Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਆਕਾਸ਼ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਭੂਮਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੇਕੋਤ੍ਤਰਪਰਿਵਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਾਪ੍ਯੋ ਰਸਃ | ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਸ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤੁ ਗ੍ਰਹਣਮ੍ | ਸ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯੋ ਰਸਃ ਸ਼ੇਸਭੂਤਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸੋਢਾ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਰੋਮ੍ਲੋ ਲਵਣਃ ਕਟੁਕਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਸਾਯ ਇਤਿ | ਤੇ ਚ ਭੂਯਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ | ਤਤ੍ਰ, ਭੂਮ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਃ, ਭੂਮ੍ਯਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਮ੍ਲਃ, ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਲ੍ਲਵਣਃ , ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਟੁਕਃ, ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਃ, ਪਥਿਵ੍ਯਨਿਲਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯ ਇਤਿ ||੩||
View original
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵਾਤਘ੍ਨਾਃ, ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਾਃ ||੪||
View original
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰਾਤ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਾ, ਪਿਤ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸੌਮ੍ਯ ਇਤਿ ||੫||
View original
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤ ਏਤੇ ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾ, ਅਨ੍ਯਯੋਨਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਸ਼੍ਚ ||੬||
View original
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ- ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜਗਤੋ ਰਸਾ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸੌਮ੍ਯਾ ਆਗ੍ਨੇਯਾਸ਼੍ਚ | ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ ਸੌਮ੍ਯਾਃ; ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਆਗ੍ਨੇਯਾਃ | ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਗੁਰਵਸ਼੍ਚ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਲਘਵਸ਼੍ਚ; ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ, ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਉਸ੍ਣਾਃ ||੭||
View original
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੈਤ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਵੈਸ੍ਟਮ੍ਭ੍ਯਗੁਣਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਯੋਨਿਃ ਕਸਾਯੋ ਰਸਃ; ਸੋਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਲਾਘਵਾਲ੍ਲਾਘਵਂ, ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ, ਵੈਸ੍ਟਮ੍ਭ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ੍ਟਮ੍ਭ੍ਯਮਿਤਿ; (੧) |੮|
View original
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
ਔਸ੍ਣ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਗੁਣਲਕ੍ਸਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਯੋਨਿਃ ਕਟੁਕੋ ਰਸਃ; ਸੋਸ੍ਯ ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਲਾਘਵਾਲ੍ਲਾਘਵਂ, ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਮਿਤਿ(੨) |੮|
View original
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਗੁਣਲਕ੍ਸਣਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ; ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਯੋਨਿਰ੍ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ, ਸੋਸ੍ਯ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ, ਗੌਰਵਾਦ੍ਗੌਰਵਂ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ, ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਾਤ੍ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਮਿਤਿ (੩) ||੮|| ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰਨ੍ਯਯੋਨਿਃ ਕਟੁਕੋ ਰਸਃ; ਸ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਟੁਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਭਿਭਵਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ, ਲਾਘਵਾਦ੍ਗੌਰਵਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ, ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਤ੍ ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਮਿਤਿ | ਤਦੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ (੪) ||੮||
View original
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
ਰਸਲਕ੍ਸਣਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ, ਯਃ ਪਰਿਤੋਸਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਯਤਿ ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਜੀਵਯਤਿ ਮੁਖੋਪਲੇਪਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ ਸ ਮਧੁਰਃ; ਯੋ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਮੁਖਾਸ੍ਰਾਵਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਚੋਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਸੋਮ੍ਲਃ; ਯੋ ਭਕ੍ਤਰੁਚਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਂ ਜਨਯਤਿ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ ਸ ਲਵਣਃ; ਯੋ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਂ ਬਾਧਤੇ ਉਦ੍ਵੇਗਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼ਿਰੋ ਗਹ੍ਣੀਤੇ ਨਾਸਿਕਾਂ ਸ੍ਰਾਵਯਤਿ ਸ ਕਟੁਕਃ; ਯੋ ਗਲੇ ਚੋਸਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਮੁਖਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਜਨਯਤਿ ਭਕ੍ਤਰੁਚਿਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ ਹਰ੍ਸਂ ਚ ਸ ਤਿਕ੍ਤਃ; ਯੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਿਸ਼ੋਸਯਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਕਣ੍ਠਂ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਹਦਯਂ ਕਰ੍ਸਤਿ ਪੀਡਯਤਿ ਚ ਸ ਕਸਾਯ ਇਤਿ ||੯||
View original
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
ਰਸਗੁਣਾਨਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ, ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੌਜਃਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤਨ੍ਯਵਰ੍ਧਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਃ ਕੇਸ਼੍ਯੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯੋ ਬਲਕਤ੍ਸਨ੍ਧਾਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਰਸਪ੍ਰਸਾਦਨੋ ਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਹਿਤਃ ਸਟ੍ਪਦਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਮਿਸ੍ਟਤਮਸ੍ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਨਃ ਕਮਿਕਫਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਸੇਵ੍ਯਮਾਨਃ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਲਸਕਵਮਥੁਵਦਨਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਕਮਿਗਲਗਣ੍ਡਾਨਾਪਾਦਯਤਿ ਤਥਾਰ੍ਬੁਦਸ਼੍ਲੀਪਦਬਸ੍ਤਿਗੁਦੋਪਲੇਪਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਭਤੀਞ੍ਜਨਯਤਿ(੧) |੧੦|
View original
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
ਅਮ੍ਲੋ ਜਰਣਃ ਪਾਚਨੋ ਦੀਪਨਃ ਪਵਨਨਿਗ੍ਰਹਣੋਨੁਲੋਮਨਃ ਕੋਸ੍ਠਵਿਦਾਹੀ ਬਹਿਃਸ਼ੀਤਃ ਕ੍ਲੇਦਨਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਹ੍ਯਦ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਨਯਨਸਮ੍ਮੀਲਨਰੋਮਸਂਵੇਜਨਕਫਵਿਲਯਨਸ਼ਰੀਰਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਨ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਥਾ ਕ੍ਸਤਾਭਿਹਤਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਭਗ੍ਨਰੁਗ੍ਣਸ਼ੂਨਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਵਮੂਤ੍ਰਿਤਵਿਸਰ੍ਪਿਤਚ੍ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਵਿਦ੍ਧੋਤ੍ਪਿਸ੍ਟਾਦੀਨਿ ਪਾਚਯਤ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪਰਿਦਹਤਿ ਕਣ੍ਠਮੁਰੋ ਹਦਯਂ ਚੇਤਿ(੨) |੧੦|
View original
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
ਲਵਣਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਃ ਪਾਚਨੋ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਣਃ ਕ੍ਲੇਦਨਃ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਕਦੁਸ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਰਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੋਧਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਰ੍ਦਵਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਗਾਤ੍ਰਕਣ੍ਡੂਕੋਠਸ਼ੋਫਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਘਾਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਤਾਪਮੁਖਾਕ੍ਸਿਪਾਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਮ੍ਲੀਕਾਪ੍ਰਭਤੀਨਾਪਾਦਯਤਿ(੩) |੧੦|
View original
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
ਕਟੁਕੋ ਦੀਪਨਃ ਪਾਚਨੋ ਰੋਚਨਃ ਸ਼ੋਧਨਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਲਸ੍ਯਕਫਕਮਿਵਿਸਕੁਸ੍ਠਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਵਿਚ੍ਛੇਦਨੋਵਸਾਦਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਦਸਾਮੁਪਹਨ੍ਤਾ ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਭ੍ਰਮਮਦਗਲਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਸ਼ੋਸਦਾਹਸਨ੍ਤਾਪਬਲਵਿਘਾਤਕਮ੍ਪਤੋਦਭੇਦਕਤ੍ ਕਰਚਰਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਚ ਵਾਤਸ਼ੂਲਾਨਾਪਾਦਯਤਿ(੪) |੧੦|
View original
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
ਤਿਕ੍ਤਸ਼੍ਛੇਦਨੋ ਰੋਚਨੋ ਦੀਪਨਃ ਸ਼ੋਧਨਃ ਕਣ੍ਡੂਕੋਠਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜ੍ਵਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਲੇਦਮੇਦੋਵਸਾਪੂਯੋਪਸ਼ੋਸਣਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਗਾਤ੍ਰਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਕ੍ਸੇਪਕਾਰ੍ਦਿਤਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਭ੍ਰਮਤੋਦਭੇਦਚ੍ਛੇਦਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ(੫) |੧੦|
View original
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
ਕਸਾਯਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਕੋ ਰੋਪਣਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਸ਼ੋਧਨੋ ਲੇਖਨਃ ਸ਼ੋਸਣਃ ਪੀਡਨਃ ਕ੍ਲੇਦੋਪਸ਼ੋਸਣਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਸ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਹਤ੍ਪੀਡਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸੋਦਰਾਧ੍ਮਾਨਵਾਕ੍ਯਗ੍ਰਹਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭ- ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਚੁਮੁਚੁਮਾਯਨਾਕੁਞ੍ਚਨਾਕ੍ਸੇਪਣਪ੍ਰਭਤੀਞ੍ਜਨਯਤਿ ||੧੦||
View original
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
ਅਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਕ੍ਸੀਰਘਤਵਸਾਮਜ੍ਜਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਮਾਸਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸੇਰੁਕਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕਰ੍ਕਾਰੁਕਾਲਾਬੂਕਾਲਿਨ੍ਦਕਤਕ- ਗਿਲੋਡ੍ਯਪ੍ਰਿਯਾਲਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਧੂਕਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਖਰ੍ਜੂਰਰਾਜਾਦਨਤਾਲਨਾਲਿਕੇਰੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਬਲਾਤਿਬਲਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾ- ਵਿਦਾਰੀਪਯਸ੍ਯਾਗੋਕ੍ਸੁਰਕਕ੍ਸੀਰਮੋਰਟਮਧੂਲਿਕਾਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨ ਮਧੁਰੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਰਾਤਕਕਪਿਤ੍ਥਕਰਮਰ੍ਦਬਦਰਕੋਲਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਕਭਵ੍ਯਪਾਰਾਵਤ- ਵੇਤ੍ਰਫਲਲਕੁਚਾਮ੍ਲਵੇਤਸਦਨ੍ਤਸ਼ਠਦਧਿਤਕ੍ਰਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨਾਮ੍ਲੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਸੈਨ੍ਧਵਸੌਵਰ੍ਚਲਵਿਡਪਾਕ੍ਯਰੋਮਕਸਾਮੁਦ੍ਰਕਪਕ੍ਤ੍ਰਿਮਯਵਕ੍ਸਾਰੋਸਰਪ੍ਰਸੂਤਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨ ਲਵਣੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸੁਰਸਾਦਿਃ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮੂਲਕਲਸ਼ੁਨਸੁਮੁਖਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਕੁਸ੍ਠਦੇਵਦਾਰੁਹਰੇਣੁਕਾਵਾਲ੍ਗੁਜਫਲ- ਚਣ੍ਡਾਗੁਗ੍ਗੁਲੁਮੁਸ੍ਤਲਾਙ੍ਗਲਕੀਸ਼ੁਕਨਾਸਾਪੀਲੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਾਲਸਾਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਕੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਰ੍ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀਵੇਤ੍ਰਕਰੀਰਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਵਰੁਣਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਬਹਤੀਦ੍ਵਯਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ- ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਤਵੇਧਨਕਰ੍ਕੋਟਕਕਾਰਵੇਲ੍ਲਵਾਰ੍ਤਾਕਕਰੀਰਕਰਵੀਰਸੁਮਨਃਸ਼ਙ੍ਖਪੁਸ੍ਪ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਸ਼ੋਕਰੋਹਿਣੀਵੈਜਯਨ੍ਤੀ- ਸੁਵਰ੍ਚਲਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾਵਸ਼੍ਚਿਕਾਲੀਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸਮਾਸੇਨ ਤਿਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਗਃ; ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਰਮ੍ਬਸ੍ਠਾਦਿਃ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦੀ ਰੋਧ੍ਰਾਦਿਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਸ਼ਲ੍ਲਕੀਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਬਕੁਲਤਿਨ੍ਦੁਕਫਲਾਨਿ ਕਤਕਸ਼ਾਕਫਲਪਾਸਾਣਭੇਦਕਵਨਸ੍ਪਤਿਫਲਾਨਿ ਸਾਲਸਾਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕੁਰੁਵਕਕੋਵਿਦਾਰਕਜੀਵਨ੍ਤੀਚਿਲ੍ਲੀਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਾਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਵਰਕਾਦਯੋ ਮੁਦ੍ਗਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਕਸਾਯੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੧੧||
View original
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
ਤਤ੍ਰੈਤੇਸਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਦ੍ਵਿਕਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਃ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਚਤੁਸ੍ਕਾਃ, ਸਟ੍ ਪਞ੍ਚਕਾਃ, ਏਕਸ਼ਃ ਸਡ੍ਰਸਾਃ, ਏਕਃ ਸਟ੍ਕ ਇਤਿ | ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੧੨||
View original
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਜਗ੍ਧਾਃ ਸਡਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਬਲਿਨੋ ਵਸ਼੍ਯਤਾਂ ਰਸਾਃ | ਯਥਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਵਸ਼ਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਬਲੀਯਸਃ ||੧੩||
View original
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon