമേവ പരീക്ഷേത; സിരാധമനീസ്രോതഃസ്നായുപ്രനഷ്ടേ ഖണ്ഡചക്രസംയുക്തേ യാനേ വ്യാധിതമാരോപ്യാശു വിഷമേऽധ്വനി യായാത് യത്ര സംരമ്ഭോ വേദനാ വാ ഭവതി തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്; അസ്ഥിപ്രനഷ്ടേ സ്നേഹസ്വേദോപപന്നാന്യസ്ഥീനി ബന്ധനപീഡനാഭ്യാം ഭൃശമുപാചരേത്, യത്ര സംരമ്ഭോ വേദനാ ഭവതി തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്; സന്ധിപ്രനഷ്ടേ സ്നേഹസ്വേദോപപന്നാന് സന്ധീന് പ്രസരണാകുഞ്ചനബന്ധനപീഡനൈഃ ഭൃശമുപാചരേത്, യത്ര സംരമ്ഭോ വേദനാ വാ ഭവതി തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്, സന്ധിപ്രനഷ്ടേ സ്നേഹസ്വേദോപപന്നാന് സന്ധീന് പ്രസരണാകുഞ്ചനബന്ധനപീഡനൈര്ഭൃശമുപാചരേത്; യത്ര സംരമ്ഭോ വേദനാ വാ ഭവതി തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്, മര്മപ്രനഷ്ടേ ത്വനന്യഭാവാന്മര്മണാമുക്തം പരീക്ഷണം ഭവതി ||൧൨||
तत्र, त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगोधूमगोमयमृदितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, स्त्यानघृतमृच्चन्दनकल्कैर्वा प्रदिग्धायां शल्योष्मणाऽऽशु विसरति घृतमुपशुष्यति चालेपो यत्र तत्र शल्यं विजानीयात्; मांसप्रनष्टे स्नेहस्वेदादिभिः क्रियाविशेषैरविरुद्धैरातुरमुपपादयेत्, कर्शितस्य तु शिथिलीभूतमनवबद्धं क्षुभ्यमाणं यत्र संरम्भं वेदनां वा जनयति तत्र शल्यं विजानीयात्; कोष्ठास्थिसन्धिपेशीविवरेष्ववस्थितमेवमेव परीक्षेत; सिराधमनीस्रोतःस्नायुप्रनष्टे खण्डचक्रसंयुक्ते याने व्याधितमारोप्याशु विषमेऽध्वनि यायात् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; अस्थिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैः भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैर्भृशमुपाचरेत्; यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, मर्मप्रनष्टे त्वनन्यभावान्मर्मणामुक्तं परीक्षणं भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
ത്വഗാദിപ്രവിഷ്ടാനാം വിജ്ഞാനോപായം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| സംരമ്ഭോ രാഗശോഥാഭിസമ്ഭവഃ| ആശു വിസരതീതി ശീഘ്രം വിലീയതേ| മാംസേത്യാദി| ക്രിയാവിശേഷൈഃ സഹാതുരമുപപാദയേത് യോജയേദിത്യര്ഥഃ| കര്ശിതസ്യ ആതുരസ്യേത്യര്ഥഃ| ശിഥിലീഭൂതമനവബദ്ധം ക്ഷുഭ്യമാണം ‘ശല്യം’ ഇതി ശേഷഃ, ക്ഷുഭ്യമാണമിതി ചലദിത്യര്ഥഃ| ഏവമേവേതി പൂര്വോക്തന്യായേനേത്യര്ഥഃ| ഖണ്ഡചക്രസംയുക്തേ യാന ഇതി ഖണ്ഡിതചക്രസമന്വിതേ രഥ ഇത്യര്ഥഃ| ആരോപ്യേതി ആരോഹ്യേത്യര്ഥഃ, വിഷമേऽധ്വനി നിമ്നോന്നതമാര്ഗേ ഇത്യര്ഥഃ| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നാനി സ്നേഹസ്വേദയുക്താനീത്യര്ഥഃ| മര്മപ്രനഷ്ടേ ഇത്യാദി മര്മാണി ത്വഗാദിഷ്വഷ്ടസു വ്രണവസ്തുഷ്വേവ ഭവന്തി, നാന്യത്ര ഭവന്തിത്യനന്യഭാവാന്മര്മണാം പ്രനഷ്ടശല്യേ ത്വഗാദ്യുക്തമേവ പരീക്ഷണം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൧൨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
സാമാന്യലക്ഷമപി ച ഹസ്തിസ്കന്ധാശ്വപൃഷ്ഠപര്വതദ്രുമാരോഹണധനുര്വ്യായാമദ്രുതയാനനിയുദ്ധാധ്വഗമനലങ്ഘനപ്ലവനപ്രതരണ- വ്യായാമൈര്ജൃമ്ഭോദ്ഗാരകാസക്ഷവഥുഷ്ഠീവനഹസനപ്രാണായാമൈര്വാതമൂത്രപുരീഷശുക്രോത്സര്ഗൈര്വാ യത്ര സംരമ്ഭോ വേദനാ വാ ഭവതി തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത് ||൧൩||
सामान्यलक्षमपि च हस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठपर्वतद्रुमारोहणधनुर्व्यायामद्रुतयाननियुद्धाध्वगमनलङ्घनप्लवनप्रतरण- व्यायामैर्जृम्भोद्गारकासक्षवथुष्ठीवनहसनप्राणायामैर्वातमूत्रपुरीषशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യവിജ്ഞാനോപായമപി ദര്ശയന്നാഹ- സാമാന്യലക്ഷണമിത്യാദി| അഷ്ടസ്വപി ത്വഗാദിവ്രണവസ്തുഷ്വവസ്ഥിതശല്യസ്യ ലക്ഷണം സാമാന്യലക്ഷണമ്| ഹസ്തിസ്കന്ധാദിഭിഃ സഹാരോഹണശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ധനുര്വ്യായാമഃ ഇതി ധനുരാകര്ഷണജനിതശ്രമഃ, ദ്രുതയാനമിതി ശീഘ്രഗമനം, നിയുദ്ധം ബാഹുയുദ്ധം, ലങ്ഘനമിതി കുഡ്യാദീനാമുത്പ്ലുത്യാതിക്രമണം, പ്ലവനം ഉത്പതനം, പ്രതരണം നദ്യാദൌ, വ്യായാമഃ ശരീരായാസജനകം കര്മ| ജൃമ്ഭേതി പീതൈകമാരുതോച്ഛ്വാസസ്യ വ്യാത്തമുഖേന പരിമോക്ഷണം, ഉദ്ഗാരേതി ഉദ്ഗതസ്യ വായോരുദ്ഗിരണമുദ്ഗാരഃ, കാസേതി ദോഷദുഷ്ടോദാനാനുഗതപ്രാണവായോര്നിര്ഗമനം ഭിന്നകാംസ്യധ്വനികം കാസഃ, ക്ഷവഥുരിതി ഊര്ധ്വസ്രോതോऽവസ്ഥിതപ്രാണോദാനയോരാകുലിതയോര്നാസാവിവരതോ നിര്ഗമനം ക്ഷവഥുഃ, ഷ്ഠീവനം കഫാദേസ്ഥൂത്കരണം, ഹസനം ഹാസോ വികൃതാങ്ഗവചഃകൃത്യജാതസ്യ ഹാസ്യരസസ്യ സ്ഥായീഭാവോऽങ്ഗകപോലനാസൌഷ്ഠസ്പന്ദനലക്ഷണഃ, പ്രാണായാമേതി പ്രാണവായോരായമനമവരോധനം പ്രാണായാമഃ, ഉത്സര്ഗശബ്ദോ വാതാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, ഉത്സര്ഗഃ പ്രമോചനമ്| കേചിദ് ‘യത്ര സംരമ്ഭോ വേദനാ വാ’ ഇത്യത്ര’ സ്ഥാനേ ‘ഉത്സര്ഗേര്വാ യത്ര തോദാദയസ്തത്ര ശല്യം വിജാനീയാത്’ ഇതി പാഠം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ആദിശബ്ദാത് പാകരാഗശോഥാദയഃ| ശ്യാവം പിഡകാചിതമിത്യാദീനി പൂര്വോക്തസാമാന്യലക്ഷണാനി സന്നികൃഷ്ടാനി; ഏതാനി പുനര്ഹസ്തിസ്കന്ധാരോഹണാദീനി വിപ്രകൃഷ്ടാനി; യത ഏതൈരേവ ശ്യാവം പിഡകാചിതമിത്യാദി ലക്ഷയിതവ്യമ്; ഇത്യനയോഃ സാമാന്യലക്ഷണപാഠയോര്ന പൌനരുക്ത്യമ്||൧൩||
Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15
ഭവന്തി ചാത്ര- യസ്മിംസ്തോദാദയോ ദേശേ സുപ്തതാ ഗുരുതാऽപി ച | ഘട്ടതേ ബഹുശോ യത്ര ശൂയതേ രുജ്യതേऽപി ച ||൧൪|| ആതുരശ്ചാപി യം ദേശമഭീക്ഷ്ണം പരിരക്ഷതി | സംവാഹ്യമാനോ ബഹുശസ്തത്ര ശല്യം വിനിര്ദിശേത് ||൧൫||
भवन्ति चात्र- यस्मिंस्तोदादयो देशे सुप्तता गुरुताऽपि च | घट्टते बहुशो यत्र शूयते रुज्यतेऽपि च ||१४|| आतुरश्चापि यं देशमभीक्ष्णं परिरक्षति | संवाह्यमानो बहुशस्तत्र शल्यं विनिर्दिशेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
പ്രനഷ്ടശല്യവിജ്ഞാനോപായമുദ്ദിശ്യാപരാണ്യപി രാജാര്ഷിഃ പുനര്ലിങ്ഗാനി നിശ്ചയാര്ഥമാഹ- യസ്മിന്നിത്യാദി| യസ്മിന് ദേശേ ശരീരാവയവേ| തോദാദയോ ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| ആദിഗ്രഹണാദ് രാഗപാകാദയഃ| സുപ്തതാ സ്പര്ശനാനഭിജ്ഞത്വമ്| ഘട്ടതേ ബഹുശോ യത്രേതി യസ്മിന് പ്രദേശേ ബഹുശോ വാരംവാരം പുരുഷഃ സ്വയമേവ ഘട്ടതേ ചാലയതി| തുദ്യതേऽപി ചേത്യത്ര പീഡായാ അതിശയഖ്യാപനം ന പുനരുക്തിഃ| ആതുരശ്ചാപി യം ദേശമിത്യാദി| ആതുരോ യം ദേശമഭീക്ഷ്ണമനവരതം രക്ഷതി, കിംവിശിഷ്ടഃ? സംവാഹ്യമാനോ മൃദ്യമാനഃ, കഥം ബഹുശോ വാരംവാരം; ഏതേന യദാ യദാऽऽതുരോ മൃദ്യതേ തദാ തദാ തം ദേശം രക്ഷതീത്യര്ഥഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 17
അല്പാബാധമശൂനം ച നീരുജം നിരുപദ്രവമ് | പ്രസന്നം മൃദുപര്യന്തം നിരാഘട്ടമനുന്നതമ് ||൧൬|| ഏഷണ്യാ സര്വതോ ദൃഷ്ട്വാ യഥാമാര്ഗം ചികിത്സകഃ | പ്രസാരാകുഞ്ചനാന്നൂനം നിഃശല്യമിതി നിര്ദിശേത് ||൧൭||
अल्पाबाधमशूनं च नीरुजं निरुपद्रवम् | प्रसन्नं मृदुपर्यन्तं निराघट्टमनुन्नतम् ||१६|| एषण्या सर्वतो दृष्ट्वा यथामार्गं चिकित्सकः | प्रसाराकुञ्चनान्नूनं निःशल्यमिति निर्दिशेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
നിഃശല്യസ്യ ലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- അല്പാബാധമിത്യാദി| അല്പാബാധമ് അല്പദുഃഖമ്| നീരുജം നിര്ഗതശൂലാദിവേദനമ്| മൃദുപര്യന്തം മൃദ്വന്തമ്, നിരാഘട്ടം നിശ്ചലമ്| ഏഷണേത്യാദി| ചികിത്സകോ വൈധഃ, നിഃശല്യമിതി നിര്ദിശേത് കഥയേത്; കിം കൃത്വാ? ദൃഷ്ട്വാ, കയാ ഏഷണ്യാ ലോഹാദിശലാകയാ, സര്വതഃ സര്വത്ര, കഥം? യഥാമാര്ഗം മാര്ഗാനതിക്രമേണ; കഥം കഥയേത് നൂനം നിശ്ചിതം, കസ്മാത്? പ്രസാരണാദാകുഞ്ചനാച്ച അല്പാപി യദി ബാധാ ന ഭവതീത്യര്ഥഃ| ‘അല്പബാധം’ ഇത്യത്ര ‘അല്പതാപം ഇത്യന്യേ പഠന്തി,| കേചിത ‘അനുന്നതമ്’ ഇതി ന പഠന്തി, അശൂനമിത്യനേനൈവ ഗതാര്ഥത്വാത്||൧൬-൧൭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
അസ്ഥ്യാത്മകം ഭജ്യതേ തു ശല്യമന്തശ്ച ശീര്യതേ | പ്രായോ നിര്ഭുജ്യതേ ശാര്ങ്ഗമായസം ചേതി നിശ്ചയഃ ||൧൮||
अस्थ्यात्मकं भज्यते तु शल्यमन्तश्च शीर्यते | प्रायो निर्भुज्यते शार्ङ्गमायसं चेति निश्चयः ||१८||
🔊 Audio coming soon
ആഹരണോപയോഗിനീം ഹേതുഭേദേനാന്തഃ സ്ഥശല്യാവസ്ഥാം ദര്ശയന്നാഹ- അസ്ഥ്യാത്മകമിത്യാദി| അസ്ഥ്യാത്മകമ് അസ്ഥിജം; ഭജ്യത ഇതി സ്വയം ദ്വിധാ ത്രിധാ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏതേനൈവാസ്യാഹരണേऽവയവാന്തരം വിചാര്യാഹരണം കര്തവ്യമിത്യഭിപ്രായഃ| ശീര്യതേ ഇതി ശടതീത്യര്ഥഃ| നനു, ‘കേശാസ്ഥിവേണുദാരുപലാനി തു ന വിശീര്യന്തേ’ ഇത്യഗ്രേ വക്ഷ്യതി, അത്ര തു ‘അന്തശ്ച ശീര്യതേ’ ഇതി കഥയതി, തത്കഥം ന വിരോധഃ? ഉച്യതേ അന്തശ്ച ശീര്യത ഇതി ചകാരോ വിഷയഭേദപ്രതിപാദനാര്ഥം; തേന കേഷാഞ്ചിദേവാസ്ഥനാം ശീര്ണത്വം ന സര്വേഷാമിതി നാസ്തി വിരോധഃ| നിര്ഭുജ്യതേ ഇതി കുടിലീഭവതി| ശാര്ങ്ഗമിതി ശൃങ്ഗമയമ്| ആയസം ചേതി ലോഹമയമപി നിര്ഭുജ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
വാര്ക്ഷവൈണവതാര്ണാനി നിര്ഹ്രിയന്തേ തു നോ യദി | പചന്തി രക്തം മാംസം ച ക്ഷിപ്രമേതാനി ദേഹിനാമ് ||൧൯||
वार्क्षवैणवतार्णानि निर्ह्रियन्ते तु नो यदि | पचन्ति रक्तं मांसं च क्षिप्रमेतानि देहिनाम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
വാര്ക്ഷാദീനാം വിശല്യഘ്നേ മര്മണി പാകാത് സ്വയം പതിതാനാമവശ്യമനിര്ഹരണീയത്വം ദര്ശയന്നാഹ- വാര്ക്ഷേത്യാദി|- വാര്ക്ഷ്യം വൃക്ഷമയം, വൈണവം വേണുമയം, താര്ണം തൃണമയമ്| നിര്ഹ്രിയന്തേ തു നോ യദീതി അനിര്ഹരണം ച വിശല്യപ്രാണഹരപ്രദേശേ ബോദ്ധവ്യമ്| പചന്തി രക്തം മാംസം ചേത്യാദിനാ വാര്ക്ഷാദീനി ശല്യാനി പാകാത് സ്വയം പതന്തീത്യുക്തം ഭവതി||൧൯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
കാനകം രാജതം താമ്രം രൈതികം ത്രപു സീസകമ് | ചിരസ്ഥാനാദ്വിലീയന്തേ പിത്തതേജഃപ്രതാപനാത് ||൨൦||
कानकं राजतं ताम्रं रैतिकं त्रपु सीसकम् | चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
വിശല്യപ്രാണഹരാദിഷു പ്രദേശേഷു കാനകാദീനാമനാഹരണേऽദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- കാനകമിത്യാദി| രൈതികമിതി രീതിഃ പിത്തലഭേദഃ, തന്മയം രൈതികമ്| കേചിദത്ര രൈതികമിതി പദം വിഹായ കൃഷ്ണായസ്ത്രപുസീസകമ്’ ഇതി പഠന്തി||൨൦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
സ്വഭാവശീതാ മൃദവോ യേ ചാന്യേऽപീദൃശാ മതാഃ | ദ്രവീഭൂതാഃ ശരീരേऽസ്മിന്നേകത്വം യാന്തി ധാതുഭിഃ ||൨൧||
स्वभावशीता मृदवो ये चान्येऽपीदृशा मताः | द्रवीभूताः शरीरेऽस्मिन्नेकत्वं यान्ति धातुभिः ||२१||
🔊 Audio coming soon
അന്യേഷാമപി കാംസ്യപ്രഭൃതീനാം കാനകാദിധര്മം ദര്ശയന്നാഹ- സ്വഭാവേത്യാദി||൨൧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
വിഷാണദന്തകേശാസ്ഥിവേണുദാരുപലാനി തു | ശല്യാനി ന വിശീര്യന്തേ ശരീരേ മൃന്മയാനി ച ||൨൨||
विषाणदन्तकेशास्थिवेणुदारुपलानि तु | शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च ||२२||
🔊 Audio coming soon
അപരേഷാം ചിരകാലസംസ്ഥിതാവപി ന ശരീരധാതുഭിരേകത്വമിതി ദര്ശയന്നാഹ- വിഷാണേത്യാദി|- വിഷാണം ശൃങ്ഗം, ദാരു കാഷ്ഠം, ഉപലഃ പാഷാണഃ, ന വിശീര്യന്ത ഇതി ന ശടന്തീത്യര്ഥഃ| മൃന്മയാനി മൃത്തികാമയാനി||൨൨||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
ദ്വിവിധം പഞ്ചഗതിമത്ത്വഗാദിവ്രണവസ്തുഷു | യോ വേത്തി വിഷ്ടിതം ശല്യം സ രാജ്ഞഃ കര്തുമര്ഹതി ||൨൩||
द्विविधं पञ्चगतिमत्त्वगादिव्रणवस्तुषु | यो वेत्ति विष्टितं शल्यं स राज्ञः कर्तुमर्हति ||२३||
🔊 Audio coming soon
അധ്യായപിണ്ഡാര്ഥജ്ഞാനേന വൈദ്യസ്തുതി ദര്ശയന്നാഹ- ദ്വിവിധമിത്യാദി|- ദ്വിവിധം ദ്വിപ്രകാരം കര്ണീ ശ്ലക്ഷ്ണശ്ചേതി; അന്യേ ശരീരാഗന്തുഭേദേന ദ്വൈവിധ്യം മന്യന്തേ| പഞ്ചഗതിമദിതി ഊര്ധ്വാധോऽര്വാചീനതിര്യഗൃജുഗതികമ്| ത്വഗാദിവ്രണവസ്തുഷ്വിതി ത്വഗാദിവ്രണവസ്തുഷ്വഷ്ടാസു വിഷ്ടിതം വിവിധപ്രകാരം സ്ഥിതമ്| രാജഗ്രഹണം പ്രധാനസങ്ഗ്രഹാര്ഥമ്| കര്തുമിതി പ്രതീകാരം കര്തുമിത്യര്ഥഃ, അര്ഹതി യോഗ്യോ ഭവതി| ‘യോ വേത്ത്യധിഷ്ഠിതം ശല്യം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൨൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രനഷ്ടശല്യവിജ്ഞാനീയോ നാമ ഷഡ്വിംശതിതമോऽധ്യായഃ ||൨൬||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रनष्टशल्यविज्ञानीयो नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ||२६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഷഡ്വിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൬||