42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રસવિશેષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

આકાશપવનદહનતોયભૂમિષુ યથાસઙ્ખ્યમેકોત્તરપરિવૃદ્ધાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ, તસ્માદાપ્યો રસઃ | પરસ્પરસંસર્ગાત્ પરસ્પરાનુગ્રહાત્ પરસ્પરાનુપ્રવેશાચ્ચ સર્વેષુ સર્વેષાં સાન્નિધ્યમસ્તિ, ઉત્કર્ષાપકર્ષાત્તુ ગ્રહણમ્ | સ ખલ્વાપ્યો રસઃ શેષભૂતસંસર્ગાદ્વિદગ્ધઃ ષોઢા વિભજ્યતે; તદ્યથા- મધુરોઽમ્લો લવણઃ કટુકસ્તિક્તઃ કષાય ઇતિ | તે ચ ભૂયઃ પરસ્પરસંસર્ગાત્ત્રિષષ્ટિધા ભિદ્યન્તે | તત્ર, ભૂમ્યમ્બુગુણબાહુલ્યાન્મધુરઃ, ભૂમ્યગ્નિગુણબાહુલ્યાદમ્લઃ, તોયાગ્નિગુણબાહુલ્યાલ્લવણઃ , વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાત્ કટુકઃ, વાય્વાકાશગુણબાહુલ્યાત્તિક્તઃ, પૃથિવ્યનિલગુણબાહુલ્યાત્ કષાય ઇતિ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર, મધુરામ્લલવણા વાતઘ્નાઃ, મધુરતિક્તકષાયાઃ પિત્તઘ્નાઃ, કટુતિક્તકષાયાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર વાયોરાત્મૈવાત્મા, પિત્તમાગ્નેયં, શ્લેષ્મા સૌમ્ય ઇતિ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ત એતે રસાઃ સ્વયોનિવર્ધના, અન્યયોનિપ્રશમનાશ્ચ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

કેચિદાહુઃ- અગ્નીષોમીયત્વાજ્જગતો રસા દ્વિવિધાઃ- સૌમ્યા આગ્નેયાશ્ચ | મધુરતિક્તકષાયાઃ સૌમ્યાઃ; કટ્વમ્લલવણા આગ્નેયાઃ | તત્ર મધુરામ્લલવણાઃ સ્નિગ્ધા ગુરવશ્ચ, કટુતિક્તકષાયા રૂક્ષા લઘવશ્ચ; સૌમ્યાઃ શીતાઃ, આગ્નેયા ઉષ્ણાઃ ||૭||

Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8

તત્ર શૈત્યરૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યવૈષ્ટમ્ભ્યગુણલક્ષણો વાયુઃ, તસ્ય સમાનયોનિઃ કષાયો રસઃ; સોઽસ્ય શૈત્યાચ્છૈત્યં વર્ધયતિ, રૌક્ષ્યાદ્રૌક્ષ્યં, લાઘવાલ્લાઘવં, વૈશદ્યાદ્વૈશદ્યં, વૈષ્ટમ્ભ્યાદ્વૈષ્ટમ્ભ્યમિતિ; (૧) |૮|

Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8

ઔષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યરૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યગુણલક્ષણં પિત્તં, તસ્ય સમાનયોનિઃ કટુકો રસઃ; સોઽસ્ય ઔષ્ણ્યાદૌષ્ણ્યં વર્ધયતિ, તૈક્ષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યં, રૌક્ષ્યાદ્રૌક્ષ્યં, લાઘવાલ્લાઘવં, વૈશદ્યાદ્વૈશદ્યમિતિ(૨) |૮|

Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8

માધુર્યસ્નેહગૌરવશૈત્યપૈચ્છિલ્યગુણલક્ષણઃ શ્લેષ્મા; તસ્ય સમાનયોનિર્મધુરો રસઃ, સોઽસ્ય માધુર્યાન્માધુર્યં વર્ધયતિ, સ્નેહાત્ સ્નેહં, ગૌરવાદ્ગૌરવં, શૈત્યાચ્છૈત્યં, પૈચ્છિલ્યાત્પૈચ્છિલ્યમિતિ (૩) ||૮|| તસ્ય પુનરન્યયોનિઃ કટુકો રસઃ; સ શ્લેષ્મણઃ પ્રત્યનીકત્વાત્ કટુકત્વાન્માધુર્યમભિભવતિ, રૌક્ષ્યાત્ સ્નેહં, લાઘવાદ્ગૌરવમ્, ઔષ્ણ્યાચ્છૈત્યં, વૈશદ્યાત્ પૈચ્છિલ્યમિતિ | તદેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તં ભવતિ (૪) ||૮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

રસલક્ષણમત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર, યઃ પરિતોષમુત્પાદયતિ પ્રહ્લાદયતિ તર્પયતિ જીવયતિ મુખોપલેપં જનયતિ શ્લેષ્માણં ચાભિવર્ધયતિ સ મધુરઃ; યો દન્તહર્ષમુત્પાદયતિ મુખાસ્રાવં જનયતિ શ્રદ્ધાં ચોત્પાદયતિ સોઽમ્લઃ; યો ભક્તરુચિમુત્પાદયતિ કફપ્રસેકં જનયતિ માર્દવં ચાપાદયતિ સ લવણઃ; યો જિહ્વાગ્રં બાધતે ઉદ્વેગં જનયતિ શિરો ગૃહ્ણીતે નાસિકાં સ્રાવયતિ સ કટુકઃ; યો ગલે ચોષમુત્પાદયતિ મુખવૈશદ્યં જનયતિ ભક્તરુચિં ચાપાદયતિ હર્ષં ચ સ તિક્તઃ; યો વક્ત્રં પરિશોષયતિ જિહ્વાં સ્તમ્ભયતિ કણ્ઠં બધ્નાતિ હૃદયં કર્ષતિ પીડયતિ ચ સ કષાય ઇતિ ||૯||

Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10

રસગુણાનત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર, મધુરો રસો રસરક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જૌજઃશુક્રસ્તન્યવર્ધનશ્ચક્ષુષ્યઃ કેશ્યો વર્ણ્યો બલકૃત્સન્ધાનઃ શોણિતરસપ્રસાદનો બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણહિતઃ ષટ્પદપિપીલિકાનામિષ્ટતમસ્તૃષ્ણામૂર્ચ્છાદાહપ્રશમનઃ ષડિન્દ્રિયપ્રસાદનઃ કૃમિકફકરશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમાસેવ્યમાનઃ કાસશ્વાસાલસકવમથુવદનમાધુર્યસ્વરોપઘાતકૃમિગલગણ્ડાનાપાદયતિ તથાઽર્બુદશ્લીપદબસ્તિગુદોપલેપાભિષ્યન્દપ્રભૃતીઞ્જનયતિ(૧) |૧૦|

Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10

અમ્લો જરણઃ પાચનો દીપનઃ પવનનિગ્રહણોઽનુલોમનઃ કોષ્ઠવિદાહી બહિઃશીતઃ ક્લેદનઃ પ્રાયશો હ્યદ્યશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો દન્તહર્ષનયનસમ્મીલનરોમસંવેજનકફવિલયનશરીરશૈથિલ્યાન્યાપાદયતિ, તથા ક્ષતાભિહતદગ્ધદષ્ટભગ્નરુગ્ણશૂનપ્રચ્યુતાવમૂત્રિતવિસર્પિતચ્છિન્નભિન્નવિદ્ધોત્પિષ્ટાદીનિ પાચયત્યાગ્નેયસ્વભાવાત્ પરિદહતિ કણ્ઠમુરો હૃદયં ચેતિ(૨) |૧૦|

Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10

લવણઃ સંશોધનઃ પાચનો વિશ્લેષણઃ ક્લેદનઃ શૈથિલ્યકૃદુષ્ણઃ સર્વરસપ્રત્યનીકો માર્ગવિશોધનઃ સર્વશરીરાવયવમાર્દવકરશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમાસેવ્યમાનો ગાત્રકણ્ડૂકોઠશોફવૈવર્ણ્યપુંસ્ત્વોપઘાતેન્દ્રિયોપતાપમુખાક્ષિપાકરક્તપિત્તવાતશોણિતામ્લીકાપ્રભૃતીનાપાદયતિ(૩) |૧૦|

Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10

કટુકો દીપનઃ પાચનો રોચનઃ શોધનઃ સ્થૌલ્યાલસ્યકફકૃમિવિષકુષ્ઠકણ્ડૂપ્રશમનઃ સન્ધિબન્ધવિચ્છેદનોઽવસાદનઃ સ્તન્યશુક્રમેદસામુપહન્તા ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો ભ્રમમદગલતાલ્વોષ્ઠશોષદાહસન્તાપબલવિઘાતકમ્પતોદભેદકૃત્ કરચરણપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષુ ચ વાતશૂલાનાપાદયતિ(૪) |૧૦|

Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10

તિક્તશ્છેદનો રોચનો દીપનઃ શોધનઃ કણ્ડૂકોઠતૃષ્ણામૂર્ચ્છાજ્વરપ્રશમનઃ સ્તન્યશોધનો વિણ્મૂત્રક્લેદમેદોવસાપૂયોપશોષણશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો ગાત્રમન્યાસ્તમ્ભાક્ષેપકાર્દિતશિરઃશૂલભ્રમતોદભેદચ્છેદાસ્યવૈરસ્યાન્યાપાદયતિ(૫) |૧૦|

Adhikarana 16 (10) · Śloka 10

કષાયઃ સઙ્ગ્રાહકો રોપણઃ સ્તમ્ભનઃ શોધનો લેખનઃ શોષણઃ પીડનઃ ક્લેદોપશોષણશ્ચેતિ; સ એવઙ્ગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો હૃત્પીડાસ્યશોષોદરાધ્માનવાક્યગ્રહમન્યાસ્તમ્ભ- ગાત્રસ્ફુરણચુમુચુમાયનાકુઞ્ચનાક્ષેપણપ્રભૃતીઞ્જનયતિ ||૧૦||

Adhikarana 17 (11) · Śloka 11

અતઃ સર્વેષામેવ દ્રવ્યાણ્યુપદેક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- કાકોલ્યાદિઃ ક્ષીરઘૃતવસામજ્જશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમમાષશૃઙ્ગાટકકસેરુકત્રપુસૈર્વારુકર્કારુકાલાબૂકાલિન્દકતક- ગિલોડ્યપ્રિયાલપુષ્કરબીજકાશ્મર્યમધૂકદ્રાક્ષાખર્જૂરરાજાદનતાલનાલિકેરેક્ષુવિકારબલાતિબલાત્મગુપ્તા- વિદારીપયસ્યાગોક્ષુરકક્ષીરમોરટમધૂલિકાકૂષ્માણ્ડપ્રભૃતીનિ સમાસેન મધુરો વર્ગઃ; દાડિમામલકમાતુલુઙ્ગામ્રાતકકપિત્થકરમર્દબદરકોલપ્રાચીનામલકતિન્તિડીકકોશામ્રકભવ્યપારાવત- વેત્રફલલકુચામ્લવેતસદન્તશઠદધિતક્રસુરાશુક્તસૌવીરકતુષોદકધાન્યામ્લપ્રભૃતીનિ સમાસેનામ્લો વર્ગઃ; સૈન્ધવસૌવર્ચલવિડપાક્યરોમકસામુદ્રકપક્ત્રિમયવક્ષારોષરપ્રસૂતસુવર્ચિકાપ્રભૃતીનિ સમાસેન લવણો વર્ગઃ; પિપ્પલ્યાદિઃ સુરસાદિઃ શિગ્રુમધુશિગ્રુમૂલકલશુનસુમુખશીતશિવકુષ્ઠદેવદારુહરેણુકાવાલ્ગુજફલ- ચણ્ડાગુગ્ગુલુમુસ્તલાઙ્ગલકીશુકનાસાપીલુપ્રભૃતીનિ સાલસારાદિશ્ચ પ્રાયશઃ કટુકો વર્ગઃ; આરગ્વધાદિર્ગુડૂચ્યાદિર્મણ્ડૂકપર્ણીવેત્રકરીરહરિદ્રાદ્વયેન્દ્રયવવરુણસ્વાદુકણ્ટકસપ્તપર્ણબૃહતીદ્વયશઙ્ખિનીદ્રવન્તી- ત્રિવૃત્કૃતવેધનકર્કોટકકારવેલ્લવાર્તાકકરીરકરવીરસુમનઃશઙ્ખપુષ્પ્યપામાર્ગત્રાયમાણાશોકરોહિણીવૈજયન્તી- સુવર્ચલાપુનર્નવાવૃશ્ચિકાલીજ્યોતિષ્મતીપ્રભૃતીનિ સમાસેન તિક્તો વર્ગઃ; ન્યગ્રોધાદિરમ્બષ્ઠાદિઃ પ્રિયઙ્ગ્વાદી રોધ્રાદિસ્ત્રિફલાશલ્લકીજમ્બ્વામ્રબકુલતિન્દુકફલાનિ કતકશાકફલપાષાણભેદકવનસ્પતિફલાનિ સાલસારાદિશ્ચ પ્રાયશઃ કુરુવકકોવિદારકજીવન્તીચિલ્લીપાલઙ્ક્યાસુનિષણ્ણકપ્રભૃતીનિ વરકાદયો મુદ્ગાદયશ્ચ સમાસેન કષાયો વર્ગઃ ||૧૧||

Adhikarana 18 (12) · Śloka 12

તત્રૈતેષાં રસાનાં સંયોગાસ્ત્રિષષ્ટિર્ભવન્તિ | તદ્યથા- પઞ્ચદશ દ્વિકાઃ, વિંશતિસ્ત્રિકાઃ, પઞ્ચદશ ચતુષ્કાઃ, ષટ્ પઞ્ચકાઃ, એકશઃ ષડ્રસાઃ, એકઃ ષટ્ક ઇતિ | તેષામન્યત્ર પ્રયોજનાનિ વક્ષ્યામઃ ||૧૨||

Adhikarana 19 (13) · Śloka 13

ભવતિ ચાત્ર- જગ્ધાઃ ષડધિગચ્છન્તિ બલિનો વશ્યતાં રસાઃ | યથા પ્રકુપિતા દોષા વશં યાન્તિ બલીયસઃ ||૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રસવિશેષવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૨||