Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః ప్రనష్టశల్యవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः प्रनष्टशल्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాతః ప్రనష్టశల్యేత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
‘శల’ ‘శ్వల’ ఆశుగమనే ధాతూః; తయోరాద్యస్య శల్యమితి రూపం ||3||
‘शल’ ‘श्वल’ आशुगमने धातूः; तयोराद्यस्य शल्यमिति रूपम् ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర శల్యస్య స్వకీయలక్షణబోధార్థం నిరుక్తిం దర్శయన్నాహ- శలేత్యాది| ‘శల’ ‘శ్వల’ ఆశుగమన ఇతి ‘శల’ ‘శ్వల’ ఆశుగతౌ ధాతూఅనయోరాశుగమనమిత్యర్థః, తయోరాద్యస్య శలధాతోః శల్యమితి రూపం నిష్పద్యత ఇత్యర్థః; ‘శల’ హింసాయాం ధాతుః తస్య శల్యమితి రూపమ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; అపరే ‘శల’ ‘రుజాయాం’ ఇతి పఠంతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తద్ద్వివిధం శారీరమాగంతుకం చ ||4||
तद्द्विविधं शारीरमागन्तुकं च ||४||
🔊 Audio coming soon
తస్య చికిత్సోపయోగిభేదం దర్శయన్నాహ- తదవిత్యాది||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
సర్వశరీరాబాధకరం శల్యం, తదిహోపదిశ్యత ఇత్యతః శల్యశాస్త్రం ||5||
सर्वशरीराबाधकरं शल्यं, तदिहोपदिश्यत इत्यतः शल्यशास्त्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
కథం పునః శల్యశాస్త్రమేతదుచ్యత ఇత్యాహ- సర్వశరీరేత్యాది|- సర్వశరీరే యేన అబాధా భవతి తత్ శల్యం; తదిహోపదిశ్యతే కథ్యతేఽతః, శల్యశాస్త్రమేతదిత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర శారీరం దంతరోమనఖాది ధాతవోఽన్నమలా దోషాశ్చ దుష్టాః; ఆగంత్వపి శారీరశల్యవ్యతిరేకేణ యావంతో భావా దుఃఖముత్పాదయంతి ||6||
तत्र शारीरं दन्तरोमनखादि धातवोऽन्नमला दोषाश्च दुष्टाः; आगन्त्वपि शारीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तो भावा दुःखमुत्पादयन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
శారీరాగంతుకయోర్భేదమాహ- తత్రేత్యాది| ఆదిశబ్దాత్ కైశ్చిత్ శ్మశ్రుపూయపక్ష్మాణి గృహ్యంతే| ధాతవో రసాదయః; మలా మూత్రపురీషకర్ణమలస్వేదనేత్రవిట్ప్రభృతయః, దోషా వాతాదయః| పరమేతే ధాత్వన్నదోషా దుష్టాః సంతః శల్యభూతాః; అముమేవార్థం కేచిద్దుష్టాశ్చేతి చకారాత్ కథయంతి| ధాతవోఽన్నమలా ఇత్యాద్యసమస్తానాం పృథగుపాదానం యత్ కృతం తదుపధాతుగ్రహణార్థం| ఆగంతుశల్యం ప్రతిపాదయన్నాహ- ఆగంత్వపీత్యాది| భావా ఇతి పదార్థాతృణకాష్ఠపాషాణలోహలోష్ట్రప్రభృతయః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
అధికారో హి లోహవేణువృక్షతృణశృంగాస్థిమయేషు; తత్రాపి విశేషతో లోహేష్వేవ , విశసనార్థోపపన్నత్వాల్లోహస్య; లోహానామపి దుర్వారత్వాదణుముఖత్వాద్దూరప్రయోజనకరత్వాచ్చ శర ఏవాధికృతః | స చ ద్వివిధః కర్ణీ , శ్లక్ష్ణశ్చ; ప్రాయేణ వివిధవృక్షపత్రపుష్పఫలతుల్యాకృతయో వ్యాఖ్యాతాః, వ్యాలమృగపక్షివక్రసదృశాశ్చ ||7||
अधिकारो हि लोहवेणुवृक्षतृणशृङ्गास्थिमयेषु; तत्रापि विशेषतो लोहेष्वेव , विशसनार्थोपपन्नत्वाल्लोहस्य; लोहानामपि दुर्वारत्वादणुमुखत्वाद्दूरप्रयोजनकरत्वाच्च शर एवाधिकृतः | स च द्विविधः कर्णी , श्लक्ष्णश्च; प्रायेण विविधवृक्षपत्रपुष्पफलतुल्याकृतयो व्याख्याताः, व्यालमृगपक्षिवक्रसदृशाश्च ||७||
🔊 Audio coming soon
తత్రాపి ప్రసిద్ధశల్యభేదాన్ దర్శయితుమాహ- అధికారో హీత్యాది| అధికారో యోగ్యత్వం శల్యత్వేన లోహాదిషు| లోహాదిభిర్మయశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| తేషాం మధ్యే లౌహస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- తత్రాపీతి; తేషామపి మధ్యే| విశేషత అతిశయేన| లోహేష్వేవేతి ‘అధికారః’ ఇత్యనువర్తతే| కథం పునర్లోహేష్వేవాధికార ఇత్యత్ర హేతుమాహ- విశసనార్థోపపన్నత్వాల్లోహస్యేతి; మారణార్థుయుక్తత్వాల్లోహస్యేత్యర్థః| లోహేష్వపి కుంతాదిభేదేనానేకప్రకారేషు శరస్యైవ ప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- లోహానామిత్యాది|- లోహాదీనామపి కుంతాదీనామపి మధ్య ఇత్యర్థః| శరః కాండః, అధికృత ఇతి యోగ్య ఇత్యర్థః| అన్యే తు ‘దుర్వారత్వాత్’ ఇత్యత్ర ‘నిర్వాహిత్వాత్ ’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- దేశాద్దేశాంతరప్రాపణశీలత్వాదిత్యర్థః; అన్యే తు ‘నిర్వాసిత్వాత్’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| తస్య శరస్యాపహరణోపయోగిభేదం దర్శయన్నాహ- కర్ణీత్యాది|- కర్ణీతి కర్ణయుక్తః, శ్లక్ష్ణః అకర్ణ ఇత్యర్థః| ‘కర్ణవాన’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| తదాకృతీనామానంత్యేన దర్శయితుమశక్యత్వాత్ సంక్షేపేణ సదృశనానావిధవస్త్వాకృతిసారూప్యేణ దర్శయన్నాహ- ప్రాయేణేత్యాది| ప్రాయేణేతి బాహుల్యేనేత్యర్థః| వివిధవృక్షపత్రాకృతయః పిప్పలపత్రకరవీరపత్రాద్యాకారాః, పుష్పాకృతయో మాలతీకుముదోత్పలపత్రాద్యాకారాః, ఫలాకృతయ ఏలాద్యాకారాః| సింహవ్యాఘ్రాదిముఖసదృశాః సర్పఫణాకారా వా; మృగవక్త్రసదృశాః శ్రుగాలమార్జారాదిముఖసమానాః; పక్షివక్త్రసదృశాః కాకకంకాదివక్త్రసదృశాః ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సర్వశల్యానాం తు మహతామణూనాం వా పంచవిధో గతివిశేష ఊర్ధ్వమధోఽర్వాచీనస్తిర్యగృజురితి ||8||
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा पञ्चविधो गतिविशेष ऊर्ध्वमधोऽर्वाचीनस्तिर्यगृजुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
శరాణామాహరణోపయోగిగతిభేదాన్ దర్శయితుమాహ- సర్వశల్యానామిత్యాది| తత్ర, ఊర్ధ్వగతివిశేషోఽధస్తాదాగతస్య శరస్య, అధోగతివిశేష ఉపరిష్టాదాగతస్య శరస్య, అర్వాచీనగతివిశేషః పశ్చాదాగతస్య శరస్య, తిర్యగ్గతివిశేషః పార్శ్వాభ్యామాగతస్య శరస్య, ఋజుగతివిశేషోఽగ్రదేశాదాగతస్య శరస్య| అన్యే తు వ్యత్యయేన పంచగతిపాఠం పఠంతి, కించిదన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి; తచ్చాస్మాభిర్విస్తరభయాన్న లిఖితం| అన్యే తు ‘శరీరే సర్వశల్యానాం’ ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తాని వేగక్షయాత్ ప్రతిఘాతాద్వా త్వగాదిషు వ్రణవస్తుష్వతిష్ఠంతే, ధమనీస్రోతోఽస్థివివరపేశీప్రభృతిషు వా శరీరప్రదేశేషు ||9||
तानि वेगक्षयात् प्रतिघाताद्वा त्वगादिषु व्रणवस्तुष्वतिष्ठन्ते, धमनीस्रोतोऽस्थिविवरपेशीप्रभृतिषु वा शरीरप्रदेशेषु ||९||
🔊 Audio coming soon
యథా శల్యాని శరీరే స్థితిం కుర్వంతి తథా హేతుం దర్శయన్నాహ- తానీత్యాది| తాని శల్యాని మర్మావరణేషు సన్నాహాదిషు ప్రతిఘాతాద్వేగనివృత్తేరిత్యర్థః| త్వగాదిష్విత్యత్రాదిశబ్దాన్మాంససిరాస్నాయుసంధికోష్ఠాస్థిమర్మాణి గృహ్యంతే| అవతిష్ఠంత ఇతి ‘శల్యాని’ ఇతి శేషః| శల్యావస్థానే త్వగాదిభ్యోఽధికమపి స్థానం సంభవతీతి పక్షాంతరమాహ- ధమనీత్యాది| ధమన్యాదిభిస్త్రిభిః సహ వివరశబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే; వివరం ఛిద్రం, పేశీ మాంసఖండః, వాశబ్దేన పక్షాంతరం సూచయతి| శరీరప్రదేశేష్వితి ధమన్యాదయ ఏవ శరీరప్రదేశాస్తేష్విత్యర్థః| అవతిష్ఠంతే శల్యానీతి సంబధ్యతే||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తత్ర శల్యలక్షణముచ్యమానముపధారయ | తద్ద్విధం సామాన్యం వైశేషికం చ | శ్యావం పిడకాచితం శోఫవేదనావంతం ముహుర్ముహుః శోణితాస్రావిణం బుద్బుదవదున్నతం మృదుమాంసం చ వ్రణం జానీయాత్ సశల్యోఽయమితి; సామాన్యమేతల్లక్షణముక్తం | వైశేషికం తు- త్వగ్గతే వివర్ణః శోఫో భవత్యాయతః కఠినశ్చ; మాంసగతే శోఫాభి(తి)వృద్ధిః శల్యమార్గానుపసంరోహః పీడనాసహిష్ణుతా చోషపాకౌ చ; పేశ్యంతరస్థేఽప్యేతదేవ చోషశోఫవర్జం; సిరాగతే సిరాధ్మానం సిరాశూలం సిరాశోఫశ్చ; స్నాయుగతే స్నాయుజాలోత్క్షేపణం సంరంభశ్చోగ్రా రుక్ చ; స్రోతోగతే స్రోతసాం స్వకర్మగుణహానిః; ధమనీస్థే సఫేనం రక్తమీరయన్ననిలః సశబ్దో నిర్గచ్ఛత్యంగమర్దః పిపాసా హృల్లాసశ్చ; అస్థిగతే వివిధవేదనాప్రాదుర్భావః శోఫశ్చ; అస్థివివరగతేఽస్థిపూర్ణతాఽస్థితోదః సంహర్షో బలవాంశ్చ; సంధిగతేఽస్థివచ్చేష్టోపరమశ్చ; కోష్ఠగత ఆటోపానాహౌ మూత్రపురీషాహారదర్శనం చ వ్రణముఖాత్; మర్మగతే మర్మవిద్ధవచ్చేష్టతే | సూక్ష్మగతిషు శల్యేష్వేతాన్యేవ లక్షణాన్యస్పష్టాని భవంతి ||10||
तत्र शल्यलक्षणमुच्यमानमुपधारय | तद्द्विधं सामान्यं वैशेषिकं च | श्यावं पिडकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुन्नतं मृदुमांसं च व्रणं जानीयात् सशल्योऽयमिति; सामान्यमेतल्लक्षणमुक्तम् | वैशेषिकं तु- त्वग्गते विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च; मांसगते शोफाभि(ति)वृद्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषपाकौ च; पेश्यन्तरस्थेऽप्येतदेव चोषशोफवर्जं; सिरागते सिराध्मानं सिराशूलं सिराशोफश्च; स्नायुगते स्नायुजालोत्क्षेपणं संरम्भश्चोग्रा रुक् च; स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्मगुणहानिः; धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छत्यङ्गमर्दः पिपासा हृल्लासश्च; अस्थिगते विविधवेदनाप्रादुर्भावः शोफश्च; अस्थिविवरगतेऽस्थिपूर्णताऽस्थितोदः संहर्षो बलवांश्च; सन्धिगतेऽस्थिवच्चेष्टोपरमश्च; कोष्ठगत आटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनं च व्रणमुखात्; मर्मगते मर्मविद्धवच्चेष्टते | सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यस्पष्टानि भवन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
త్వగాదిశల్యానాం లక్షణాని నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర తేషు త్వగాదిష్విత్యర్థః| లక్షణం చిహ్నం| ఉపధారయ శృణు| తత్ర ప్రథమం సామాన్యలక్షణమాహ- శ్యావమిత్యాది| పిడకాచితమితి పిడకావ్యాప్తం|| సామాన్యమభిధాయ వైశేషికం లక్షణమాహ- వైశేషికమిత్యాది| చోషః చూష్యత ఇవ వేదనావిశేషః, పిపాసేత్యన్యే| చోషశోఫవర్జం పాకాభావాత్| స్నాయుగత ఇత్యాది| స్నాయుజాలోత్క్షేపణం స్నాయుసమూహస్యోర్ధ్వం నయనం, సంరంభః శ్వయథుః| స్రోతసాం స్వకర్మగుణహానిరితి రసాదివహానాం స్రోతసాం రసాదివహనాదికర్మ, గుణాః పునరేషాం వాతాదివహానామరుణపీతసితరక్తాదయో వర్ణాః, తేషాం హానిరిత్యర్థః| ధమనీస్థ ఇత్యాది| అంగమర్దః స్ఫుటనికా, హృల్లాసః అసకృత్ష్ఠీవనం| సంహర్ష ఇతి మారుతోపద్రవో రోమాంచప్రాయో వేదనావిశేషః ‘సంహర్షః సంఘటనం’ ఇత్యన్యే| చేష్టోపరమ ఇతి ఆకుంచనప్రసారణాదిహానిః| కోష్ఠగతే ఇత్యాది| ఆటోపః సతోదో వాతసంక్షోభః, ఆనాహో వాతమూత్రపురీషాదినిరోధః| మర్మవిద్ధవత్ చేష్టతే ఇతి సిరాదిమర్మవిద్ధే యాని లింగాని భవంతి తానీత్యర్థః; చేష్టతే చేష్టాం కురుతే| స్థూలశల్యానాం లక్షణమభిధాయ సూక్ష్మశల్యలక్షణమాహ- సూక్ష్మగతిషు శల్యేష్వితి| అస్పష్టాని ఇతి అస్ఫుటానీత్యర్థః||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
మహాంత్యల్పాని వా శుద్ధదేహానామనులోమసన్నివిష్టాని రోహంతి విశేషతః కంఠస్రోతఃసిరాత్వక్పేశ్యస్థివివరేషః | దోషప్రకోపవ్యాయామాభిఘాతాజీర్ణేభ్యః ప్రచలితాని పునర్బాధంతే ||11||
महान्त्यल्पानि वा शुद्धदेहानामनुलोमसन्निविष्टानि रोहन्ति विशेषतः कण्ठस्रोतःसिरात्वक्पेश्यस्थिविवरेषः | दोषप्रकोपव्यायामाभिघाताजीर्णेभ्यः प्रचलितानि पुनर्बाधन्ते ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శల్యప్రనష్టస్య హేతుం దర్శయన్నాహ- మహాంతీత్యాది| శుద్ధదేహానామితి వాతాద్యదూషితదేహానాం పాకాభావాద్రోహంతీత్యర్థః| అనులోమసన్నివిష్టానీతి రోమమానుకూల్యేన ప్రవిష్టానీత్యర్థః| విశేషతః ఇత్యతిశయేన, కంఠాదిషు ప్రవిష్టాని శల్యాని ‘రోహంతీ ఇతి శేషః| కేచిత్ ‘మహాంతి’ ఇత్యత్ర స్థానే ‘మృదూన్యల్పాని’ ఇతి పాఠం పఠంతి| యది రూఢాన్యప్యదోషకరాణి తత్ కిం తేషాం విజ్ఞానేనాహరణేన చేత్యాహ- దోషప్రకోపేత్యాది||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
తత్ర, త్వక్ప్రనష్టే స్నిగ్ధస్విన్నాయాం మృన్మాషయవగోధూమగోమయమృదితాయాం త్వచి యత్ర సంరంభో వేదనా వా భవతి తత్ర శల్యం విజానీయాత్, స్త్యానఘృతమృచ్చందనకల్కైర్వా ప్రదిగ్ధాయాం శల్యోష్మణాఽఽశు విసరతి ఘృతముపశుష్యతి చాలేపో యత్ర తత్ర శల్యం విజానీయాత్; మాంసప్రనష్టే స్నేహస్వేదాదిభిః క్రియావిశేషైరవిరుద్ధైరాతురముపపాదయేత్, కర్శితస్య తు శిథిలీభూతమనవబద్ధం క్షుభ్యమాణం యత్ర సంరంభం వేదనాం వా జనయతి తత్ర శల్యం విజానీయాత్; కోష్ఠాస్థిసంధిపేశీవివరేష్వవస్థితమేవమేవ పరీక్షేత; సిరాధమనీస్రోతఃస్నాయుప్రనష్టే ఖండచక్రసంయుక్తే యానే వ్యాధితమారోప్యాశు విషమేఽధ్వని యాయాత్ యత్ర సంరంభో వేదనా వా భవతి తత్ర శల్యం విజానీయాత్; అస్థిప్రనష్టే స్నేహస్వేదోపపన్నాన్యస్థీని బంధనపీడనాభ్యాం భృశముపాచరేత్, యత్ర సంరంభో వేదనా భవతి తత్ర శల్యం విజానీయాత్; సంధిప్రనష్టే స్నేహస్వేదోపపన్నాన్ సంధీన్ ప్రసరణాకుంచనబంధనపీడనైః భృశముపాచరేత్, యత్ర సంరంభో వేదనా వా భవతి తత్ర శల్యం విజానీయాత్, సంధిప్రనష్టే స్నేహస్వేదోపపన్నాన్ సంధీన్ ప్రసరణాకుంచనబంధనపీడనైర్భృశముపాచరేత్; యత్ర సంరంభో వేదనా వా భవతి తత్ర శల్యం విజానీయాత్, మర్మప్రనష్టే త్వనన్యభావాన్మర్మణాముక్తం పరీక్షణం భవతి ||12||
तत्र, त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगोधूमगोमयमृदितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, स्त्यानघृतमृच्चन्दनकल्कैर्वा प्रदिग्धायां शल्योष्मणाऽऽशु विसरति घृतमुपशुष्यति चालेपो यत्र तत्र शल्यं विजानीयात्; मांसप्रनष्टे स्नेहस्वेदादिभिः क्रियाविशेषैरविरुद्धैरातुरमुपपादयेत्, कर्शितस्य तु शिथिलीभूतमनवबद्धं क्षुभ्यमाणं यत्र संरम्भं वेदनां वा जनयति तत्र शल्यं विजानीयात्; कोष्ठास्थिसन्धिपेशीविवरेष्ववस्थितमेवमेव परीक्षेत; सिराधमनीस्रोतःस्नायुप्रनष्टे खण्डचक्रसंयुक्ते याने व्याधितमारोप्याशु विषमेऽध्वनि यायात् यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; अस्थिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना भवति तत्र शल्यं विजानीयात्; सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैः भृशमुपाचरेत्, यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, सन्धिप्रनष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नान् सन्धीन् प्रसरणाकुञ्चनबन्धनपीडनैर्भृशमुपाचरेत्; यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात्, मर्मप्रनष्टे त्वनन्यभावान्मर्मणामुक्तं परीक्षणं भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
త్వగాదిప్రవిష్టానాం విజ్ఞానోపాయం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| సంరంభో రాగశోథాభిసంభవః| ఆశు విసరతీతి శీఘ్రం విలీయతే| మాంసేత్యాది| క్రియావిశేషైః సహాతురముపపాదయేత్ యోజయేదిత్యర్థః| కర్శితస్య ఆతురస్యేత్యర్థః| శిథిలీభూతమనవబద్ధం క్షుభ్యమాణం ‘శల్యం’ ఇతి శేషః, క్షుభ్యమాణమితి చలదిత్యర్థః| ఏవమేవేతి పూర్వోక్తన్యాయేనేత్యర్థః| ఖండచక్రసంయుక్తే యాన ఇతి ఖండితచక్రసమన్వితే రథ ఇత్యర్థః| ఆరోప్యేతి ఆరోహ్యేత్యర్థః, విషమేఽధ్వని నిమ్నోన్నతమార్గే ఇత్యర్థః| స్నేహస్వేదోపపన్నాని స్నేహస్వేదయుక్తానీత్యర్థః| మర్మప్రనష్టే ఇత్యాది మర్మాణి త్వగాదిష్వష్టసు వ్రణవస్తుష్వేవ భవంతి, నాన్యత్ర భవంతిత్యనన్యభావాన్మర్మణాం ప్రనష్టశల్యే త్వగాద్యుక్తమేవ పరీక్షణం కర్తవ్యమిత్యర్థః||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
సామాన్యలక్షమపి చ హస్తిస్కంధాశ్వపృష్ఠపర్వతద్రుమారోహణధనుర్వ్యాయామద్రుతయాననియుద్ధాధ్వగమనలంఘనప్లవనప్రతరణ- వ్యాయామైర్జృంభోద్గారకాసక్షవథుష్ఠీవనహసనప్రాణాయామైర్వాతమూత్రపురీషశుక్రోత్సర్గైర్వా యత్ర సంరంభో వేదనా వా భవతి తత్ర శల్యం విజానీయాత్ ||13||
सामान्यलक्षमपि च हस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठपर्वतद्रुमारोहणधनुर्व्यायामद्रुतयाननियुद्धाध्वगमनलङ्घनप्लवनप्रतरण- व्यायामैर्जृम्भोद्गारकासक्षवथुष्ठीवनहसनप्राणायामैर्वातमूत्रपुरीषशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्र शल्यं विजानीयात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యవిజ్ఞానోపాయమపి దర్శయన్నాహ- సామాన్యలక్షణమిత్యాది| అష్టస్వపి త్వగాదివ్రణవస్తుష్వవస్థితశల్యస్య లక్షణం సామాన్యలక్షణం| హస్తిస్కంధాదిభిః సహారోహణశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ధనుర్వ్యాయామః ఇతి ధనురాకర్షణజనితశ్రమః, ద్రుతయానమితి శీఘ్రగమనం, నియుద్ధం బాహుయుద్ధం, లంఘనమితి కుడ్యాదీనాముత్ప్లుత్యాతిక్రమణం, ప్లవనం ఉత్పతనం, ప్రతరణం నద్యాదౌ, వ్యాయామః శరీరాయాసజనకం కర్మ| జృంభేతి పీతైకమారుతోచ్ఛ్వాసస్య వ్యాత్తముఖేన పరిమోక్షణం, ఉద్గారేతి ఉద్గతస్య వాయోరుద్గిరణముద్గారః, కాసేతి దోషదుష్టోదానానుగతప్రాణవాయోర్నిర్గమనం భిన్నకాంస్యధ్వనికం కాసః, క్షవథురితి ఊర్ధ్వస్రోతోఽవస్థితప్రాణోదానయోరాకులితయోర్నాసావివరతో నిర్గమనం క్షవథుః, ష్ఠీవనం కఫాదేస్థూత్కరణం, హసనం హాసో వికృతాంగవచఃకృత్యజాతస్య హాస్యరసస్య స్థాయీభావోఽంగకపోలనాసౌష్ఠస్పందనలక్షణః, ప్రాణాయామేతి ప్రాణవాయోరాయమనమవరోధనం ప్రాణాయామః, ఉత్సర్గశబ్దో వాతాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, ఉత్సర్గః ప్రమోచనం| కేచిద్ ‘యత్ర సంరంభో వేదనా వా’ ఇత్యత్ర’ స్థానే ‘ఉత్సర్గేర్వా యత్ర తోదాదయస్తత్ర శల్యం విజానీయాత్’ ఇతి పాఠం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఆదిశబ్దాత్ పాకరాగశోథాదయః| శ్యావం పిడకాచితమిత్యాదీని పూర్వోక్తసామాన్యలక్షణాని సన్నికృష్టాని; ఏతాని పునర్హస్తిస్కంధారోహణాదీని విప్రకృష్టాని; యత ఏతైరేవ శ్యావం పిడకాచితమిత్యాది లక్షయితవ్యం; ఇత్యనయోః సామాన్యలక్షణపాఠయోర్న పౌనరుక్త్యం||13||
Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15
భవంతి చాత్ర- యస్మింస్తోదాదయో దేశే సుప్తతా గురుతాఽపి చ | ఘట్టతే బహుశో యత్ర శూయతే రుజ్యతేఽపి చ ||14|| ఆతురశ్చాపి యం దేశమభీక్ష్ణం పరిరక్షతి | సంవాహ్యమానో బహుశస్తత్ర శల్యం వినిర్దిశేత్ ||15||
भवन्ति चात्र- यस्मिंस्तोदादयो देशे सुप्तता गुरुताऽपि च | घट्टते बहुशो यत्र शूयते रुज्यतेऽपि च ||१४|| आतुरश्चापि यं देशमभीक्ष्णं परिरक्षति | संवाह्यमानो बहुशस्तत्र शल्यं विनिर्दिशेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
ప్రనష్టశల్యవిజ్ఞానోపాయముద్దిశ్యాపరాణ్యపి రాజార్షిః పునర్లింగాని నిశ్చయార్థమాహ- యస్మిన్నిత్యాది| యస్మిన్ దేశే శరీరావయవే| తోదాదయో ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః| ఆదిగ్రహణాద్ రాగపాకాదయః| సుప్తతా స్పర్శనానభిజ్ఞత్వం| ఘట్టతే బహుశో యత్రేతి యస్మిన్ ప్రదేశే బహుశో వారంవారం పురుషః స్వయమేవ ఘట్టతే చాలయతి| తుద్యతేఽపి చేత్యత్ర పీడాయా అతిశయఖ్యాపనం న పునరుక్తిః| ఆతురశ్చాపి యం దేశమిత్యాది| ఆతురో యం దేశమభీక్ష్ణమనవరతం రక్షతి, కింవిశిష్టః? సంవాహ్యమానో మృద్యమానః, కథం బహుశో వారంవారం; ఏతేన యదా యదాఽఽతురో మృద్యతే తదా తదా తం దేశం రక్షతీత్యర్థః||14-15||
Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 17
అల్పాబాధమశూనం చ నీరుజం నిరుపద్రవం | ప్రసన్నం మృదుపర్యంతం నిరాఘట్టమనున్నతం ||16|| ఏషణ్యా సర్వతో దృష్ట్వా యథామార్గం చికిత్సకః | ప్రసారాకుంచనాన్నూనం నిఃశల్యమితి నిర్దిశేత్ ||17||
अल्पाबाधमशूनं च नीरुजं निरुपद्रवम् | प्रसन्नं मृदुपर्यन्तं निराघट्टमनुन्नतम् ||१६|| एषण्या सर्वतो दृष्ट्वा यथामार्गं चिकित्सकः | प्रसाराकुञ्चनान्नूनं निःशल्यमिति निर्दिशेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
నిఃశల్యస్య లక్షణం దర్శయన్నాహ- అల్పాబాధమిత్యాది| అల్పాబాధం అల్పదుఃఖం| నీరుజం నిర్గతశూలాదివేదనం| మృదుపర్యంతం మృద్వంతం, నిరాఘట్టం నిశ్చలం| ఏషణేత్యాది| చికిత్సకో వైధః, నిఃశల్యమితి నిర్దిశేత్ కథయేత్; కిం కృత్వా? దృష్ట్వా, కయా ఏషణ్యా లోహాదిశలాకయా, సర్వతః సర్వత్ర, కథం? యథామార్గం మార్గానతిక్రమేణ; కథం కథయేత్ నూనం నిశ్చితం, కస్మాత్? ప్రసారణాదాకుంచనాచ్చ అల్పాపి యది బాధా న భవతీత్యర్థః| ‘అల్పబాధం’ ఇత్యత్ర ‘అల్పతాపం ఇత్యన్యే పఠంతి,| కేచిత ‘అనున్నతం’ ఇతి న పఠంతి, అశూనమిత్యనేనైవ గతార్థత్వాత్||16-17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
అస్థ్యాత్మకం భజ్యతే తు శల్యమంతశ్చ శీర్యతే | ప్రాయో నిర్భుజ్యతే శారంగమాయసం చేతి నిశ్చయః ||18||
अस्थ्यात्मकं भज्यते तु शल्यमन्तश्च शीर्यते | प्रायो निर्भुज्यते शार्ङ्गमायसं चेति निश्चयः ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఆహరణోపయోగినీం హేతుభేదేనాంతః స్థశల్యావస్థాం దర్శయన్నాహ- అస్థ్యాత్మకమిత్యాది| అస్థ్యాత్మకం అస్థిజం; భజ్యత ఇతి స్వయం ద్విధా త్రిధా వా భవతీత్యర్థః| ఏతేనైవాస్యాహరణేఽవయవాంతరం విచార్యాహరణం కర్తవ్యమిత్యభిప్రాయః| శీర్యతే ఇతి శటతీత్యర్థః| నను, ‘కేశాస్థివేణుదారుపలాని తు న విశీర్యంతే’ ఇత్యగ్రే వక్ష్యతి, అత్ర తు ‘అంతశ్చ శీర్యతే’ ఇతి కథయతి, తత్కథం న విరోధః? ఉచ్యతే అంతశ్చ శీర్యత ఇతి చకారో విషయభేదప్రతిపాదనార్థం; తేన కేషాంచిదేవాస్థనాం శీర్ణత్వం న సర్వేషామితి నాస్తి విరోధః| నిర్భుజ్యతే ఇతి కుటిలీభవతి| శారంగమితి శృంగమయం| ఆయసం చేతి లోహమయమపి నిర్భుజ్యత ఇత్యర్థః||18||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
వార్క్షవైణవతార్ణాని నిర్హ్రియంతే తు నో యది | పచంతి రక్తం మాంసం చ క్షిప్రమేతాని దేహినాం ||19||
वार्क्षवैणवतार्णानि निर्ह्रियन्ते तु नो यदि | पचन्ति रक्तं मांसं च क्षिप्रमेतानि देहिनाम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
వార్క్షాదీనాం విశల్యఘ్నే మర్మణి పాకాత్ స్వయం పతితానామవశ్యమనిర్హరణీయత్వం దర్శయన్నాహ- వార్క్షేత్యాది|- వార్క్ష్యం వృక్షమయం, వైణవం వేణుమయం, తార్ణం తృణమయం| నిర్హ్రియంతే తు నో యదీతి అనిర్హరణం చ విశల్యప్రాణహరప్రదేశే బోద్ధవ్యం| పచంతి రక్తం మాంసం చేత్యాదినా వార్క్షాదీని శల్యాని పాకాత్ స్వయం పతంతీత్యుక్తం భవతి||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
కానకం రాజతం తామ్రం రైతికం త్రపు సీసకం | చిరస్థానాద్విలీయంతే పిత్తతేజఃప్రతాపనాత్ ||20||
कानकं राजतं ताम्रं रैतिकं त्रपु सीसकम् | चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
విశల్యప్రాణహరాదిషు ప్రదేశేషు కానకాదీనామనాహరణేఽదోషం దర్శయన్నాహ- కానకమిత్యాది| రైతికమితి రీతిః పిత్తలభేదః, తన్మయం రైతికం| కేచిదత్ర రైతికమితి పదం విహాయ కృష్ణాయస్త్రపుసీసకం’ ఇతి పఠంతి||20||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
స్వభావశీతా మృదవో యే చాన్యేఽపీదృశా మతాః | ద్రవీభూతాః శరీరేఽస్మిన్నేకత్వం యాంతి ధాతుభిః ||21||
स्वभावशीता मृदवो ये चान्येऽपीदृशा मताः | द्रवीभूताः शरीरेऽस्मिन्नेकत्वं यान्ति धातुभिः ||२१||
🔊 Audio coming soon
అన్యేషామపి కాంస్యప్రభృతీనాం కానకాదిధర్మం దర్శయన్నాహ- స్వభావేత్యాది||21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
విషాణదంతకేశాస్థివేణుదారుపలాని తు | శల్యాని న విశీర్యంతే శరీరే మృన్మయాని చ ||22||
विषाणदन्तकेशास्थिवेणुदारुपलानि तु | शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च ||२२||
🔊 Audio coming soon
అపరేషాం చిరకాలసంస్థితావపి న శరీరధాతుభిరేకత్వమితి దర్శయన్నాహ- విషాణేత్యాది|- విషాణం శృంగం, దారు కాష్ఠం, ఉపలః పాషాణః, న విశీర్యంత ఇతి న శటంతీత్యర్థః| మృన్మయాని మృత్తికామయాని||22||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
ద్వివిధం పంచగతిమత్త్వగాదివ్రణవస్తుషు | యో వేత్తి విష్టితం శల్యం స రాజ్ఞః కర్తుమర్హతి ||23||
द्विविधं पञ्चगतिमत्त्वगादिव्रणवस्तुषु | यो वेत्ति विष्टितं शल्यं स राज्ञः कर्तुमर्हति ||२३||
🔊 Audio coming soon
అధ్యాయపిండార్థజ్ఞానేన వైద్యస్తుతి దర్శయన్నాహ- ద్వివిధమిత్యాది|- ద్వివిధం ద్విప్రకారం కర్ణీ శ్లక్ష్ణశ్చేతి; అన్యే శరీరాగంతుభేదేన ద్వైవిధ్యం మన్యంతే| పంచగతిమదితి ఊర్ధ్వాధోఽర్వాచీనతిర్యగృజుగతికం| త్వగాదివ్రణవస్తుష్వితి త్వగాదివ్రణవస్తుష్వష్టాసు విష్టితం వివిధప్రకారం స్థితం| రాజగ్రహణం ప్రధానసంగ్రహార్థం| కర్తుమితి ప్రతీకారం కర్తుమిత్యర్థః, అర్హతి యోగ్యో భవతి| ‘యో వేత్త్యధిష్ఠితం శల్యం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ప్రనష్టశల్యవిజ్ఞానీయో నామ షడ్వింశతితమోఽధ్యాయః ||26||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने प्रनष्टशल्यविज्ञानीयो नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ||२६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే షడ్వింశతితమోఽధ్యాయః||26||