42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રસવિશેષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| રસવિશેષો મધુરાદિઃ, તસ્ય વિજ્ઞાનં વિશિષ્ટં જ્ઞાનમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

આકાશપવનદહનતોયભૂમિષુ યથાસઙ્ખ્યમેકોત્તરપરિવૃદ્ધાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ, તસ્માદાપ્યો રસઃ | પરસ્પરસંસર્ગાત્ પરસ્પરાનુગ્રહાત્ પરસ્પરાનુપ્રવેશાચ્ચ સર્વેષુ સર્વેષાં સાન્નિધ્યમસ્તિ, ઉત્કર્ષાપકર્ષાત્તુ ગ્રહણમ્ | સ ખલ્વાપ્યો રસઃ શેષભૂતસંસર્ગાદ્વિદગ્ધઃ ષોઢા વિભજ્યતે; તદ્યથા- મધુરોઽમ્લો લવણઃ કટુકસ્તિક્તઃ કષાય ઇતિ | તે ચ ભૂયઃ પરસ્પરસંસર્ગાત્ત્રિષષ્ટિધા ભિદ્યન્તે | તત્ર, ભૂમ્યમ્બુગુણબાહુલ્યાન્મધુરઃ, ભૂમ્યગ્નિગુણબાહુલ્યાદમ્લઃ, તોયાગ્નિગુણબાહુલ્યાલ્લવણઃ , વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાત્ કટુકઃ, વાય્વાકાશગુણબાહુલ્યાત્તિક્તઃ, પૃથિવ્યનિલગુણબાહુલ્યાત્ કષાય ઇતિ ||૩||

રસસામાન્યસ્ય પ્રથમં કારણસમ્ભવં દર્શયન્નાહ- આકાશેત્યાદિ| આકાશપવનદહનતોયભૂમિષુ યથાસઙ્ખ્યં શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા ‘જાયન્તે’ ઇતિ શેષઃ| કિંવિશિષ્ટાસ્તે? એકોત્તરપરિવૃદ્ધા ઇતિ; તથાહિ- શબ્દગુણમાકાશં, શબ્દસ્પર્શગુણો વાયુઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપગુણં તેજઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણા આપઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધગુણા પૃથ્વી; પરસ્પરં ભૂતાનુપ્રવેશાદિત્થમેકોત્તરા વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા| આપ્યો જલસમ્ભવઃ| તત્ર સર્વેષ્વેવ ભૂતેષુ સર્વભૂતાનાં સાન્નિધ્યમસ્તીતિ દર્શયન્નાહ- પરસ્પરસંસર્ગાદિત્યાદિ| પરસ્પરસંસર્ગાત્ અન્યોન્યસંયોગાત્, પરસ્પરાનુગ્રહાત્ અન્યોન્યોપકારાત્, પરસ્પરાનુપ્રવેશાત્ અનુપ્રવેશાદેકાત્મીભાવાત્, સર્વેષુ ભૂતેષુ, સર્વેષામાકાશાદીનાં, સર્વેષુ દ્રવ્યેષ્વિત્યન્યે| સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વભૂતાનાં સાન્નિધ્યમસ્તીતિ સર્વ એવ ગુણાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રાપ્નુવન્તીત્યાહ- ઉત્કર્ષાપકર્ષાદિત્યાદિ|- ઉત્કર્ષો વૃદ્ધિઃ, અપકર્ષો હ્રાસઃ; આકાશાધિકે દ્રવ્યે શબ્દોઽધિકઃ, વાતાધિકે દ્રવ્યે સ્પર્શોઽધિકઃ, એવં શેષેષુ ભૂતેષુ શેષગુણાઃ; તેન સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સર્વાત્મકત્વેઽપ્યુત્કર્ષેણાભિધાનાદાપ્ય એવ રસઃ| યદિ પુનરસૌ રસ આપ્ય એવ નાન્યભૂતજઃ, સ એવમપાં સ્વભાવેનાવ્યક્તરસત્વાત્તેનાપ્યવ્યક્તરસેન ભવિતવ્યમિત્યાહ- શેષેત્યાદિ| પાનીયાદન્યાનિ ભૂતાનિ શેષભૂતાનિ, તેષાં સંસર્ગો મિલનં, તતો હેતોરાપ્યો રસોઽવ્યક્તોઽપિ કાલસહાયભૂમિવિયદનિલાનલસંસર્ગેણ પરિપાકાન્તરં ગતઃ, ષોઢા વિભજ્યતે ષટ્ પ્રકારો ભવતિ| તત્ર યસ્ય યસ્ય શેષભૂતસ્ય સંસર્ગાદ્યો યો રસ ઉત્પદ્યતે તં તં રસં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| નનુ ચ, શેષભૂતસંસર્ગઃ પ્રતિપાદનીયઃ, તત્ કથમુદકોપાદનમ્? ઉચ્યતે- નિષ્પત્તાવેવ તોયપ્રાધાન્યમુક્તં; વિશેષે તુ ન પ્રાપ્નોતીતિ વિશેષેઽપિ તોયસ્ય પ્રાધાન્યપ્રતિપાદનાય પૃથિવ્યમ્બુગુણબાહુલ્યાદિત્યુક્તં, ‘તોયાગ્નિગુણબાહુલ્યાદમ્લ’ ઇત્યેકે પઠન્તિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર, મધુરામ્લલવણા વાતઘ્નાઃ, મધુરતિક્તકષાયાઃ પિત્તઘ્નાઃ, કટુતિક્તકષાયાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ ||૪||

ષણ્ણાં રસાનાં ક્રિયાવિશેષં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર વાયોરાત્મૈવાત્મા, પિત્તમાગ્નેયં, શ્લેષ્મા સૌમ્ય ઇતિ ||૫||

દોષાણામુત્પત્તિકારણમાહ- તત્રેત્યાદિ| આત્મૈવાત્મેતિ આત્મૈવ યોનિઃ, વાયુતો વાતોત્પત્તિરિત્યર્થઃ; પિત્તમાગ્નેયમિતિ અનલઃ પિત્તસ્ય યોનિરિત્યર્થઃ; શ્લેષ્મા સૌમ્ય ઇતિ સોમાદુત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ત એતે રસાઃ સ્વયોનિવર્ધના, અન્યયોનિપ્રશમનાશ્ચ ||૬||

ત એતે ઇત્યાદિ| સ્વયોનિવર્ધના ઇતિ યેભ્યઃ કારણેભ્યો મધુરાદયો રસા ઉત્પદ્યન્તે તાનિ વર્ધયન્તીત્યર્થઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

કેચિદાહુઃ- અગ્નીષોમીયત્વાજ્જગતો રસા દ્વિવિધાઃ- સૌમ્યા આગ્નેયાશ્ચ | મધુરતિક્તકષાયાઃ સૌમ્યાઃ; કટ્વમ્લલવણા આગ્નેયાઃ | તત્ર મધુરામ્લલવણાઃ સ્નિગ્ધા ગુરવશ્ચ, કટુતિક્તકષાયા રૂક્ષા લઘવશ્ચ; સૌમ્યાઃ શીતાઃ, આગ્નેયા ઉષ્ણાઃ ||૭||

કેચિદિત્યાદિ| અગ્નીષોમીયત્વાદિતિ અગ્નિશ્ચ સોમશ્ચ યોનિર્જગત ઇત્યર્થઃ|સૌમ્યાશ્ચાગ્નેયાશ્ચેતિ ચકારદ્વયાત્ સ્નેહરૂક્ષગુરુત્વલઘુત્વૈરપિ દ્વૈવિધ્યં સૂચયતિ||૭||

Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8

તત્ર શૈત્યરૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યવૈષ્ટમ્ભ્યગુણલક્ષણો વાયુઃ, તસ્ય સમાનયોનિઃ કષાયો રસઃ; સોઽસ્ય શૈત્યાચ્છૈત્યં વર્ધયતિ, રૌક્ષ્યાદ્રૌક્ષ્યં, લાઘવાલ્લાઘવં, વૈશદ્યાદ્વૈશદ્યં, વૈષ્ટમ્ભ્યાદ્વૈષ્ટમ્ભ્યમિતિ; (૧) |૮|

મધુરેત્યાદિ| સમાનયોનિઃ તુલ્યયોનિરિત્યર્થઃ||૮(૧)||

Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8

ઔષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યરૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યગુણલક્ષણં પિત્તં, તસ્ય સમાનયોનિઃ કટુકો રસઃ; સોઽસ્ય ઔષ્ણ્યાદૌષ્ણ્યં વર્ધયતિ, તૈક્ષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યં, રૌક્ષ્યાદ્રૌક્ષ્યં, લાઘવાલ્લાઘવં, વૈશદ્યાદ્વૈશદ્યમિતિ(૨) |૮|

ઔષ્ણ્યેત્યાદિ||૮(૨)||

Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8

માધુર્યસ્નેહગૌરવશૈત્યપૈચ્છિલ્યગુણલક્ષણઃ શ્લેષ્મા; તસ્ય સમાનયોનિર્મધુરો રસઃ, સોઽસ્ય માધુર્યાન્માધુર્યં વર્ધયતિ, સ્નેહાત્ સ્નેહં, ગૌરવાદ્ગૌરવં, શૈત્યાચ્છૈત્યં, પૈચ્છિલ્યાત્પૈચ્છિલ્યમિતિ (૩) ||૮|| તસ્ય પુનરન્યયોનિઃ કટુકો રસઃ; સ શ્લેષ્મણઃ પ્રત્યનીકત્વાત્ કટુકત્વાન્માધુર્યમભિભવતિ, રૌક્ષ્યાત્ સ્નેહં, લાઘવાદ્ગૌરવમ્, ઔષ્ણ્યાચ્છૈત્યં, વૈશદ્યાત્ પૈચ્છિલ્યમિતિ | તદેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તં ભવતિ (૪) ||૮||

માધુર્યેત્યાદિ| તસ્ય શ્લેષ્મણઃ| પ્રત્યનીકત્વાત્ વિરુદ્ધત્વાત્| નિદર્શનમાત્રમુક્તમિતિ દૃષ્ટાન્તમાત્રમુક્તમ્||૮(૩-૪)||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

રસલક્ષણમત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર, યઃ પરિતોષમુત્પાદયતિ પ્રહ્લાદયતિ તર્પયતિ જીવયતિ મુખોપલેપં જનયતિ શ્લેષ્માણં ચાભિવર્ધયતિ સ મધુરઃ; યો દન્તહર્ષમુત્પાદયતિ મુખાસ્રાવં જનયતિ શ્રદ્ધાં ચોત્પાદયતિ સોઽમ્લઃ; યો ભક્તરુચિમુત્પાદયતિ કફપ્રસેકં જનયતિ માર્દવં ચાપાદયતિ સ લવણઃ; યો જિહ્વાગ્રં બાધતે ઉદ્વેગં જનયતિ શિરો ગૃહ્ણીતે નાસિકાં સ્રાવયતિ સ કટુકઃ; યો ગલે ચોષમુત્પાદયતિ મુખવૈશદ્યં જનયતિ ભક્તરુચિં ચાપાદયતિ હર્ષં ચ સ તિક્તઃ; યો વક્ત્રં પરિશોષયતિ જિહ્વાં સ્તમ્ભયતિ કણ્ઠં બધ્નાતિ હૃદયં કર્ષતિ પીડયતિ ચ સ કષાય ઇતિ ||૯||

રસલક્ષણમિત્યાદિ| પરિતોષઃ પરિતુષ્ટિઃ| પ્રહ્લાદયતિ સુખમુત્પાદયતિ| તર્પયતિ તૃપ્તિં કરોતિ| જીવયતિ પ્રાણાન્ ધારયતિ| ઉપલેપો મલવૃદ્ધિઃ| દન્તહર્ષો દન્તકુણ્ઠતા| કફપ્રસેકઃ શ્લેષ્માસ્રાવઃ| શિરો ગૃહ્ણીતે ઉદ્વેજકત્વેન, ન તુ કફવાતવેદનાભિઃ| ચોષ આકર્ષણમ્| હર્ષો રોમહર્ષઃ||૯||

Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10

રસગુણાનત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર, મધુરો રસો રસરક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જૌજઃશુક્રસ્તન્યવર્ધનશ્ચક્ષુષ્યઃ કેશ્યો વર્ણ્યો બલકૃત્સન્ધાનઃ શોણિતરસપ્રસાદનો બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણહિતઃ ષટ્પદપિપીલિકાનામિષ્ટતમસ્તૃષ્ણામૂર્ચ્છાદાહપ્રશમનઃ ષડિન્દ્રિયપ્રસાદનઃ કૃમિકફકરશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમાસેવ્યમાનઃ કાસશ્વાસાલસકવમથુવદનમાધુર્યસ્વરોપઘાતકૃમિગલગણ્ડાનાપાદયતિ તથાઽર્બુદશ્લીપદબસ્તિગુદોપલેપાભિષ્યન્દપ્રભૃતીઞ્જનયતિ(૧) |૧૦|

રસગુણાનિત્યાદિ| ષષ્ઠમિન્દ્રિયં મનઃ| તસ્યેદાનીમતિસેવ્યમાનસ્યાતિસેવાં દોષકરીં નિદર્શયન્નાહ- સ એવઙ્ગુણ ઇત્યાદિ||૧૦(૧)||

Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10

અમ્લો જરણઃ પાચનો દીપનઃ પવનનિગ્રહણોઽનુલોમનઃ કોષ્ઠવિદાહી બહિઃશીતઃ ક્લેદનઃ પ્રાયશો હ્યદ્યશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો દન્તહર્ષનયનસમ્મીલનરોમસંવેજનકફવિલયનશરીરશૈથિલ્યાન્યાપાદયતિ, તથા ક્ષતાભિહતદગ્ધદષ્ટભગ્નરુગ્ણશૂનપ્રચ્યુતાવમૂત્રિતવિસર્પિતચ્છિન્નભિન્નવિદ્ધોત્પિષ્ટાદીનિ પાચયત્યાગ્નેયસ્વભાવાત્ પરિદહતિ કણ્ઠમુરો હૃદયં ચેતિ(૨) |૧૦|

અમ્લસ્ય સેવિતસ્ય ગુણાન્ દર્શયન્નાહ- અમ્લ ઇત્યાદિ| જરણ આહારસ્ય| પાચનો દોષામયોઃ શોથસ્ય વા| અનુલોમનો વાતમૂત્રપુરીષાણામ્| તસ્યૈકસ્યાતિસેવિતસ્ય દોષં નિર્દિશન્નાહ- સ એવઙ્ગુણ ઇત્યાદિ| રોમસંવેજનં રોમાઞ્ચઃ| અભિહતમભિઘાતઃ, દષ્ટં વ્યાડાદિભિઃ, ભગ્નં કાણ્ડભગ્નાદ્યનેકધા, રુગ્ણં વક્રીભૂતં, પ્રચ્યુતં ભ્રષ્ટં સ્વસ્થાનાત્, અવમૂત્રિતં મૂત્રવિષાણાં જન્તૂનાં મૂત્રસઙ્ગઃ, વિસર્પિતં સ્પર્શવિષાણાં જન્તૂનાં વિસર્પિતસઙ્ગઃ, છિન્નં નિઃશેષતઃ, ભિન્નં કોષ્ઠાદિ, વિદ્ધં સિરાદિ, ઉત્પિષ્ટં પ્રહારચૂર્ણિતાદિ||૧૦(૨)||

Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10

લવણઃ સંશોધનઃ પાચનો વિશ્લેષણઃ ક્લેદનઃ શૈથિલ્યકૃદુષ્ણઃ સર્વરસપ્રત્યનીકો માર્ગવિશોધનઃ સર્વશરીરાવયવમાર્દવકરશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમાસેવ્યમાનો ગાત્રકણ્ડૂકોઠશોફવૈવર્ણ્યપુંસ્ત્વોપઘાતેન્દ્રિયોપતાપમુખાક્ષિપાકરક્તપિત્તવાતશોણિતામ્લીકાપ્રભૃતીનાપાદયતિ(૩) |૧૦|

લવણરસગુણકર્માણિ દર્શયન્નાહ- લવણ ઇત્યાદિ| સંશોધનો વમનવિરેચનાભ્યાં, વ્રણસ્ય ચ દુષ્ટસ્ય| વિશ્લેષણ ઇતિ પૃથક્કરણઃ પ્રત્યવયવાનાં, છેદિત્વાત્| ક્લેદનો વ્રણસ્ય| સર્વરસાનાં પ્રત્યનીકો વિપક્ષ ઉચ્છેદક ઇત્યર્થઃ| માર્ગવિશોધનો મૂત્રનાડીવ્રણાદિમાર્ગવિશોધનઃ| તસ્યાતિસેવ્યમાનસ્ય દોષં દર્શયન્નાહ- સ એવઙ્ગુણ ઇત્યાદિ| કોઠઃ પીડકાઃ, પુંસ્ત્વોપઘાતઃ શુક્રક્ષયઃ, ઇન્દ્રિયોપતાપઃ ચક્ષુરાદીનાં સ્વકર્મગુણહાનિઃ, અમ્લીકેતિ અમ્લોદ્ગારઃ| આપાદયતિ કરોતિ||૧૦(૩)||

Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10

કટુકો દીપનઃ પાચનો રોચનઃ શોધનઃ સ્થૌલ્યાલસ્યકફકૃમિવિષકુષ્ઠકણ્ડૂપ્રશમનઃ સન્ધિબન્ધવિચ્છેદનોઽવસાદનઃ સ્તન્યશુક્રમેદસામુપહન્તા ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો ભ્રમમદગલતાલ્વોષ્ઠશોષદાહસન્તાપબલવિઘાતકમ્પતોદભેદકૃત્ કરચરણપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષુ ચ વાતશૂલાનાપાદયતિ(૪) |૧૦|

કટુકસ્ય પ્રકૃતિકર્મ નિર્દિશન્નાહ- કટુક ઇત્યાદિ| અવસાદન અનુત્સાહકૃત્| તસ્યૈવાતિસેવિતસ્ય દોષં નિર્દિશન્નાહ- સ એવઙ્ગુણ ઇત્યાદિ| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ; મદ ઉન્માદપૂર્વરૂપં, હર્ષક્ષયો વા||૧૦(૪)||

Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10

તિક્તશ્છેદનો રોચનો દીપનઃ શોધનઃ કણ્ડૂકોઠતૃષ્ણામૂર્ચ્છાજ્વરપ્રશમનઃ સ્તન્યશોધનો વિણ્મૂત્રક્લેદમેદોવસાપૂયોપશોષણશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો ગાત્રમન્યાસ્તમ્ભાક્ષેપકાર્દિતશિરઃશૂલભ્રમતોદભેદચ્છેદાસ્યવૈરસ્યાન્યાપાદયતિ(૫) |૧૦|

તિક્તસ્ય પ્રકૃતિકર્મ નિર્દિશન્નાહ- તિક્ત ઇત્યાદિ| રોચન ઇતિ ઇતરભક્ષ્યવસ્તૂનાં, ન પુનઃ સ્વયમેવ| તસ્યાપ્યતિસેવિતસ્ય દોષં નિર્દિશન્નાહ- મન્યાસ્તમ્ભેત્યાદિ| મન્યે દ્વે, તયોઃ સ્તમ્ભ ઇતિ||૧૦(૫)||

Adhikarana 16 (10) · Śloka 10

કષાયઃ સઙ્ગ્રાહકો રોપણઃ સ્તમ્ભનઃ શોધનો લેખનઃ શોષણઃ પીડનઃ ક્લેદોપશોષણશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો હૃત્પીડાસ્યશોષોદરાધ્માનવાક્યગ્રહમન્યાસ્તમ્ભ- ગાત્રસ્ફુરણચુમુચુમાયનાકુઞ્ચનાક્ષેપણપ્રભૃતીઞ્જનયતિ ||૧૦||

કષાયસ્ય પ્રકૃતિકર્મ નિર્દિશન્નાહ- કષાય ઇત્યાદિ| રોપણો વ્રણસ્ય| સ્તમ્ભનો ગાત્રાણાં, મૃદૂનાં વા દૃઢીકરણઃ| શોધનો વ્રણસ્ય| લેખનો વ્રણાદ્યુત્સન્નમાંસસ્ય| શોષણો દ્રવધાતોઃ, વ્રણમેહાદીનાં વા| પીડનો વ્રણસ્ય હૃદયસ્ય વા, વાતકારિત્વાત્| તસ્યાપ્યતિસેવયા દોષમાહ- સ એવઙ્ગુણ ઇત્યાદિ| ચુમચુમાયનં રાજિકાલિપ્તસ્યેવ ત્વક્પીડા, આક્ષેપણમતિશયેન કમ્પનમ્| પ્રભૃતિગ્રહણાદન્યાનપિ વાતવિકારાનર્દિતાદીન્ કરોતિ||૧૦||

Adhikarana 17 (11) · Śloka 11

અતઃ સર્વેષામેવ દ્રવ્યાણ્યુપદેક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- કાકોલ્યાદિઃ ક્ષીરઘૃતવસામજ્જશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમમાષશૃઙ્ગાટકકસેરુકત્રપુસૈર્વારુકર્કારુકાલાબૂકાલિન્દકતક- ગિલોડ્યપ્રિયાલપુષ્કરબીજકાશ્મર્યમધૂકદ્રાક્ષાખર્જૂરરાજાદનતાલનાલિકેરેક્ષુવિકારબલાતિબલાત્મગુપ્તા- વિદારીપયસ્યાગોક્ષુરકક્ષીરમોરટમધૂલિકાકૂષ્માણ્ડપ્રભૃતીનિ સમાસેન મધુરો વર્ગઃ; દાડિમામલકમાતુલુઙ્ગામ્રાતકકપિત્થકરમર્દબદરકોલપ્રાચીનામલકતિન્તિડીકકોશામ્રકભવ્યપારાવત- વેત્રફલલકુચામ્લવેતસદન્તશઠદધિતક્રસુરાશુક્તસૌવીરકતુષોદકધાન્યામ્લપ્રભૃતીનિ સમાસેનામ્લો વર્ગઃ; સૈન્ધવસૌવર્ચલવિડપાક્યરોમકસામુદ્રકપક્ત્રિમયવક્ષારોષરપ્રસૂતસુવર્ચિકાપ્રભૃતીનિ સમાસેન લવણો વર્ગઃ; પિપ્પલ્યાદિઃ સુરસાદિઃ શિગ્રુમધુશિગ્રુમૂલકલશુનસુમુખશીતશિવકુષ્ઠદેવદારુહરેણુકાવાલ્ગુજફલ- ચણ્ડાગુગ્ગુલુમુસ્તલાઙ્ગલકીશુકનાસાપીલુપ્રભૃતીનિ સાલસારાદિશ્ચ પ્રાયશઃ કટુકો વર્ગઃ; આરગ્વધાદિર્ગુડૂચ્યાદિર્મણ્ડૂકપર્ણીવેત્રકરીરહરિદ્રાદ્વયેન્દ્રયવવરુણસ્વાદુકણ્ટકસપ્તપર્ણબૃહતીદ્વયશઙ્ખિનીદ્રવન્તી- ત્રિવૃત્કૃતવેધનકર્કોટકકારવેલ્લવાર્તાકકરીરકરવીરસુમનઃશઙ્ખપુષ્પ્યપામાર્ગત્રાયમાણાશોકરોહિણીવૈજયન્તી- સુવર્ચલાપુનર્નવાવૃશ્ચિકાલીજ્યોતિષ્મતીપ્રભૃતીનિ સમાસેન તિક્તો વર્ગઃ; ન્યગ્રોધાદિરમ્બષ્ઠાદિઃ પ્રિયઙ્ગ્વાદી રોધ્રાદિસ્ત્રિફલાશલ્લકીજમ્બ્વામ્રબકુલતિન્દુકફલાનિ કતકશાકફલપાષાણભેદકવનસ્પતિફલાનિ સાલસારાદિશ્ચ પ્રાયશઃ કુરુવકકોવિદારકજીવન્તીચિલ્લીપાલઙ્ક્યાસુનિષણ્ણકપ્રભૃતીનિ વરકાદયો મુદ્ગાદયશ્ચ સમાસેન કષાયો વર્ગઃ ||૧૧||

અત ઇત્યાદિ| અતોઽનન્તરં, સર્વેષાં રસાનાં દ્રવ્યાણ્યુપદેક્ષ્યામઃ| ક્ષીરેત્યાદિ| શૃઙગાટકં દ્વિવિધં સ્થૂલાલ્પભેદેન; ત્રપુસં ‘તિરસી ’ ઇતિ લોકે; એર્વારુઃ રોમશા કર્કટી; ગિલોડ્યઃ કાલઙ્કતકઃ શિતોડ્યકન્દઃ પ્રાવૃડ્જાતઃ શણપત્રિકાકારવલ્લીયુક્તો ‘ગિલ્લોઠી ’ ઇતિ લોકે; ‘અઙ્ગ(ઙ્ક)લોડ્ય’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, ચિચ્ચો(ઞ્ચો)ટકમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ; પ્રિયાલશ્ચારઃ; પુષ્કરબીજં પદ્મબીજં; રાજાદનઃ ક્ષીરિકઃ; પયસ્યા વિદારીભેદઃ; ક્ષીરમોરટઃ કિલાટમસ્તુ, ‘પીલુપર્ણી’ ઇત્યેકે; મધુલિકા મર્કટકઃ| દાડિમેત્યાદિ પ્રાચીનામલકઃ ‘પાનીયામલક’ ઇતિ લોકે; ભવ્યફલં ‘કર્મરઙ્ગ’ ઇત્યેકે, ‘તાલફલસદૃશમહાવલ્કલં કષાયામ્લમધુરં’ ઇત્યન્યે; પારાવતઃ કામરૂપે મધુરામ્લરસફલં; દન્તશઠો જમ્બીરઃ; શુક્તં સન્ધાનકવિશેષશ્ચુક્રમિતિ લોકે; સૌવીરકતુષોદકે નિસ્તુષસતુષયવકૃતે ત્રિવૃત્કષાયસહિતે સન્ધાને; ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકં; પ્રભૃતિગ્રહણાચ્છાણ્ડાક્યાદીનામવબોધઃ| સૈન્ધવેત્યાદિ પાક્યમુદ્ભિદં; રોમકં શાકમ્ભરીદેશોત્થં, શ્વેતલવણમિત્યન્યે; સામુદ્રં સમુદ્રસમીપભવં ગુર્જરરાષ્ટ્રે પ્રચુરં ભવતિ; પક્રિમં પાકાભિનિર્વૃત્તં, ‘ફુલ્લાલવણમ્’ ઇત્યુચ્યતે; ઊષરપ્રસૂતમૂષરલવણં; પ્રભૃતિગ્રહણાટ્ટઙ્કણક્ષારાદીનામવબોધઃ| પિપ્પલ્યાદિરિત્યાદિ| શીતશિવં કર્પૂરમ્, અવલ્ગુજફલં બાકુચીબીજં, ચણ્ડા અજમોદાકારા સુગન્ધિદ્રવ્યં, લાઙ્ગલકી કલિકારિકા, શુકનાસા સ્યોનાકઃ| આરગ્વધાદિરિત્યાદિ મણ્ડૂકપર્ણી બ્રાહ્મી, વેત્રકરીરો વેત્રાઙ્કુરઃ, સ્વાદુકણ્ટકો વિકઙ્કતઃ ‘વૃક્ષકણ્ટકારિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ, કૃતવેધનઃ કોશાતકી, સુમના જાતી, અશોકરોહિણી કટુકા, વૈજયન્તી તર્કારી, સુવર્ચલા સૂર્યાવર્તઃ, વૃશ્ચિકાલી વૃશ્ચિકપત્રી, જ્યોતિષ્મતી કાકમર્દનિકા| ન્યગ્રોધાદિરિત્યાદિ| કતકઃ તોયપ્રસાદનફલઃ, શાકઃ ખરમસૃણપત્રપૃષ્ઠોદરઃ, તયોઃ ફલમ્; વનસ્પતયો ન્યગ્રોધાદયઃ, તેષાં ફલાનિ| સાલસારાદેસ્તિક્તાનુસરત્વાત્ કથં કષાયવર્ગેઽસ્ય પાઠ ઇત્યાહ- પ્રાયશઃ; ‘કષાય’ ઇતિ શેષઃ| કુરુવકઃ કણ્ટસેલયાકઃ, કોવિદારઃ કાઞ્ચનારકઃ (‘કોવિદારમપિ કાઞ્ચનારકં મલ્લિકાં વિચકિલં વિદુર્બુધાઃ’- ઇતિ હલાયુધઃ |), જીવન્તી ડોડી, ચિલ્લી ક્ષેત્રવાસ્તુકઃ, પાલઙ્ક્યા શાકવિશેષઃ ‘પાલઙ્ક’ ઇતિ લોકે, સુનિષણ્ણકઃ સિરિવાલિકા, ‘ચતુષ્પર્ણી’ ઇત્યપરે, વરકાદયઃ કુધાન્યાનિ, મુદ્ગાદયો વૈદલાઃ||૧૧||

Adhikarana 18 (12) · Śloka 12

તત્રૈતેષાં રસાનાં સંયોગાસ્ત્રિષષ્ટિર્ભવન્તિ | તદ્યથા- પઞ્ચદશ દ્વિકાઃ, વિંશતિસ્ત્રિકાઃ, પઞ્ચદશ ચતુષ્કાઃ, ષટ્ પઞ્ચકાઃ, એકશઃ ષડ્રસાઃ, એકઃ ષટ્ક ઇતિ | તેષામન્યત્ર પ્રયોજનાનિ વક્ષ્યામઃ ||૧૨||

તત્રેત્યાદિ| એષાં તુ વિવરણમુત્તરમન્ત્રે સ્વયમેવાચાર્યઃ કરિષ્યતિ, અસ્માભિસ્તુ ગ્રન્થબાહુલ્યભયાદ્વિવરણં ન કૃતમ્| દ્વિષષ્ટિદોષભેદેષુ દ્વિષષ્ટી રસભેદા યોજ્યાઃ, સ્વસ્થે તુ ષડેવ સમુદિતાઃ||૧૨||

Adhikarana 19 (13) · Śloka 13

ભવતિ ચાત્ર- જગ્ધાઃ ષડધિગચ્છન્તિ બલિનો વશ્યતાં રસાઃ | યથા પ્રકુપિતા દોષા વશં યાન્તિ બલીયસઃ ||૧૩||

ઇદાનીં રસાનામેકૈકાનામનભ્યાસપ્રતિપાદિતબહુતરદોષાણાં વિશિષ્ટવિષયે દોષા ન ભવન્તીતિ નિર્દિશન્નાહ- ભવતિ ચાત્ર જગ્ધા ઇત્યાદિ| જગ્ધાઃ ભક્ષિતાઃ, ષડ્રસા એકૈકશઃ કૃત્વા અભ્યસ્તા અપિ બલિનઃ શક્ત્યુપચયબલયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય, વશ્યતાં વશભાવં, યાન્તિ ગચ્છન્તિ, દોષકારિણો ન ભવન્તીત્યર્થઃ; યથા દોષા એવ બલીયસો બલયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય કાર્યકરણક્ષમા ન ભવન્તિ એવં રસા અપીત્યર્થઃ| ‘બલિનો રસસ્ય’ ઇતિ કેચિત્||૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રસવિશેષવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્ણ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને રસવિશેષવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૨||