Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ರಸವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಸವಿಶೇಷೋ ಮಧುರಾದಿಃ, ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾನಮ್||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಆಕಾಶಪವನದಹನತೋಯಭೂಮಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮೇಕೋತ್ತರಪರಿವೃದ್ಧಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ, ತಸ್ಮಾದಾಪ್ಯೋ ರಸಃ | ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಪರಸ್ಪರಾನುಗ್ರಹಾತ್ ಪರಸ್ಪರಾನುಪ್ರವೇಶಾಚ್ಚ ಸರ್ವೇಷು ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಸ್ತಿ, ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾತ್ತು ಗ್ರಹಣಮ್ | ಸ ಖಲ್ವಾಪ್ಯೋ ರಸಃ ಶೇಷಭೂತಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಿದಗ್ಧಃ ಷೋಢಾ ವಿಭಜ್ಯತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ಮಧುರೋಽಮ್ಲೋ ಲವಣಃ ಕಟುಕಸ್ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯ ಇತಿ | ತೇ ಚ ಭೂಯಃ ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗಾತ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ | ತತ್ರ, ಭೂಮ್ಯಮ್ಬುಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾನ್ಮಧುರಃ, ಭೂಮ್ಯಗ್ನಿಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾದಮ್ಲಃ, ತೋಯಾಗ್ನಿಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾಲ್ಲವಣಃ , ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಕಟುಕಃ, ವಾಯ್ವಾಕಾಶಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ತಿಕ್ತಃ, ಪೃಥಿವ್ಯನಿಲಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯ ಇತಿ ||೩||
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
ರಸಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ಕಾರಣಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಕಾಶೇತ್ಯಾದಿ| ಆಕಾಶಪವನದಹನತೋಯಭೂಮಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾ ‘ಜಾಯನ್ತೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಸ್ತೇ? ಏಕೋತ್ತರಪರಿವೃದ್ಧಾ ಇತಿ; ತಥಾಹಿ- ಶಬ್ದಗುಣಮಾಕಾಶಂ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಗುಣೋ ವಾಯುಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪಗುಣಂ ತೇಜಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗುಣಾ ಆಪಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಗುಣಾ ಪೃಥ್ವೀ; ಪರಸ್ಪರಂ ಭೂತಾನುಪ್ರವೇಶಾದಿತ್ಥಮೇಕೋತ್ತರಾ ವೃದ್ಧಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ| ಆಪ್ಯೋ ಜಲಸಮ್ಭವಃ| ತತ್ರ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಭೂತೇಷು ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಸ್ಪರಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಯೋಗಾತ್, ಪರಸ್ಪರಾನುಗ್ರಹಾತ್ ಅನ್ಯೋನ್ಯೋಪಕಾರಾತ್, ಪರಸ್ಪರಾನುಪ್ರವೇಶಾತ್ ಅನುಪ್ರವೇಶಾದೇಕಾತ್ಮೀಭಾವಾತ್, ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು, ಸರ್ವೇಷಾಮಾಕಾಶಾದೀನಾಂ, ಸರ್ವೇಷು ದ್ರವ್ಯೇಷ್ವಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಸ್ತೀತಿ ಸರ್ವ ಏವ ಗುಣಾಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ಉತ್ಕರ್ಷೋ ವೃದ್ಧಿಃ, ಅಪಕರ್ಷೋ ಹ್ರಾಸಃ; ಆಕಾಶಾಧಿಕೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಶಬ್ದೋಽಧಿಕಃ, ವಾತಾಧಿಕೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಸ್ಪರ್ಶೋಽಧಿಕಃ, ಏವಂ ಶೇಷೇಷು ಭೂತೇಷು ಶೇಷಗುಣಾಃ; ತೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಂ ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪ್ಯುತ್ಕರ್ಷೇಣಾಭಿಧಾನಾದಾಪ್ಯ ಏವ ರಸಃ| ಯದಿ ಪುನರಸೌ ರಸ ಆಪ್ಯ ಏವ ನಾನ್ಯಭೂತಜಃ, ಸ ಏವಮಪಾಂ ಸ್ವಭಾವೇನಾವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಾತ್ತೇನಾಪ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಶೇಷೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾನೀಯಾದನ್ಯಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಶೇಷಭೂತಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಸಂಸರ್ಗೋ ಮಿಲನಂ, ತತೋ ಹೇತೋರಾಪ್ಯೋ ರಸೋಽವ್ಯಕ್ತೋಽಪಿ ಕಾಲಸಹಾಯಭೂಮಿವಿಯದನಿಲಾನಲಸಂಸರ್ಗೇಣ ಪರಿಪಾಕಾನ್ತರಂ ಗತಃ, ಷೋಢಾ ವಿಭಜ್ಯತೇ ಷಟ್ ಪ್ರಕಾರೋ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಶೇಷಭೂತಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ಯೋ ಯೋ ರಸ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ತಂ ತಂ ರಸಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ನನು ಚ, ಶೇಷಭೂತಸಂಸರ್ಗಃ ಪ್ರತಿಪಾದನೀಯಃ, ತತ್ ಕಥಮುದಕೋಪಾದನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ನಿಷ್ಪತ್ತಾವೇವ ತೋಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಂ; ವಿಶೇಷೇ ತು ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತೋಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಬುಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ‘ತೋಯಾಗ್ನಿಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾದಮ್ಲ’ ಇತ್ಯೇಕೇ ಪಠನ್ತಿ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರ, ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾ ವಾತಘ್ನಾಃ, ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ ಪಿತ್ತಘ್ನಾಃ, ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಾಃ ||೪||
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತತ್ರ ವಾಯೋರಾತ್ಮೈವಾತ್ಮಾ, ಪಿತ್ತಮಾಗ್ನೇಯಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸೌಮ್ಯ ಇತಿ ||೫||
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
ದೋಷಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮೈವಾತ್ಮೇತಿ ಆತ್ಮೈವ ಯೋನಿಃ, ವಾಯುತೋ ವಾತೋತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಪಿತ್ತಮಾಗ್ನೇಯಮಿತಿ ಅನಲಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯೋನಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸೌಮ್ಯ ಇತಿ ಸೋಮಾದುತ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತ ಏತೇ ರಸಾಃ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಾ, ಅನ್ಯಯೋನಿಪ್ರಶಮನಾಶ್ಚ ||೬||
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
ತ ಏತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಾ ಇತಿ ಯೇಭ್ಯಃ ಕಾರಣೇಭ್ಯೋ ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ತಾನಿ ವರ್ಧಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ಕೇಚಿದಾಹುಃ- ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾಜ್ಜಗತೋ ರಸಾ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಸೌಮ್ಯಾ ಆಗ್ನೇಯಾಶ್ಚ | ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ ಸೌಮ್ಯಾಃ; ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ಆಗ್ನೇಯಾಃ | ತತ್ರ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಗುರವಶ್ಚ, ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ರೂಕ್ಷಾ ಲಘವಶ್ಚ; ಸೌಮ್ಯಾಃ ಶೀತಾಃ, ಆಗ್ನೇಯಾ ಉಷ್ಣಾಃ ||೭||
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾದಿತಿ ಅಗ್ನಿಶ್ಚ ಸೋಮಶ್ಚ ಯೋನಿರ್ಜಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|ಸೌಮ್ಯಾಶ್ಚಾಗ್ನೇಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರದ್ವಯಾತ್ ಸ್ನೇಹರೂಕ್ಷಗುರುತ್ವಲಘುತ್ವೈರಪಿ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಸೂಚಯತಿ||೭||
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
ತತ್ರ ಶೈತ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವವೈಶದ್ಯವೈಷ್ಟಮ್ಭ್ಯಗುಣಲಕ್ಷಣೋ ವಾಯುಃ, ತಸ್ಯ ಸಮಾನಯೋನಿಃ ಕಷಾಯೋ ರಸಃ; ಸೋಽಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛೈತ್ಯಂ ವರ್ಧಯತಿ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಂ, ಲಾಘವಾಲ್ಲಾಘವಂ, ವೈಶದ್ಯಾದ್ವೈಶದ್ಯಂ, ವೈಷ್ಟಮ್ಭ್ಯಾದ್ವೈಷ್ಟಮ್ಭ್ಯಮಿತಿ; (೧) |೮|
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
ಮಧುರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾನಯೋನಿಃ ತುಲ್ಯಯೋನಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮(೧)||
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
ಔಷ್ಣ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವವೈಶದ್ಯಗುಣಲಕ್ಷಣಂ ಪಿತ್ತಂ, ತಸ್ಯ ಸಮಾನಯೋನಿಃ ಕಟುಕೋ ರಸಃ; ಸೋಽಸ್ಯ ಔಷ್ಣ್ಯಾದೌಷ್ಣ್ಯಂ ವರ್ಧಯತಿ, ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಂ, ಲಾಘವಾಲ್ಲಾಘವಂ, ವೈಶದ್ಯಾದ್ವೈಶದ್ಯಮಿತಿ(೨) |೮|
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
ಔಷ್ಣ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೮(೨)||
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
ಮಾಧುರ್ಯಸ್ನೇಹಗೌರವಶೈತ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಗುಣಲಕ್ಷಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ; ತಸ್ಯ ಸಮಾನಯೋನಿರ್ಮಧುರೋ ರಸಃ, ಸೋಽಸ್ಯ ಮಾಧುರ್ಯಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಸ್ನೇಹಾತ್ ಸ್ನೇಹಂ, ಗೌರವಾದ್ಗೌರವಂ, ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛೈತ್ಯಂ, ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾತ್ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಮಿತಿ (೩) ||೮|| ತಸ್ಯ ಪುನರನ್ಯಯೋನಿಃ ಕಟುಕೋ ರಸಃ; ಸ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್ ಕಟುಕತ್ವಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಮಭಿಭವತಿ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಂ, ಲಾಘವಾದ್ಗೌರವಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಛೈತ್ಯಂ, ವೈಶದ್ಯಾತ್ ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಮಿತಿ | ತದೇತನ್ನಿದರ್ಶನಮಾತ್ರಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ (೪) ||೮||
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
ಮಾಧುರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ನಿದರ್ಶನಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮಿತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್||೮(೩-೪)||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
ರಸಲಕ್ಷಣಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತತ್ರ, ಯಃ ಪರಿತೋಷಮುತ್ಪಾದಯತಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದಯತಿ ತರ್ಪಯತಿ ಜೀವಯತಿ ಮುಖೋಪಲೇಪಂ ಜನಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಚಾಭಿವರ್ಧಯತಿ ಸ ಮಧುರಃ; ಯೋ ದನ್ತಹರ್ಷಮುತ್ಪಾದಯತಿ ಮುಖಾಸ್ರಾವಂ ಜನಯತಿ ಶ್ರದ್ಧಾಂ ಚೋತ್ಪಾದಯತಿ ಸೋಽಮ್ಲಃ; ಯೋ ಭಕ್ತರುಚಿಮುತ್ಪಾದಯತಿ ಕಫಪ್ರಸೇಕಂ ಜನಯತಿ ಮಾರ್ದವಂ ಚಾಪಾದಯತಿ ಸ ಲವಣಃ; ಯೋ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಂ ಬಾಧತೇ ಉದ್ವೇಗಂ ಜನಯತಿ ಶಿರೋ ಗೃಹ್ಣೀತೇ ನಾಸಿಕಾಂ ಸ್ರಾವಯತಿ ಸ ಕಟುಕಃ; ಯೋ ಗಲೇ ಚೋಷಮುತ್ಪಾದಯತಿ ಮುಖವೈಶದ್ಯಂ ಜನಯತಿ ಭಕ್ತರುಚಿಂ ಚಾಪಾದಯತಿ ಹರ್ಷಂ ಚ ಸ ತಿಕ್ತಃ; ಯೋ ವಕ್ತ್ರಂ ಪರಿಶೋಷಯತಿ ಜಿಹ್ವಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ ಕಣ್ಠಂ ಬಧ್ನಾತಿ ಹೃದಯಂ ಕರ್ಷತಿ ಪೀಡಯತಿ ಚ ಸ ಕಷಾಯ ಇತಿ ||೯||
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
ರಸಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿತೋಷಃ ಪರಿತುಷ್ಟಿಃ| ಪ್ರಹ್ಲಾದಯತಿ ಸುಖಮುತ್ಪಾದಯತಿ| ತರ್ಪಯತಿ ತೃಪ್ತಿಂ ಕರೋತಿ| ಜೀವಯತಿ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಧಾರಯತಿ| ಉಪಲೇಪೋ ಮಲವೃದ್ಧಿಃ| ದನ್ತಹರ್ಷೋ ದನ್ತಕುಣ್ಠತಾ| ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸ್ರಾವಃ| ಶಿರೋ ಗೃಹ್ಣೀತೇ ಉದ್ವೇಜಕತ್ವೇನ, ನ ತು ಕಫವಾತವೇದನಾಭಿಃ| ಚೋಷ ಆಕರ್ಷಣಮ್| ಹರ್ಷೋ ರೋಮಹರ್ಷಃ||೯||
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
ರಸಗುಣಾನತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತತ್ರ, ಮಧುರೋ ರಸೋ ರಸರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜೌಜಃಶುಕ್ರಸ್ತನ್ಯವರ್ಧನಶ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯಃ ಕೇಶ್ಯೋ ವರ್ಣ್ಯೋ ಬಲಕೃತ್ಸನ್ಧಾನಃ ಶೋಣಿತರಸಪ್ರಸಾದನೋ ಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಃ ಷಟ್ಪದಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಮಿಷ್ಟತಮಸ್ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಪ್ರಶಮನಃ ಷಡಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದನಃ ಕೃಮಿಕಫಕರಶ್ಚೇತಿ; ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮಾಸೇವ್ಯಮಾನಃ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಲಸಕವಮಥುವದನಮಾಧುರ್ಯಸ್ವರೋಪಘಾತಕೃಮಿಗಲಗಣ್ಡಾನಾಪಾದಯತಿ ತಥಾಽರ್ಬುದಶ್ಲೀಪದಬಸ್ತಿಗುದೋಪಲೇಪಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರಭೃತೀಞ್ಜನಯತಿ(೧) |೧೦|
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
ರಸಗುಣಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಷಷ್ಠಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಃ| ತಸ್ಯೇದಾನೀಮತಿಸೇವ್ಯಮಾನಸ್ಯಾತಿಸೇವಾಂ ದೋಷಕರೀಂ ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ ಏವಙ್ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೦(೧)||
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
ಅಮ್ಲೋ ಜರಣಃ ಪಾಚನೋ ದೀಪನಃ ಪವನನಿಗ್ರಹಣೋಽನುಲೋಮನಃ ಕೋಷ್ಠವಿದಾಹೀ ಬಹಿಃಶೀತಃ ಕ್ಲೇದನಃ ಪ್ರಾಯಶೋ ಹ್ಯದ್ಯಶ್ಚೇತಿ; ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಸೇವ್ಯಮಾನೋ ದನ್ತಹರ್ಷನಯನಸಮ್ಮೀಲನರೋಮಸಂವೇಜನಕಫವಿಲಯನಶರೀರಶೈಥಿಲ್ಯಾನ್ಯಾಪಾದಯತಿ, ತಥಾ ಕ್ಷತಾಭಿಹತದಗ್ಧದಷ್ಟಭಗ್ನರುಗ್ಣಶೂನಪ್ರಚ್ಯುತಾವಮೂತ್ರಿತವಿಸರ್ಪಿತಚ್ಛಿನ್ನಭಿನ್ನವಿದ್ಧೋತ್ಪಿಷ್ಟಾದೀನಿ ಪಾಚಯತ್ಯಾಗ್ನೇಯಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪರಿದಹತಿ ಕಣ್ಠಮುರೋ ಹೃದಯಂ ಚೇತಿ(೨) |೧೦|
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
ಅಮ್ಲಸ್ಯ ಸೇವಿತಸ್ಯ ಗುಣಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜರಣ ಆಹಾರಸ್ಯ| ಪಾಚನೋ ದೋಷಾಮಯೋಃ ಶೋಥಸ್ಯ ವಾ| ಅನುಲೋಮನೋ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಮ್| ತಸ್ಯೈಕಸ್ಯಾತಿಸೇವಿತಸ್ಯ ದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ ಏವಙ್ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ರೋಮಸಂವೇಜನಂ ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ಅಭಿಹತಮಭಿಘಾತಃ, ದಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಡಾದಿಭಿಃ, ಭಗ್ನಂ ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಾದ್ಯನೇಕಧಾ, ರುಗ್ಣಂ ವಕ್ರೀಭೂತಂ, ಪ್ರಚ್ಯುತಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್, ಅವಮೂತ್ರಿತಂ ಮೂತ್ರವಿಷಾಣಾಂ ಜನ್ತೂನಾಂ ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಃ, ವಿಸರ್ಪಿತಂ ಸ್ಪರ್ಶವಿಷಾಣಾಂ ಜನ್ತೂನಾಂ ವಿಸರ್ಪಿತಸಙ್ಗಃ, ಛಿನ್ನಂ ನಿಃಶೇಷತಃ, ಭಿನ್ನಂ ಕೋಷ್ಠಾದಿ, ವಿದ್ಧಂ ಸಿರಾದಿ, ಉತ್ಪಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಹಾರಚೂರ್ಣಿತಾದಿ||೧೦(೨)||
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
ಲವಣಃ ಸಂಶೋಧನಃ ಪಾಚನೋ ವಿಶ್ಲೇಷಣಃ ಕ್ಲೇದನಃ ಶೈಥಿಲ್ಯಕೃದುಷ್ಣಃ ಸರ್ವರಸಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ಮಾರ್ಗವಿಶೋಧನಃ ಸರ್ವಶರೀರಾವಯವಮಾರ್ದವಕರಶ್ಚೇತಿ; ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮಾಸೇವ್ಯಮಾನೋ ಗಾತ್ರಕಣ್ಡೂಕೋಠಶೋಫವೈವರ್ಣ್ಯಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತೇನ್ದ್ರಿಯೋಪತಾಪಮುಖಾಕ್ಷಿಪಾಕರಕ್ತಪಿತ್ತವಾತಶೋಣಿತಾಮ್ಲೀಕಾಪ್ರಭೃತೀನಾಪಾದಯತಿ(೩) |೧೦|
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
ಲವಣರಸಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಲವಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶೋಧನೋ ವಮನವಿರೇಚನಾಭ್ಯಾಂ, ವ್ರಣಸ್ಯ ಚ ದುಷ್ಟಸ್ಯ| ವಿಶ್ಲೇಷಣ ಇತಿ ಪೃಥಕ್ಕರಣಃ ಪ್ರತ್ಯವಯವಾನಾಂ, ಛೇದಿತ್ವಾತ್| ಕ್ಲೇದನೋ ವ್ರಣಸ್ಯ| ಸರ್ವರಸಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ವಿಪಕ್ಷ ಉಚ್ಛೇದಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾರ್ಗವಿಶೋಧನೋ ಮೂತ್ರನಾಡೀವ್ರಣಾದಿಮಾರ್ಗವಿಶೋಧನಃ| ತಸ್ಯಾತಿಸೇವ್ಯಮಾನಸ್ಯ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ ಏವಙ್ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಠಃ ಪೀಡಕಾಃ, ಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತಃ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಃ, ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪತಾಪಃ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಸ್ವಕರ್ಮಗುಣಹಾನಿಃ, ಅಮ್ಲೀಕೇತಿ ಅಮ್ಲೋದ್ಗಾರಃ| ಆಪಾದಯತಿ ಕರೋತಿ||೧೦(೩)||
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
ಕಟುಕೋ ದೀಪನಃ ಪಾಚನೋ ರೋಚನಃ ಶೋಧನಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾಲಸ್ಯಕಫಕೃಮಿವಿಷಕುಷ್ಠಕಣ್ಡೂಪ್ರಶಮನಃ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಚ್ಛೇದನೋಽವಸಾದನಃ ಸ್ತನ್ಯಶುಕ್ರಮೇದಸಾಮುಪಹನ್ತಾ ಚೇತಿ; ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಸೇವ್ಯಮಾನೋ ಭ್ರಮಮದಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠಶೋಷದಾಹಸನ್ತಾಪಬಲವಿಘಾತಕಮ್ಪತೋದಭೇದಕೃತ್ ಕರಚರಣಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಪ್ರಭೃತಿಷು ಚ ವಾತಶೂಲಾನಾಪಾದಯತಿ(೪) |೧೦|
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
ಕಟುಕಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕಟುಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಸಾದನ ಅನುತ್ಸಾಹಕೃತ್| ತಸ್ಯೈವಾತಿಸೇವಿತಸ್ಯ ದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ ಏವಙ್ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ; ಮದ ಉನ್ಮಾದಪೂರ್ವರೂಪಂ, ಹರ್ಷಕ್ಷಯೋ ವಾ||೧೦(೪)||
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
ತಿಕ್ತಶ್ಛೇದನೋ ರೋಚನೋ ದೀಪನಃ ಶೋಧನಃ ಕಣ್ಡೂಕೋಠತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಪ್ರಶಮನಃ ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನೋ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಕ್ಲೇದಮೇದೋವಸಾಪೂಯೋಪಶೋಷಣಶ್ಚೇತಿ; ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಸೇವ್ಯಮಾನೋ ಗಾತ್ರಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾಕ್ಷೇಪಕಾರ್ದಿತಶಿರಃಶೂಲಭ್ರಮತೋದಭೇದಚ್ಛೇದಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಾನ್ಯಾಪಾದಯತಿ(೫) |೧೦|
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
ತಿಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಿಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ರೋಚನ ಇತಿ ಇತರಭಕ್ಷ್ಯವಸ್ತೂನಾಂ, ನ ಪುನಃ ಸ್ವಯಮೇವ| ತಸ್ಯಾಪ್ಯತಿಸೇವಿತಸ್ಯ ದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ಯೇ ದ್ವೇ, ತಯೋಃ ಸ್ತಮ್ಭ ಇತಿ||೧೦(೫)||
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
ಕಷಾಯಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಕೋ ರೋಪಣಃ ಸ್ತಮ್ಭನಃ ಶೋಧನೋ ಲೇಖನಃ ಶೋಷಣಃ ಪೀಡನಃ ಕ್ಲೇದೋಪಶೋಷಣಶ್ಚೇತಿ; ಸ ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾತ್ಯರ್ಥಮುಪಸೇವ್ಯಮಾನೋ ಹೃತ್ಪೀಡಾಸ್ಯಶೋಷೋದರಾಧ್ಮಾನವಾಕ್ಯಗ್ರಹಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭ- ಗಾತ್ರಸ್ಫುರಣಚುಮುಚುಮಾಯನಾಕುಞ್ಚನಾಕ್ಷೇಪಣಪ್ರಭೃತೀಞ್ಜನಯತಿ ||೧೦||
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ಕಷಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕಷಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ರೋಪಣೋ ವ್ರಣಸ್ಯ| ಸ್ತಮ್ಭನೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ, ಮೃದೂನಾಂ ವಾ ದೃಢೀಕರಣಃ| ಶೋಧನೋ ವ್ರಣಸ್ಯ| ಲೇಖನೋ ವ್ರಣಾದ್ಯುತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಸ್ಯ| ಶೋಷಣೋ ದ್ರವಧಾತೋಃ, ವ್ರಣಮೇಹಾದೀನಾಂ ವಾ| ಪೀಡನೋ ವ್ರಣಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಾ, ವಾತಕಾರಿತ್ವಾತ್| ತಸ್ಯಾಪ್ಯತಿಸೇವಯಾ ದೋಷಮಾಹ- ಸ ಏವಙ್ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚುಮಚುಮಾಯನಂ ರಾಜಿಕಾಲಿಪ್ತಸ್ಯೇವ ತ್ವಕ್ಪೀಡಾ, ಆಕ್ಷೇಪಣಮತಿಶಯೇನ ಕಮ್ಪನಮ್| ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯಾನಪಿ ವಾತವಿಕಾರಾನರ್ದಿತಾದೀನ್ ಕರೋತಿ||೧೦||
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
ಅತಃ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತದ್ಯಥಾ- ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಃ ಕ್ಷೀರಘೃತವಸಾಮಜ್ಜಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಗೋಧೂಮಮಾಷಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಸೇರುಕತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕರ್ಕಾರುಕಾಲಾಬೂಕಾಲಿನ್ದಕತಕ- ಗಿಲೋಡ್ಯಪ್ರಿಯಾಲಪುಷ್ಕರಬೀಜಕಾಶ್ಮರ್ಯಮಧೂಕದ್ರಾಕ್ಷಾಖರ್ಜೂರರಾಜಾದನತಾಲನಾಲಿಕೇರೇಕ್ಷುವಿಕಾರಬಲಾತಿಬಲಾತ್ಮಗುಪ್ತಾ- ವಿದಾರೀಪಯಸ್ಯಾಗೋಕ್ಷುರಕಕ್ಷೀರಮೋರಟಮಧೂಲಿಕಾಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸಮಾಸೇನ ಮಧುರೋ ವರ್ಗಃ; ದಾಡಿಮಾಮಲಕಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ರಾತಕಕಪಿತ್ಥಕರಮರ್ದಬದರಕೋಲಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕತಿನ್ತಿಡೀಕಕೋಶಾಮ್ರಕಭವ್ಯಪಾರಾವತ- ವೇತ್ರಫಲಲಕುಚಾಮ್ಲವೇತಸದನ್ತಶಠದಧಿತಕ್ರಸುರಾಶುಕ್ತಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸಮಾಸೇನಾಮ್ಲೋ ವರ್ಗಃ; ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲವಿಡಪಾಕ್ಯರೋಮಕಸಾಮುದ್ರಕಪಕ್ತ್ರಿಮಯವಕ್ಷಾರೋಷರಪ್ರಸೂತಸುವರ್ಚಿಕಾಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸಮಾಸೇನ ಲವಣೋ ವರ್ಗಃ; ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಃ ಸುರಸಾದಿಃ ಶಿಗ್ರುಮಧುಶಿಗ್ರುಮೂಲಕಲಶುನಸುಮುಖಶೀತಶಿವಕುಷ್ಠದೇವದಾರುಹರೇಣುಕಾವಾಲ್ಗುಜಫಲ- ಚಣ್ಡಾಗುಗ್ಗುಲುಮುಸ್ತಲಾಙ್ಗಲಕೀಶುಕನಾಸಾಪೀಲುಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸಾಲಸಾರಾದಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುಕೋ ವರ್ಗಃ; ಆರಗ್ವಧಾದಿರ್ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿರ್ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀವೇತ್ರಕರೀರಹರಿದ್ರಾದ್ವಯೇನ್ದ್ರಯವವರುಣಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕಸಪ್ತಪರ್ಣಬೃಹತೀದ್ವಯಶಙ್ಖಿನೀದ್ರವನ್ತೀ- ತ್ರಿವೃತ್ಕೃತವೇಧನಕರ್ಕೋಟಕಕಾರವೇಲ್ಲವಾರ್ತಾಕಕರೀರಕರವೀರಸುಮನಃಶಙ್ಖಪುಷ್ಪ್ಯಪಾಮಾರ್ಗತ್ರಾಯಮಾಣಾಶೋಕರೋಹಿಣೀವೈಜಯನ್ತೀ- ಸುವರ್ಚಲಾಪುನರ್ನವಾವೃಶ್ಚಿಕಾಲೀಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸಮಾಸೇನ ತಿಕ್ತೋ ವರ್ಗಃ; ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿರಮ್ಬಷ್ಠಾದಿಃ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದೀ ರೋಧ್ರಾದಿಸ್ತ್ರಿಫಲಾಶಲ್ಲಕೀಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಬಕುಲತಿನ್ದುಕಫಲಾನಿ ಕತಕಶಾಕಫಲಪಾಷಾಣಭೇದಕವನಸ್ಪತಿಫಲಾನಿ ಸಾಲಸಾರಾದಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕುರುವಕಕೋವಿದಾರಕಜೀವನ್ತೀಚಿಲ್ಲೀಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾಸುನಿಷಣ್ಣಕಪ್ರಭೃತೀನಿ ವರಕಾದಯೋ ಮುದ್ಗಾದಯಶ್ಚ ಸಮಾಸೇನ ಕಷಾಯೋ ವರ್ಗಃ ||೧೧||
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತೋಽನನ್ತರಂ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ರಸಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಕ್ಷೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಶೃಙಗಾಟಕಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಸ್ಥೂಲಾಲ್ಪಭೇದೇನ; ತ್ರಪುಸಂ ‘ತಿರಸೀ ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ಏರ್ವಾರುಃ ರೋಮಶಾ ಕರ್ಕಟೀ; ಗಿಲೋಡ್ಯಃ ಕಾಲಙ್ಕತಕಃ ಶಿತೋಡ್ಯಕನ್ದಃ ಪ್ರಾವೃಡ್ಜಾತಃ ಶಣಪತ್ರಿಕಾಕಾರವಲ್ಲೀಯುಕ್ತೋ ‘ಗಿಲ್ಲೋಠೀ ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ‘ಅಙ್ಗ(ಙ್ಕ)ಲೋಡ್ಯ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ಚಿಚ್ಚೋ(ಞ್ಚೋ)ಟಕಮಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಪ್ರಿಯಾಲಶ್ಚಾರಃ; ಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ ಪದ್ಮಬೀಜಂ; ರಾಜಾದನಃ ಕ್ಷೀರಿಕಃ; ಪಯಸ್ಯಾ ವಿದಾರೀಭೇದಃ; ಕ್ಷೀರಮೋರಟಃ ಕಿಲಾಟಮಸ್ತು, ‘ಪೀಲುಪರ್ಣೀ’ ಇತ್ಯೇಕೇ; ಮಧುಲಿಕಾ ಮರ್ಕಟಕಃ| ದಾಡಿಮೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕಃ ‘ಪಾನೀಯಾಮಲಕ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ಭವ್ಯಫಲಂ ‘ಕರ್ಮರಙ್ಗ’ ಇತ್ಯೇಕೇ, ‘ತಾಲಫಲಸದೃಶಮಹಾವಲ್ಕಲಂ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಮಧುರಂ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಪಾರಾವತಃ ಕಾಮರೂಪೇ ಮಧುರಾಮ್ಲರಸಫಲಂ; ದನ್ತಶಠೋ ಜಮ್ಬೀರಃ; ಶುಕ್ತಂ ಸನ್ಧಾನಕವಿಶೇಷಶ್ಚುಕ್ರಮಿತಿ ಲೋಕೇ; ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ ನಿಸ್ತುಷಸತುಷಯವಕೃತೇ ತ್ರಿವೃತ್ಕಷಾಯಸಹಿತೇ ಸನ್ಧಾನೇ; ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾಚ್ಛಾಣ್ಡಾಕ್ಯಾದೀನಾಮವಬೋಧಃ| ಸೈನ್ಧವೇತ್ಯಾದಿ ಪಾಕ್ಯಮುದ್ಭಿದಂ; ರೋಮಕಂ ಶಾಕಮ್ಭರೀದೇಶೋತ್ಥಂ, ಶ್ವೇತಲವಣಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಸಾಮುದ್ರಂ ಸಮುದ್ರಸಮೀಪಭವಂ ಗುರ್ಜರರಾಷ್ಟ್ರೇ ಪ್ರಚುರಂ ಭವತಿ; ಪಕ್ರಿಮಂ ಪಾಕಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಂ, ‘ಫುಲ್ಲಾಲವಣಮ್’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಊಷರಪ್ರಸೂತಮೂಷರಲವಣಂ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾಟ್ಟಙ್ಕಣಕ್ಷಾರಾದೀನಾಮವಬೋಧಃ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಶಿವಂ ಕರ್ಪೂರಮ್, ಅವಲ್ಗುಜಫಲಂ ಬಾಕುಚೀಬೀಜಂ, ಚಣ್ಡಾ ಅಜಮೋದಾಕಾರಾ ಸುಗನ್ಧಿದ್ರವ್ಯಂ, ಲಾಙ್ಗಲಕೀ ಕಲಿಕಾರಿಕಾ, ಶುಕನಾಸಾ ಸ್ಯೋನಾಕಃ| ಆರಗ್ವಧಾದಿರಿತ್ಯಾದಿ ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ, ವೇತ್ರಕರೀರೋ ವೇತ್ರಾಙ್ಕುರಃ, ಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕೋ ವಿಕಙ್ಕತಃ ‘ವೃಕ್ಷಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಶಙ್ಖಿನೀ ಯವತಿಕ್ತಾಭೇದಃ, ಕೃತವೇಧನಃ ಕೋಶಾತಕೀ, ಸುಮನಾ ಜಾತೀ, ಅಶೋಕರೋಹಿಣೀ ಕಟುಕಾ, ವೈಜಯನ್ತೀ ತರ್ಕಾರೀ, ಸುವರ್ಚಲಾ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ, ವೃಶ್ಚಿಕಾಲೀ ವೃಶ್ಚಿಕಪತ್ರೀ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕತಕಃ ತೋಯಪ್ರಸಾದನಫಲಃ, ಶಾಕಃ ಖರಮಸೃಣಪತ್ರಪೃಷ್ಠೋದರಃ, ತಯೋಃ ಫಲಮ್; ವನಸ್ಪತಯೋ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಫಲಾನಿ| ಸಾಲಸಾರಾದೇಸ್ತಿಕ್ತಾನುಸರತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಕಷಾಯವರ್ಗೇಽಸ್ಯ ಪಾಠ ಇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಯಶಃ; ‘ಕಷಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುರುವಕಃ ಕಣ್ಟಸೇಲಯಾಕಃ, ಕೋವಿದಾರಃ ಕಾಞ್ಚನಾರಕಃ (‘ಕೋವಿದಾರಮಪಿ ಕಾಞ್ಚನಾರಕಂ ಮಲ್ಲಿಕಾಂ ವಿಚಕಿಲಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ’- ಇತಿ ಹಲಾಯುಧಃ |), ಜೀವನ್ತೀ ಡೋಡೀ, ಚಿಲ್ಲೀ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಸ್ತುಕಃ, ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಶಾಕವಿಶೇಷಃ ‘ಪಾಲಙ್ಕ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಸುನಿಷಣ್ಣಕಃ ಸಿರಿವಾಲಿಕಾ, ‘ಚತುಷ್ಪರ್ಣೀ’ ಇತ್ಯಪರೇ, ವರಕಾದಯಃ ಕುಧಾನ್ಯಾನಿ, ಮುದ್ಗಾದಯೋ ವೈದಲಾಃ||೧೧||
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
ತತ್ರೈತೇಷಾಂ ರಸಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರ್ಭವನ್ತಿ | ತದ್ಯಥಾ- ಪಞ್ಚದಶ ದ್ವಿಕಾಃ, ವಿಂಶತಿಸ್ತ್ರಿಕಾಃ, ಪಞ್ಚದಶ ಚತುಷ್ಕಾಃ, ಷಟ್ ಪಞ್ಚಕಾಃ, ಏಕಶಃ ಷಡ್ರಸಾಃ, ಏಕಃ ಷಟ್ಕ ಇತಿ | ತೇಷಾಮನ್ಯತ್ರ ಪ್ರಯೋಜನಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ||೧೨||
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ತು ವಿವರಣಮುತ್ತರಮನ್ತ್ರೇ ಸ್ವಯಮೇವಾಚಾರ್ಯಃ ಕರಿಷ್ಯತಿ, ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತು ಗ್ರನ್ಥಬಾಹುಲ್ಯಭಯಾದ್ವಿವರಣಂ ನ ಕೃತಮ್| ದ್ವಿಷಷ್ಟಿದೋಷಭೇದೇಷು ದ್ವಿಷಷ್ಟೀ ರಸಭೇದಾ ಯೋಜ್ಯಾಃ, ಸ್ವಸ್ಥೇ ತು ಷಡೇವ ಸಮುದಿತಾಃ||೧೨||
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಜಗ್ಧಾಃ ಷಡಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ ಬಲಿನೋ ವಶ್ಯತಾಂ ರಸಾಃ | ಯಥಾ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ವಶಂ ಯಾನ್ತಿ ಬಲೀಯಸಃ ||೧೩||
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ಇದಾನೀಂ ರಸಾನಾಮೇಕೈಕಾನಾಮನಭ್ಯಾಸಪ್ರತಿಪಾದಿತಬಹುತರದೋಷಾಣಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟವಿಷಯೇ ದೋಷಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರ ಜಗ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಗ್ಧಾಃ ಭಕ್ಷಿತಾಃ, ಷಡ್ರಸಾ ಏಕೈಕಶಃ ಕೃತ್ವಾ ಅಭ್ಯಸ್ತಾ ಅಪಿ ಬಲಿನಃ ಶಕ್ತ್ಯುಪಚಯಬಲಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ವಶ್ಯತಾಂ ವಶಭಾವಂ, ಯಾನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ದೋಷಕಾರಿಣೋ ನ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಥಾ ದೋಷಾ ಏವ ಬಲೀಯಸೋ ಬಲಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರಣಕ್ಷಮಾ ನ ಭವನ್ತಿ ಏವಂ ರಸಾ ಅಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಬಲಿನೋ ರಸಸ್ಯ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್||೧೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರಸವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಣ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರಸವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೨||