Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਵਿਸ਼ੇਸੋ ਮਧੁਰਾਦਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਆਕਾਸ਼ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਭੂਮਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੇਕੋਤ੍ਤਰਪਰਿਵਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਾਪ੍ਯੋ ਰਸਃ | ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਸ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤੁ ਗ੍ਰਹਣਮ੍ | ਸ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯੋ ਰਸਃ ਸ਼ੇਸਭੂਤਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸੋਢਾ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਰੋਮ੍ਲੋ ਲਵਣਃ ਕਟੁਕਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਸਾਯ ਇਤਿ | ਤੇ ਚ ਭੂਯਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ | ਤਤ੍ਰ, ਭੂਮ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਃ, ਭੂਮ੍ਯਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਮ੍ਲਃ, ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਲ੍ਲਵਣਃ , ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਟੁਕਃ, ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਃ, ਪਥਿਵ੍ਯਨਿਲਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯ ਇਤਿ ||੩||
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
ਰਸਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਾਰਣਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਕਾਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕਾਸ਼ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਭੂਮਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾ ‘ਜਾਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤੇ? ਏਕੋਤ੍ਤਰਪਰਿਵਦ੍ਧਾ ਇਤਿ; ਤਥਾਹਿ- ਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਮਾਕਾਸ਼ਂ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਗੁਣਂ ਤੇਜਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗੁਣਾ ਆਪਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਗੁਣਾ ਪਥ੍ਵੀ; ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਭੂਤਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਿਤ੍ਥਮੇਕੋਤ੍ਤਰਾ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ| ਆਪ੍ਯੋ ਜਲਸਮ੍ਭਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਭੂਤੇਸੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਸ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯੋਪਕਾਰਾਤ੍, ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦੇਕਾਤ੍ਮੀਭਾਵਾਤ੍, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਸ੍ਤੀਤਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਉਤ੍ਕਰ੍ਸੋ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਅਪਕਰ੍ਸੋ ਹ੍ਰਾਸਃ; ਆਕਾਸ਼ਾਧਿਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਧਿਕਃ, ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਧਿਕਃ, ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਸ਼ੇਸਗੁਣਾਃ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣਾਭਿਧਾਨਾਦਾਪ੍ਯ ਏਵ ਰਸਃ| ਯਦਿ ਪੁਨਰਸੌ ਰਸ ਆਪ੍ਯ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਭੂਤਜਃ, ਸ ਏਵਮਪਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਨਾਪ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੇਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਨੀਯਾਦਨ੍ਯਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ਼ੇਸਭੂਤਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਮਿਲਨਂ, ਤਤੋ ਹੇਤੋਰਾਪ੍ਯੋ ਰਸੋਵ੍ਯਕ੍ਤੋਪਿ ਕਾਲਸਹਾਯਭੂਮਿਵਿਯਦਨਿਲਾਨਲਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਪਰਿਪਾਕਾਨ੍ਤਰਂ ਗਤਃ, ਸੋਢਾ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ਸਟ੍ ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਭੂਤਸ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯੋ ਯੋ ਰਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਂ ਤਂ ਰਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਚ, ਸ਼ੇਸਭੂਤਸਂਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੀਯਃ, ਤਤ੍ ਕਥਮੁਦਕੋਪਾਦਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਵ ਤੋਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ; ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਤੁ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਤੋਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਯ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ‘ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਮ੍ਲ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਪਠਨ੍ਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵਾਤਘ੍ਨਾਃ, ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਾਃ ||੪||
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰਾਤ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਾ, ਪਿਤ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸੌਮ੍ਯ ਇਤਿ ||੫||
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਾਣਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮੇਤਿ ਆਤ੍ਮੈਵ ਯੋਨਿਃ, ਵਾਯੁਤੋ ਵਾਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਪਿਤ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਮਿਤਿ ਅਨਲਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਨਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸੌਮ੍ਯ ਇਤਿ ਸੋਮਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤ ਏਤੇ ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾ, ਅਨ੍ਯਯੋਨਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਸ਼੍ਚ ||੬||
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
ਤ ਏਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾ ਇਤਿ ਯੇਭ੍ਯਃ ਕਾਰਣੇਭ੍ਯੋ ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਰਸਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ- ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜਗਤੋ ਰਸਾ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸੌਮ੍ਯਾ ਆਗ੍ਨੇਯਾਸ਼੍ਚ | ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ ਸੌਮ੍ਯਾਃ; ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਆਗ੍ਨੇਯਾਃ | ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਗੁਰਵਸ਼੍ਚ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਲਘਵਸ਼੍ਚ; ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ, ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਉਸ੍ਣਾਃ ||੭||
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਯੋਨਿਰ੍ਜਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|ਸੌਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨੇਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਦ੍ਵਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਰੂਕ੍ਸਗੁਰੁਤ੍ਵਲਘੁਤ੍ਵੈਰਪਿ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਸੂਚਯਤਿ||੭||
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੈਤ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਵੈਸ੍ਟਮ੍ਭ੍ਯਗੁਣਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਯੋਨਿਃ ਕਸਾਯੋ ਰਸਃ; ਸੋਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਲਾਘਵਾਲ੍ਲਾਘਵਂ, ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ, ਵੈਸ੍ਟਮ੍ਭ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ੍ਟਮ੍ਭ੍ਯਮਿਤਿ; (੧) |੮|
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
ਮਧੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਨਯੋਨਿਃ ਤੁਲ੍ਯਯੋਨਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮(੧)||
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
ਔਸ੍ਣ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਗੁਣਲਕ੍ਸਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਯੋਨਿਃ ਕਟੁਕੋ ਰਸਃ; ਸੋਸ੍ਯ ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਲਾਘਵਾਲ੍ਲਾਘਵਂ, ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਮਿਤਿ(੨) |੮|
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
ਔਸ੍ਣ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੮(੨)||
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਗੁਣਲਕ੍ਸਣਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ; ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਯੋਨਿਰ੍ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ, ਸੋਸ੍ਯ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ, ਗੌਰਵਾਦ੍ਗੌਰਵਂ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ, ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਾਤ੍ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਮਿਤਿ (੩) ||੮|| ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰਨ੍ਯਯੋਨਿਃ ਕਟੁਕੋ ਰਸਃ; ਸ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਟੁਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਭਿਭਵਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ, ਲਾਘਵਾਦ੍ਗੌਰਵਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ, ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਤ੍ ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਮਿਤਿ | ਤਦੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ (੪) ||੮||
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਧੁਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍||੮(੩-੪)||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
ਰਸਲਕ੍ਸਣਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ, ਯਃ ਪਰਿਤੋਸਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਯਤਿ ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਜੀਵਯਤਿ ਮੁਖੋਪਲੇਪਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ ਸ ਮਧੁਰਃ; ਯੋ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਮੁਖਾਸ੍ਰਾਵਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਚੋਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਸੋਮ੍ਲਃ; ਯੋ ਭਕ੍ਤਰੁਚਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਂ ਜਨਯਤਿ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ ਸ ਲਵਣਃ; ਯੋ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਂ ਬਾਧਤੇ ਉਦ੍ਵੇਗਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼ਿਰੋ ਗਹ੍ਣੀਤੇ ਨਾਸਿਕਾਂ ਸ੍ਰਾਵਯਤਿ ਸ ਕਟੁਕਃ; ਯੋ ਗਲੇ ਚੋਸਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਮੁਖਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਜਨਯਤਿ ਭਕ੍ਤਰੁਚਿਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ ਹਰ੍ਸਂ ਚ ਸ ਤਿਕ੍ਤਃ; ਯੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਿਸ਼ੋਸਯਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਕਣ੍ਠਂ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਹਦਯਂ ਕਰ੍ਸਤਿ ਪੀਡਯਤਿ ਚ ਸ ਕਸਾਯ ਇਤਿ ||੯||
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
ਰਸਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਤੋਸਃ ਪਰਿਤੁਸ੍ਟਿਃ| ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਯਤਿ ਸੁਖਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਤਪ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤਿ| ਜੀਵਯਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਧਾਰਯਤਿ| ਉਪਲੇਪੋ ਮਲਵਦ੍ਧਿਃ| ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੋ ਦਨ੍ਤਕੁਣ੍ਠਤਾ| ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਸ਼ਿਰੋ ਗਹ੍ਣੀਤੇ ਉਦ੍ਵੇਜਕਤ੍ਵੇਨ, ਨ ਤੁ ਕਫਵਾਤਵੇਦਨਾਭਿਃ| ਚੋਸ ਆਕਰ੍ਸਣਮ੍| ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ||੯||
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
ਰਸਗੁਣਾਨਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ, ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੌਜਃਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤਨ੍ਯਵਰ੍ਧਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਃ ਕੇਸ਼੍ਯੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯੋ ਬਲਕਤ੍ਸਨ੍ਧਾਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਰਸਪ੍ਰਸਾਦਨੋ ਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਹਿਤਃ ਸਟ੍ਪਦਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਮਿਸ੍ਟਤਮਸ੍ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਨਃ ਕਮਿਕਫਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਸੇਵ੍ਯਮਾਨਃ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਲਸਕਵਮਥੁਵਦਨਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਕਮਿਗਲਗਣ੍ਡਾਨਾਪਾਦਯਤਿ ਤਥਾਰ੍ਬੁਦਸ਼੍ਲੀਪਦਬਸ੍ਤਿਗੁਦੋਪਲੇਪਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਭਤੀਞ੍ਜਨਯਤਿ(੧) |੧੦|
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
ਰਸਗੁਣਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਸ੍ਠਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਨਃ| ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਮਤਿਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯਾਤਿਸੇਵਾਂ ਦੋਸਕਰੀਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦(੧)||
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
ਅਮ੍ਲੋ ਜਰਣਃ ਪਾਚਨੋ ਦੀਪਨਃ ਪਵਨਨਿਗ੍ਰਹਣੋਨੁਲੋਮਨਃ ਕੋਸ੍ਠਵਿਦਾਹੀ ਬਹਿਃਸ਼ੀਤਃ ਕ੍ਲੇਦਨਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਹ੍ਯਦ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਨਯਨਸਮ੍ਮੀਲਨਰੋਮਸਂਵੇਜਨਕਫਵਿਲਯਨਸ਼ਰੀਰਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਨ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਥਾ ਕ੍ਸਤਾਭਿਹਤਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਭਗ੍ਨਰੁਗ੍ਣਸ਼ੂਨਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਵਮੂਤ੍ਰਿਤਵਿਸਰ੍ਪਿਤਚ੍ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਵਿਦ੍ਧੋਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦੀਨਿ ਪਾਚਯਤ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪਰਿਦਹਤਿ ਕਣ੍ਠਮੁਰੋ ਹਦਯਂ ਚੇਤਿ(੨) |੧੦|
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
ਅਮ੍ਲਸ੍ਯ ਸੇਵਿਤਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਮ੍ਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਰਣ ਆਹਾਰਸ੍ਯ| ਪਾਚਨੋ ਦੋਸਾਮਯੋਃ ਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਵਾ| ਅਨੁਲੋਮਨੋ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਮ੍| ਤਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯਾਤਿਸੇਵਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਮਸਂਵੇਜਨਂ ਰੋਮਾਞ੍ਚਃ| ਅਭਿਹਤਮਭਿਘਾਤਃ, ਦਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਡਾਦਿਭਿਃ, ਭਗ੍ਨਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਾਦ੍ਯਨੇਕਧਾ, ਰੁਗ੍ਣਂ ਵਕ੍ਰੀਭੂਤਂ, ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਂ ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍, ਅਵਮੂਤ੍ਰਿਤਂ ਮੂਤ੍ਰਵਿਸਾਣਾਂ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਿਤਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਸਾਣਾਂ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪਿਤਸਙ੍ਗਃ, ਛਿਨ੍ਨਂ ਨਿਃਸ਼ੇਸਤਃ, ਭਿਨ੍ਨਂ ਕੋਸ੍ਠਾਦਿ, ਵਿਦ੍ਧਂ ਸਿਰਾਦਿ, ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਹਾਰਚੂਰ੍ਣਿਤਾਦਿ||੧੦(੨)||
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
ਲਵਣਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਃ ਪਾਚਨੋ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਣਃ ਕ੍ਲੇਦਨਃ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਕਦੁਸ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਰਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੋਧਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਰ੍ਦਵਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਗਾਤ੍ਰਕਣ੍ਡੂਕੋਠਸ਼ੋਫਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਘਾਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਤਾਪਮੁਖਾਕ੍ਸਿਪਾਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਮ੍ਲੀਕਾਪ੍ਰਭਤੀਨਾਪਾਦਯਤਿ(੩) |੧੦|
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
ਲਵਣਰਸਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਲਵਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼ੋਧਨੋ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਂ, ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਚ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਣ ਇਤਿ ਪਥਕ੍ਕਰਣਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਯਵਾਨਾਂ, ਛੇਦਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਲੇਦਨੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ| ਸਰ੍ਵਰਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਵਿਪਕ੍ਸ ਉਚ੍ਛੇਦਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੋਧਨੋ ਮੂਤ੍ਰਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਦਿਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੋਧਨਃ| ਤਸ੍ਯਾਤਿਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਠਃ ਪੀਡਕਾਃ, ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਘਾਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਤਾਪਃ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਗੁਣਹਾਨਿਃ, ਅਮ੍ਲੀਕੇਤਿ ਅਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਃ| ਆਪਾਦਯਤਿ ਕਰੋਤਿ||੧੦(੩)||
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
ਕਟੁਕੋ ਦੀਪਨਃ ਪਾਚਨੋ ਰੋਚਨਃ ਸ਼ੋਧਨਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਲਸ੍ਯਕਫਕਮਿਵਿਸਕੁਸ੍ਠਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਵਿਚ੍ਛੇਦਨੋਵਸਾਦਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਦਸਾਮੁਪਹਨ੍ਤਾ ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਭ੍ਰਮਮਦਗਲਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਸ਼ੋਸਦਾਹਸਨ੍ਤਾਪਬਲਵਿਘਾਤਕਮ੍ਪਤੋਦਭੇਦਕਤ੍ ਕਰਚਰਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਚ ਵਾਤਸ਼ੂਲਾਨਾਪਾਦਯਤਿ(੪) |੧੦|
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
ਕਟੁਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਟੁਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਸਾਦਨ ਅਨੁਤ੍ਸਾਹਕਤ੍| ਤਸ੍ਯੈਵਾਤਿਸੇਵਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ; ਮਦ ਉਨ੍ਮਾਦਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਹਰ੍ਸਕ੍ਸਯੋ ਵਾ||੧੦(੪)||
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
ਤਿਕ੍ਤਸ਼੍ਛੇਦਨੋ ਰੋਚਨੋ ਦੀਪਨਃ ਸ਼ੋਧਨਃ ਕਣ੍ਡੂਕੋਠਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜ੍ਵਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਲੇਦਮੇਦੋਵਸਾਪੂਯੋਪਸ਼ੋਸਣਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਗਾਤ੍ਰਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਕ੍ਸੇਪਕਾਰ੍ਦਿਤਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਭ੍ਰਮਤੋਦਭੇਦਚ੍ਛੇਦਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ(੫) |੧੦|
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਿਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਚਨ ਇਤਿ ਇਤਰਭਕ੍ਸ੍ਯਵਸ੍ਤੂਨਾਂ, ਨ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ| ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਤਿਸੇਵਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਯੋਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਤਿ||੧੦(੫)||
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
ਕਸਾਯਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਕੋ ਰੋਪਣਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਸ਼ੋਧਨੋ ਲੇਖਨਃ ਸ਼ੋਸਣਃ ਪੀਡਨਃ ਕ੍ਲੇਦੋਪਸ਼ੋਸਣਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਹਤ੍ਪੀਡਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸੋਦਰਾਧ੍ਮਾਨਵਾਕ੍ਯਗ੍ਰਹਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭ- ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਚੁਮੁਚੁਮਾਯਨਾਕੁਞ੍ਚਨਾਕ੍ਸੇਪਣਪ੍ਰਭਤੀਞ੍ਜਨਯਤਿ ||੧੦||
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਸਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਪਣੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਮਦੂਨਾਂ ਵਾ ਦਢੀਕਰਣਃ| ਸ਼ੋਧਨੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ| ਲੇਖਨੋ ਵ੍ਰਣਾਦ੍ਯੁਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਸ੍ਯ| ਸ਼ੋਸਣੋ ਦ੍ਰਵਧਾਤੋਃ, ਵ੍ਰਣਮੇਹਾਦੀਨਾਂ ਵਾ| ਪੀਡਨੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਯ ਵਾ, ਵਾਤਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਤਿਸੇਵਯਾ ਦੋਸਮਾਹ- ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੁਮਚੁਮਾਯਨਂ ਰਾਜਿਕਾਲਿਪ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਤ੍ਵਕ੍ਪੀਡਾ, ਆਕ੍ਸੇਪਣਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਕਮ੍ਪਨਮ੍| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਾਨਪਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨਰ੍ਦਿਤਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ||੧੦||
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
ਅਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਕ੍ਸੀਰਘਤਵਸਾਮਜ੍ਜਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਮਾਸਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸੇਰੁਕਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕਰ੍ਕਾਰੁਕਾਲਾਬੂਕਾਲਿਨ੍ਦਕਤਕ- ਗਿਲੋਡ੍ਯਪ੍ਰਿਯਾਲਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਧੂਕਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਖਰ੍ਜੂਰਰਾਜਾਦਨਤਾਲਨਾਲਿਕੇਰੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਬਲਾਤਿਬਲਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾ- ਵਿਦਾਰੀਪਯਸ੍ਯਾਗੋਕ੍ਸੁਰਕਕ੍ਸੀਰਮੋਰਟਮਧੂਲਿਕਾਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨ ਮਧੁਰੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਰਾਤਕਕਪਿਤ੍ਥਕਰਮਰ੍ਦਬਦਰਕੋਲਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਕਭਵ੍ਯਪਾਰਾਵਤ- ਵੇਤ੍ਰਫਲਲਕੁਚਾਮ੍ਲਵੇਤਸਦਨ੍ਤਸ਼ਠਦਧਿਤਕ੍ਰਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨਾਮ੍ਲੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਸੈਨ੍ਧਵਸੌਵਰ੍ਚਲਵਿਡਪਾਕ੍ਯਰੋਮਕਸਾਮੁਦ੍ਰਕਪਕ੍ਤ੍ਰਿਮਯਵਕ੍ਸਾਰੋਸਰਪ੍ਰਸੂਤਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨ ਲਵਣੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸੁਰਸਾਦਿਃ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮੂਲਕਲਸ਼ੁਨਸੁਮੁਖਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਕੁਸ੍ਠਦੇਵਦਾਰੁਹਰੇਣੁਕਾਵਾਲ੍ਗੁਜਫਲ- ਚਣ੍ਡਾਗੁਗ੍ਗੁਲੁਮੁਸ੍ਤਲਾਙ੍ਗਲਕੀਸ਼ੁਕਨਾਸਾਪੀਲੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਾਲਸਾਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਕੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਰ੍ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀਵੇਤ੍ਰਕਰੀਰਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਵਰੁਣਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਬਹਤੀਦ੍ਵਯਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ- ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਤਵੇਧਨਕਰ੍ਕੋਟਕਕਾਰਵੇਲ੍ਲਵਾਰ੍ਤਾਕਕਰੀਰਕਰਵੀਰਸੁਮਨਃਸ਼ਙ੍ਖਪੁਸ੍ਪ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਸ਼ੋਕਰੋਹਿਣੀਵੈਜਯਨ੍ਤੀ- ਸੁਵਰ੍ਚਲਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾਵਸ਼੍ਚਿਕਾਲੀਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨ ਤਿਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਰਮ੍ਬਸ੍ਠਾਦਿਃ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦੀ ਰੋਧ੍ਰਾਦਿਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਸ਼ਲ੍ਲਕੀਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਬਕੁਲਤਿਨ੍ਦੁਕਫਲਾਨਿ ਕਤਕਸ਼ਾਕਫਲਪਾਸਾਣਭੇਦਕਵਨਸ੍ਪਤਿਫਲਾਨਿ ਸਾਲਸਾਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕੁਰੁਵਕਕੋਵਿਦਾਰਕਜੀਵਨ੍ਤੀਚਿਲ੍ਲੀਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਾਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਵਰਕਾਦਯੋ ਮੁਦ੍ਗਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਕਸਾਯੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੧੧||
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤੋਨਨ੍ਤਰਂ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਕ੍ਸੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙਗਾਟਕਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ੍ਥੂਲਾਲ੍ਪਭੇਦੇਨ; ਤ੍ਰਪੁਸਂ ‘ਤਿਰਸੀ ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਏਰ੍ਵਾਰੁਃ ਰੋਮਸ਼ਾ ਕਰ੍ਕਟੀ; ਗਿਲੋਡ੍ਯਃ ਕਾਲਙ੍ਕਤਕਃ ਸ਼ਿਤੋਡ੍ਯਕਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਾਵਡ੍ਜਾਤਃ ਸ਼ਣਪਤ੍ਰਿਕਾਕਾਰਵਲ੍ਲੀਯੁਕ੍ਤੋ ‘ਗਿਲ੍ਲੋਠੀ ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ‘ਅਙ੍ਗ(ਙ੍ਕ)ਲੋਡ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਚਿਚ੍ਚੋ(ਞ੍ਚੋ)ਟਕਮਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਪ੍ਰਿਯਾਲਸ਼੍ਚਾਰਃ; ਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਂ ਪਦ੍ਮਬੀਜਂ; ਰਾਜਾਦਨਃ ਕ੍ਸੀਰਿਕਃ; ਪਯਸ੍ਯਾ ਵਿਦਾਰੀਭੇਦਃ; ਕ੍ਸੀਰਮੋਰਟਃ ਕਿਲਾਟਮਸ੍ਤੁ, ‘ਪੀਲੁਪਰ੍ਣੀ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ਮਧੁਲਿਕਾ ਮਰ੍ਕਟਕਃ| ਦਾਡਿਮੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਃ ‘ਪਾਨੀਯਾਮਲਕ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਭਵ੍ਯਫਲਂ ‘ਕਰ੍ਮਰਙ੍ਗ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ, ‘ਤਾਲਫਲਸਦਸ਼ਮਹਾਵਲ੍ਕਲਂ ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਮਧੁਰਂ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਪਾਰਾਵਤਃ ਕਾਮਰੂਪੇ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਰਸਫਲਂ; ਦਨ੍ਤਸ਼ਠੋ ਜਮ੍ਬੀਰਃ; ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਨਕਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚੁਕ੍ਰਮਿਤਿ ਲੋਕੇ; ਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕੇ ਨਿਸ੍ਤੁਸਸਤੁਸਯਵਕਤੇ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਸਾਯਸਹਿਤੇ ਸਨ੍ਧਾਨੇ; ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਛਾਣ੍ਡਾਕ੍ਯਾਦੀਨਾਮਵਬੋਧਃ| ਸੈਨ੍ਧਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਕ੍ਯਮੁਦ੍ਭਿਦਂ; ਰੋਮਕਂ ਸ਼ਾਕਮ੍ਭਰੀਦੇਸ਼ੋਤ੍ਥਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਲਵਣਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਸਮੁਦ੍ਰਸਮੀਪਭਵਂ ਗੁਰ੍ਜਰਰਾਸ੍ਟ੍ਰੇ ਪ੍ਰਚੁਰਂ ਭਵਤਿ; ਪਕ੍ਰਿਮਂ ਪਾਕਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਂ, ‘ਫੁਲ੍ਲਾਲਵਣਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਊਸਰਪ੍ਰਸੂਤਮੂਸਰਲਵਣਂ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਟ੍ਟਙ੍ਕਣਕ੍ਸਾਰਾਦੀਨਾਮਵਬੋਧਃ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਂ ਕਰ੍ਪੂਰਮ੍, ਅਵਲ੍ਗੁਜਫਲਂ ਬਾਕੁਚੀਬੀਜਂ, ਚਣ੍ਡਾ ਅਜਮੋਦਾਕਾਰਾ ਸੁਗਨ੍ਧਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਲਾਙ੍ਗਲਕੀ ਕਲਿਕਾਰਿਕਾ, ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ ਸ੍ਯੋਨਾਕਃ| ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ, ਵੇਤ੍ਰਕਰੀਰੋ ਵੇਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰਃ, ਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕੋ ਵਿਕਙ੍ਕਤਃ ‘ਵਕ੍ਸਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਃ, ਕਤਵੇਧਨਃ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ, ਅਸ਼ੋਕਰੋਹਿਣੀ ਕਟੁਕਾ, ਵੈਜਯਨ੍ਤੀ ਤਰ੍ਕਾਰੀ, ਸੁਵਰ੍ਚਲਾ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ, ਵਸ਼੍ਚਿਕਾਲੀ ਵਸ਼੍ਚਿਕਪਤ੍ਰੀ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਤਕਃ ਤੋਯਪ੍ਰਸਾਦਨਫਲਃ, ਸ਼ਾਕਃ ਖਰਮਸਣਪਤ੍ਰਪਸ੍ਠੋਦਰਃ, ਤਯੋਃ ਫਲਮ੍; ਵਨਸ੍ਪਤਯੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਫਲਾਨਿ| ਸਾਲਸਾਰਾਦੇਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਨੁਸਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗੇਸ੍ਯ ਪਾਠ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ; ‘ਕਸਾਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਰੁਵਕਃ ਕਣ੍ਟਸੇਲਯਾਕਃ, ਕੋਵਿਦਾਰਃ ਕਾਞ੍ਚਨਾਰਕਃ (‘ਕੋਵਿਦਾਰਮਪਿ ਕਾਞ੍ਚਨਾਰਕਂ ਮਲ੍ਲਿਕਾਂ ਵਿਚਕਿਲਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ’- ਇਤਿ ਹਲਾਯੁਧਃ |), ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਡੋਡੀ, ਚਿਲ੍ਲੀ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁਕਃ, ਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਾ ਸ਼ਾਕਵਿਸ਼ੇਸਃ ‘ਪਾਲਙ੍ਕ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਃ ਸਿਰਿਵਾਲਿਕਾ, ‘ਚਤੁਸ੍ਪਰ੍ਣੀ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ, ਵਰਕਾਦਯਃ ਕੁਧਾਨ੍ਯਾਨਿ, ਮੁਦ੍ਗਾਦਯੋ ਵੈਦਲਾਃ||੧੧||
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
ਤਤ੍ਰੈਤੇਸਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਦ੍ਵਿਕਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਃ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਚਤੁਸ੍ਕਾਃ, ਸਟ੍ ਪਞ੍ਚਕਾਃ, ਏਕਸ਼ਃ ਸਡ੍ਰਸਾਃ, ਏਕਃ ਸਟ੍ਕ ਇਤਿ | ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੧੨||
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਤੁ ਵਿਵਰਣਮੁਤ੍ਤਰਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਚਾਰ੍ਯਃ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ, ਅਸ੍ਮਾਭਿਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਬਾਹੁਲ੍ਯਭਯਾਦ੍ਵਿਵਰਣਂ ਨ ਕਤਮ੍| ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਦੋਸਭੇਦੇਸੁ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟੀ ਰਸਭੇਦਾ ਯੋਜ੍ਯਾਃ, ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਤੁ ਸਡੇਵ ਸਮੁਦਿਤਾਃ||੧੨||
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਜਗ੍ਧਾਃ ਸਡਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਬਲਿਨੋ ਵਸ਼੍ਯਤਾਂ ਰਸਾਃ | ਯਥਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਵਸ਼ਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਬਲੀਯਸਃ ||੧੩||
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਰਸਾਨਾਮੇਕੈਕਾਨਾਮਨਭ੍ਯਾਸਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਬਹੁਤਰਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵਿਸਯੇ ਦੋਸਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਜਗ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਗ੍ਧਾਃ ਭਕ੍ਸਿਤਾਃ, ਸਡ੍ਰਸਾ ਏਕੈਕਸ਼ਃ ਕਤ੍ਵਾ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਾ ਅਪਿ ਬਲਿਨਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਪਚਯਬਲਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਵਸ਼੍ਯਤਾਂ ਵਸ਼ਭਾਵਂ, ਯਾਨ੍ਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਦੋਸਕਾਰਿਣੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਥਾ ਦੋਸਾ ਏਵ ਬਲੀਯਸੋ ਬਲਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਕ੍ਸਮਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਏਵਂ ਰਸਾ ਅਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਬਲਿਨੋ ਰਸਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍||੧੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਣ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੨||