Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
அதாதோ ரஸவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
அதாத இத்யாதி| ரஸவிஶேஷோ மதுராதிஃ, தஸ்ய விஜ்ஞாநஂ விஶிஷ்டஂ ஜ்ஞாநம்||௧-௨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ஆகாஶபவநதஹநதோயபூமிஷு யதாஸங்க்யமேகோத்தரபரிவத்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ, தஸ்மாதாப்யோ ரஸஃ | பரஸ்பரஸஂஸர்காத் பரஸ்பராநுக்ரஹாத் பரஸ்பராநுப்ரவேஶாச்ச ஸர்வேஷு ஸர்வேஷாஂ ஸாந்நித்யமஸ்தி, உத்கர்ஷாபகர்ஷாத்து க்ரஹணம் | ஸ கல்வாப்யோ ரஸஃ ஶேஷபூதஸஂஸர்காத்விதக்தஃ ஷோடா விபஜ்யதே; தத்யதா- மதுரோऽம்லோ லவணஃ கடுகஸ்திக்தஃ கஷாய இதி | தே ச பூயஃ பரஸ்பரஸஂஸர்காத்த்ரிஷஷ்டிதா பித்யந்தே | தத்ர, பூம்யம்புகுணபாஹுல்யாந்மதுரஃ, பூம்யக்நிகுணபாஹுல்யாதம்லஃ, தோயாக்நிகுணபாஹுல்யால்லவணஃ , வாய்வக்நிகுணபாஹுல்யாத் கடுகஃ, வாய்வாகாஶகுணபாஹுல்யாத்திக்தஃ, பதிவ்யநிலகுணபாஹுல்யாத் கஷாய இதி ||௩||
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
ரஸஸாமாந்யஸ்ய ப்ரதமஂ காரணஸம்பவஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆகாஶேத்யாதி| ஆகாஶபவநதஹநதோயபூமிஷு யதாஸங்க்யஂ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தா ‘ஜாயந்தே’ இதி ஶேஷஃ| கிஂவிஶிஷ்டாஸ்தே? ஏகோத்தரபரிவத்தா இதி; ததாஹி- ஶப்தகுணமாகாஶஂ, ஶப்தஸ்பர்ஶகுணோ வாயுஃ, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபகுணஂ தேஜஃ, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகுணா ஆபஃ, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தகுணா பத்வீ; பரஸ்பரஂ பூதாநுப்ரவேஶாதித்தமேகோத்தரா வத்திர்ஜ்ஞேயா| ஆப்யோ ஜலஸம்பவஃ| தத்ர ஸர்வேஷ்வேவ பூதேஷு ஸர்வபூதாநாஂ ஸாந்நித்யமஸ்தீதி தர்ஶயந்நாஹ- பரஸ்பரஸஂஸர்காதித்யாதி| பரஸ்பரஸஂஸர்காத் அந்யோந்யஸஂயோகாத், பரஸ்பராநுக்ரஹாத் அந்யோந்யோபகாராத், பரஸ்பராநுப்ரவேஶாத் அநுப்ரவேஶாதேகாத்மீபாவாத், ஸர்வேஷு பூதேஷு, ஸர்வேஷாமாகாஶாதீநாஂ, ஸர்வேஷு த்ரவ்யேஷ்வித்யந்யே| ஸர்வேஷு பூதேஷு ஸர்வபூதாநாஂ ஸாந்நித்யமஸ்தீதி ஸர்வ ஏவ குணாஃ ஸர்வேஷாஂ பூதாநாஂ ப்ராப்நுவந்தீத்யாஹ- உத்கர்ஷாபகர்ஷாதித்யாதி|- உத்கர்ஷோ வத்திஃ, அபகர்ஷோ ஹ்ராஸஃ; ஆகாஶாதிகே த்ரவ்யே ஶப்தோऽதிகஃ, வாதாதிகே த்ரவ்யே ஸ்பர்ஶோऽதிகஃ, ஏவஂ ஶேஷேஷு பூதேஷு ஶேஷகுணாஃ; தேந ஸர்வேஷாமேவ பூதாநாஂ ஸர்வாத்மகத்வேऽப்யுத்கர்ஷேணாபிதாநாதாப்ய ஏவ ரஸஃ| யதி புநரஸௌ ரஸ ஆப்ய ஏவ நாந்யபூதஜஃ, ஸ ஏவமபாஂ ஸ்வபாவேநாவ்யக்தரஸத்வாத்தேநாப்யவ்யக்தரஸேந பவிதவ்யமித்யாஹ- ஶேஷேத்யாதி| பாநீயாதந்யாநி பூதாநி ஶேஷபூதாநி, தேஷாஂ ஸஂஸர்கோ மிலநஂ, ததோ ஹேதோராப்யோ ரஸோऽவ்யக்தோऽபி காலஸஹாயபூமிவியதநிலாநலஸஂஸர்கேண பரிபாகாந்தரஂ கதஃ, ஷோடா விபஜ்யதே ஷட் ப்ரகாரோ பவதி| தத்ர யஸ்ய யஸ்ய ஶேஷபூதஸ்ய ஸஂஸர்காத்யோ யோ ரஸ உத்பத்யதே தஂ தஂ ரஸஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| நநு ச, ஶேஷபூதஸஂஸர்கஃ ப்ரதிபாதநீயஃ, தத் கதமுதகோபாதநம்? உச்யதே- நிஷ்பத்தாவேவ தோயப்ராதாந்யமுக்தஂ; விஶேஷே து ந ப்ராப்நோதீதி விஶேஷேऽபி தோயஸ்ய ப்ராதாந்யப்ரதிபாதநாய பதிவ்யம்புகுணபாஹுல்யாதித்யுக்தஂ, ‘தோயாக்நிகுணபாஹுல்யாதம்ல’ இத்யேகே படந்தி||௩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
தத்ர, மதுராம்லலவணா வாதக்நாஃ, மதுரதிக்தகஷாயாஃ பித்தக்நாஃ, கடுதிக்தகஷாயாஃ ஶ்லேஷ்மக்நாஃ ||௪||
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
ஷண்ணாஂ ரஸாநாஂ க்ரியாவிஶேஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி||௪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
தத்ர வாயோராத்மைவாத்மா, பித்தமாக்நேயஂ, ஶ்லேஷ்மா ஸௌம்ய இதி ||௫||
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
தோஷாணாமுத்பத்திகாரணமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஆத்மைவாத்மேதி ஆத்மைவ யோநிஃ, வாயுதோ வாதோத்பத்திரித்யர்தஃ; பித்தமாக்நேயமிதி அநலஃ பித்தஸ்ய யோநிரித்யர்தஃ; ஶ்லேஷ்மா ஸௌம்ய இதி ஸோமாதுத்பத்யத இத்யர்தஃ||௫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
த ஏதே ரஸாஃ ஸ்வயோநிவர்தநா, அந்யயோநிப்ரஶமநாஶ்ச ||௬||
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
த ஏதே இத்யாதி| ஸ்வயோநிவர்தநா இதி யேப்யஃ காரணேப்யோ மதுராதயோ ரஸா உத்பத்யந்தே தாநி வர்தயந்தீத்யர்தஃ||௬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
கேசிதாஹுஃ- அக்நீஷோமீயத்வாஜ்ஜகதோ ரஸா த்விவிதாஃ- ஸௌம்யா ஆக்நேயாஶ்ச | மதுரதிக்தகஷாயாஃ ஸௌம்யாஃ; கட்வம்லலவணா ஆக்நேயாஃ | தத்ர மதுராம்லலவணாஃ ஸ்நிக்தா குரவஶ்ச, கடுதிக்தகஷாயா ரூக்ஷா லகவஶ்ச; ஸௌம்யாஃ ஶீதாஃ, ஆக்நேயா உஷ்ணாஃ ||௭||
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
கேசிதித்யாதி| அக்நீஷோமீயத்வாதிதி அக்நிஶ்ச ஸோமஶ்ச யோநிர்ஜகத இத்யர்தஃ|ஸௌம்யாஶ்சாக்நேயாஶ்சேதி சகாரத்வயாத் ஸ்நேஹரூக்ஷகுருத்வலகுத்வைரபி த்வைவித்யஂ ஸூசயதி||௭||
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
தத்ர ஶைத்யரௌக்ஷ்யலாகவவைஶத்யவைஷ்டம்ப்யகுணலக்ஷணோ வாயுஃ, தஸ்ய ஸமாநயோநிஃ கஷாயோ ரஸஃ; ஸோऽஸ்ய ஶைத்யாச்சைத்யஂ வர்தயதி, ரௌக்ஷ்யாத்ரௌக்ஷ்யஂ, லாகவால்லாகவஂ, வைஶத்யாத்வைஶத்யஂ, வைஷ்டம்ப்யாத்வைஷ்டம்ப்யமிதி; (௧) |௮|
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
மதுரேத்யாதி| ஸமாநயோநிஃ துல்யயோநிரித்யர்தஃ||௮(௧)||
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
ஔஷ்ண்யதைக்ஷ்ண்யரௌக்ஷ்யலாகவவைஶத்யகுணலக்ஷணஂ பித்தஂ, தஸ்ய ஸமாநயோநிஃ கடுகோ ரஸஃ; ஸோऽஸ்ய ஔஷ்ண்யாதௌஷ்ண்யஂ வர்தயதி, தைக்ஷ்ண்யாத்தைக்ஷ்ண்யஂ, ரௌக்ஷ்யாத்ரௌக்ஷ்யஂ, லாகவால்லாகவஂ, வைஶத்யாத்வைஶத்யமிதி(௨) |௮|
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
ஔஷ்ண்யேத்யாதி||௮(௨)||
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
மாதுர்யஸ்நேஹகௌரவஶைத்யபைச்சில்யகுணலக்ஷணஃ ஶ்லேஷ்மா; தஸ்ய ஸமாநயோநிர்மதுரோ ரஸஃ, ஸோऽஸ்ய மாதுர்யாந்மாதுர்யஂ வர்தயதி, ஸ்நேஹாத் ஸ்நேஹஂ, கௌரவாத்கௌரவஂ, ஶைத்யாச்சைத்யஂ, பைச்சில்யாத்பைச்சில்யமிதி (௩) ||௮|| தஸ்ய புநரந்யயோநிஃ கடுகோ ரஸஃ; ஸ ஶ்லேஷ்மணஃ ப்ரத்யநீகத்வாத் கடுகத்வாந்மாதுர்யமபிபவதி, ரௌக்ஷ்யாத் ஸ்நேஹஂ, லாகவாத்கௌரவம், ஔஷ்ண்யாச்சைத்யஂ, வைஶத்யாத் பைச்சில்யமிதி | ததேதந்நிதர்ஶநமாத்ரமுக்தஂ பவதி (௪) ||௮||
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
மாதுர்யேத்யாதி| தஸ்ய ஶ்லேஷ்மணஃ| ப்ரத்யநீகத்வாத் விருத்தத்வாத்| நிதர்ஶநமாத்ரமுக்தமிதி தஷ்டாந்தமாத்ரமுக்தம்||௮(௩-௪)||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
ரஸலக்ஷணமத ஊர்த்வஂ வக்ஷ்யாமஃ- தத்ர, யஃ பரிதோஷமுத்பாதயதி ப்ரஹ்லாதயதி தர்பயதி ஜீவயதி முகோபலேபஂ ஜநயதி ஶ்லேஷ்மாணஂ சாபிவர்தயதி ஸ மதுரஃ; யோ தந்தஹர்ஷமுத்பாதயதி முகாஸ்ராவஂ ஜநயதி ஶ்ரத்தாஂ சோத்பாதயதி ஸோऽம்லஃ; யோ பக்தருசிமுத்பாதயதி கபப்ரஸேகஂ ஜநயதி மார்தவஂ சாபாதயதி ஸ லவணஃ; யோ ஜிஹ்வாக்ரஂ பாததே உத்வேகஂ ஜநயதி ஶிரோ கஹ்ணீதே நாஸிகாஂ ஸ்ராவயதி ஸ கடுகஃ; யோ கலே சோஷமுத்பாதயதி முகவைஶத்யஂ ஜநயதி பக்தருசிஂ சாபாதயதி ஹர்ஷஂ ச ஸ திக்தஃ; யோ வக்த்ரஂ பரிஶோஷயதி ஜிஹ்வாஂ ஸ்தம்பயதி கண்டஂ பத்நாதி ஹதயஂ கர்ஷதி பீடயதி ச ஸ கஷாய இதி ||௯||
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
ரஸலக்ஷணமித்யாதி| பரிதோஷஃ பரிதுஷ்டிஃ| ப்ரஹ்லாதயதி ஸுகமுத்பாதயதி| தர்பயதி தப்திஂ கரோதி| ஜீவயதி ப்ராணாந் தாரயதி| உபலேபோ மலவத்திஃ| தந்தஹர்ஷோ தந்தகுண்டதா| கபப்ரஸேகஃ ஶ்லேஷ்மாஸ்ராவஃ| ஶிரோ கஹ்ணீதே உத்வேஜகத்வேந, ந து கபவாதவேதநாபிஃ| சோஷ ஆகர்ஷணம்| ஹர்ஷோ ரோமஹர்ஷஃ||௯||
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
ரஸகுணாநத ஊர்த்வஂ வக்ஷ்யாமஃ- தத்ர, மதுரோ ரஸோ ரஸரக்தமாஂஸமேதோऽஸ்திமஜ்ஜௌஜஃஶுக்ரஸ்தந்யவர்தநஶ்சக்ஷுஷ்யஃ கேஶ்யோ வர்ண்யோ பலகத்ஸந்தாநஃ ஶோணிதரஸப்ரஸாதநோ பாலவத்தக்ஷதக்ஷீணஹிதஃ ஷட்பதபிபீலிகாநாமிஷ்டதமஸ்தஷ்ணாமூர்ச்சாதாஹப்ரஶமநஃ ஷடிந்த்ரியப்ரஸாதநஃ கமிகபகரஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமாஸேவ்யமாநஃ காஸஶ்வாஸாலஸகவமதுவதநமாதுர்யஸ்வரோபகாதகமிகலகண்டாநாபாதயதி ததாऽர்புதஶ்லீபதபஸ்திகுதோபலேபாபிஷ்யந்தப்ரபதீஞ்ஜநயதி(௧) |௧௦|
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
ரஸகுணாநித்யாதி| ஷஷ்டமிந்த்ரியஂ மநஃ| தஸ்யேதாநீமதிஸேவ்யமாநஸ்யாதிஸேவாஂ தோஷகரீஂ நிதர்ஶயந்நாஹ- ஸ ஏவங்குண இத்யாதி||௧௦(௧)||
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
அம்லோ ஜரணஃ பாசநோ தீபநஃ பவநநிக்ரஹணோऽநுலோமநஃ கோஷ்டவிதாஹீ பஹிஃஶீதஃ க்லேதநஃ ப்ராயஶோ ஹ்யத்யஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ தந்தஹர்ஷநயநஸம்மீலநரோமஸஂவேஜநகபவிலயநஶரீரஶைதில்யாந்யாபாதயதி, ததா க்ஷதாபிஹததக்ததஷ்டபக்நருக்ணஶூநப்ரச்யுதாவமூத்ரிதவிஸர்பிதச்சிந்நபிந்நவித்தோத்பிஷ்டாதீநி பாசயத்யாக்நேயஸ்வபாவாத் பரிதஹதி கண்டமுரோ ஹதயஂ சேதி(௨) |௧௦|
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
அம்லஸ்ய ஸேவிதஸ்ய குணாந் தர்ஶயந்நாஹ- அம்ல இத்யாதி| ஜரண ஆஹாரஸ்ய| பாசநோ தோஷாமயோஃ ஶோதஸ்ய வா| அநுலோமநோ வாதமூத்ரபுரீஷாணாம்| தஸ்யைகஸ்யாதிஸேவிதஸ்ய தோஷஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸ ஏவங்குண இத்யாதி| ரோமஸஂவேஜநஂ ரோமாஞ்சஃ| அபிஹதமபிகாதஃ, தஷ்டஂ வ்யாடாதிபிஃ, பக்நஂ காண்டபக்நாத்யநேகதா, ருக்ணஂ வக்ரீபூதஂ, ப்ரச்யுதஂ ப்ரஷ்டஂ ஸ்வஸ்தாநாத், அவமூத்ரிதஂ மூத்ரவிஷாணாஂ ஜந்தூநாஂ மூத்ரஸங்கஃ, விஸர்பிதஂ ஸ்பர்ஶவிஷாணாஂ ஜந்தூநாஂ விஸர்பிதஸங்கஃ, சிந்நஂ நிஃஶேஷதஃ, பிந்நஂ கோஷ்டாதி, வித்தஂ ஸிராதி, உத்பிஷ்டஂ ப்ரஹாரசூர்ணிதாதி||௧௦(௨)||
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
லவணஃ ஸஂஶோதநஃ பாசநோ விஶ்லேஷணஃ க்லேதநஃ ஶைதில்யகதுஷ்ணஃ ஸர்வரஸப்ரத்யநீகோ மார்கவிஶோதநஃ ஸர்வஶரீராவயவமார்தவகரஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமாஸேவ்யமாநோ காத்ரகண்டூகோடஶோபவைவர்ண்யபுஂஸ்த்வோபகாதேந்த்ரியோபதாபமுகாக்ஷிபாகரக்தபித்தவாதஶோணிதாம்லீகாப்ரபதீநாபாதயதி(௩) |௧௦|
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
லவணரஸகுணகர்மாணி தர்ஶயந்நாஹ- லவண இத்யாதி| ஸஂஶோதநோ வமநவிரேசநாப்யாஂ, வ்ரணஸ்ய ச துஷ்டஸ்ய| விஶ்லேஷண இதி பதக்கரணஃ ப்ரத்யவயவாநாஂ, சேதித்வாத்| க்லேதநோ வ்ரணஸ்ய| ஸர்வரஸாநாஂ ப்ரத்யநீகோ விபக்ஷ உச்சேதக இத்யர்தஃ| மார்கவிஶோதநோ மூத்ரநாடீவ்ரணாதிமார்கவிஶோதநஃ| தஸ்யாதிஸேவ்யமாநஸ்ய தோஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ ஏவங்குண இத்யாதி| கோடஃ பீடகாஃ, புஂஸ்த்வோபகாதஃ ஶுக்ரக்ஷயஃ, இந்த்ரியோபதாபஃ சக்ஷுராதீநாஂ ஸ்வகர்மகுணஹாநிஃ, அம்லீகேதி அம்லோத்காரஃ| ஆபாதயதி கரோதி||௧௦(௩)||
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
கடுகோ தீபநஃ பாசநோ ரோசநஃ ஶோதநஃ ஸ்தௌல்யாலஸ்யகபகமிவிஷகுஷ்டகண்டூப்ரஶமநஃ ஸந்திபந்தவிச்சேதநோऽவஸாதநஃ ஸ்தந்யஶுக்ரமேதஸாமுபஹந்தா சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ ப்ரமமதகலதால்வோஷ்டஶோஷதாஹஸந்தாபபலவிகாதகம்பதோதபேதகத் கரசரணபார்ஶ்வபஷ்டப்ரபதிஷு ச வாதஶூலாநாபாதயதி(௪) |௧௦|
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
கடுகஸ்ய ப்ரகதிகர்ம நிர்திஶந்நாஹ- கடுக இத்யாதி| அவஸாதந அநுத்ஸாஹகத்| தஸ்யைவாதிஸேவிதஸ்ய தோஷஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸ ஏவங்குண இத்யாதி| ப்ரமஶ்சக்ராரூடஸ்யேவ; மத உந்மாதபூர்வரூபஂ, ஹர்ஷக்ஷயோ வா||௧௦(௪)||
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
திக்தஶ்சேதநோ ரோசநோ தீபநஃ ஶோதநஃ கண்டூகோடதஷ்ணாமூர்ச்சாஜ்வரப்ரஶமநஃ ஸ்தந்யஶோதநோ விண்மூத்ரக்லேதமேதோவஸாபூயோபஶோஷணஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ காத்ரமந்யாஸ்தம்பாக்ஷேபகார்திதஶிரஃஶூலப்ரமதோதபேதச்சேதாஸ்யவைரஸ்யாந்யாபாதயதி(௫) |௧௦|
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
திக்தஸ்ய ப்ரகதிகர்ம நிர்திஶந்நாஹ- திக்த இத்யாதி| ரோசந இதி இதரபக்ஷ்யவஸ்தூநாஂ, ந புநஃ ஸ்வயமேவ| தஸ்யாப்யதிஸேவிதஸ்ய தோஷஂ நிர்திஶந்நாஹ- மந்யாஸ்தம்பேத்யாதி| மந்யே த்வே, தயோஃ ஸ்தம்ப இதி||௧௦(௫)||
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
கஷாயஃ ஸங்க்ராஹகோ ரோபணஃ ஸ்தம்பநஃ ஶோதநோ லேகநஃ ஶோஷணஃ பீடநஃ க்லேதோபஶோஷணஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ ஹத்பீடாஸ்யஶோஷோதராத்மாநவாக்யக்ரஹமந்யாஸ்தம்ப- காத்ரஸ்புரணசுமுசுமாயநாகுஞ்சநாக்ஷேபணப்ரபதீஞ்ஜநயதி ||௧௦||
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
கஷாயஸ்ய ப்ரகதிகர்ம நிர்திஶந்நாஹ- கஷாய இத்யாதி| ரோபணோ வ்ரணஸ்ய| ஸ்தம்பநோ காத்ராணாஂ, மதூநாஂ வா தடீகரணஃ| ஶோதநோ வ்ரணஸ்ய| லேகநோ வ்ரணாத்யுத்ஸந்நமாஂஸஸ்ய| ஶோஷணோ த்ரவதாதோஃ, வ்ரணமேஹாதீநாஂ வா| பீடநோ வ்ரணஸ்ய ஹதயஸ்ய வா, வாதகாரித்வாத்| தஸ்யாப்யதிஸேவயா தோஷமாஹ- ஸ ஏவங்குண இத்யாதி| சுமசுமாயநஂ ராஜிகாலிப்தஸ்யேவ த்வக்பீடா, ஆக்ஷேபணமதிஶயேந கம்பநம்| ப்ரபதிக்ரஹணாதந்யாநபி வாதவிகாராநர்திதாதீந் கரோதி||௧௦||
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
அதஃ ஸர்வேஷாமேவ த்ரவ்யாண்யுபதேக்ஷ்யாமஃ | தத்யதா- காகோல்யாதிஃ க்ஷீரகதவஸாமஜ்ஜஶாலிஷஷ்டிகயவகோதூமமாஷஶங்காடககஸேருகத்ரபுஸைர்வாருகர்காருகாலாபூகாலிந்தகதக- கிலோட்யப்ரியாலபுஷ்கரபீஜகாஶ்மர்யமதூகத்ராக்ஷாகர்ஜூரராஜாதநதாலநாலிகேரேக்ஷுவிகாரபலாதிபலாத்மகுப்தா- விதாரீபயஸ்யாகோக்ஷுரகக்ஷீரமோரடமதூலிகாகூஷ்மாண்டப்ரபதீநி ஸமாஸேந மதுரோ வர்கஃ; தாடிமாமலகமாதுலுங்காம்ராதககபித்தகரமர்தபதரகோலப்ராசீநாமலகதிந்திடீககோஶாம்ரகபவ்யபாராவத- வேத்ரபலலகுசாம்லவேதஸதந்தஶடததிதக்ரஸுராஶுக்தஸௌவீரகதுஷோதகதாந்யாம்லப்ரபதீநி ஸமாஸேநாம்லோ வர்கஃ; ஸைந்தவஸௌவர்சலவிடபாக்யரோமகஸாமுத்ரகபக்த்ரிமயவக்ஷாரோஷரப்ரஸூதஸுவர்சிகாப்ரபதீநி ஸமாஸேந லவணோ வர்கஃ; பிப்பல்யாதிஃ ஸுரஸாதிஃ ஶிக்ருமதுஶிக்ருமூலகலஶுநஸுமுகஶீதஶிவகுஷ்டதேவதாருஹரேணுகாவால்குஜபல- சண்டாகுக்குலுமுஸ்தலாங்கலகீஶுகநாஸாபீலுப்ரபதீநி ஸாலஸாராதிஶ்ச ப்ராயஶஃ கடுகோ வர்கஃ; ஆரக்வதாதிர்குடூச்யாதிர்மண்டூகபர்ணீவேத்ரகரீரஹரித்ராத்வயேந்த்ரயவவருணஸ்வாதுகண்டகஸப்தபர்ணபஹதீத்வயஶங்கிநீத்ரவந்தீ- த்ரிவத்கதவேதநகர்கோடககாரவேல்லவார்தாககரீரகரவீரஸுமநஃஶங்கபுஷ்ப்யபாமார்கத்ராயமாணாஶோகரோஹிணீவைஜயந்தீ- ஸுவர்சலாபுநர்நவாவஶ்சிகாலீஜ்யோதிஷ்மதீப்ரபதீநி ஸமாஸேந திக்தோ வர்கஃ; ந்யக்ரோதாதிரம்பஷ்டாதிஃ ப்ரியங்க்வாதீ ரோத்ராதிஸ்த்ரிபலாஶல்லகீஜம்ப்வாம்ரபகுலதிந்துகபலாநி கதகஶாகபலபாஷாணபேதகவநஸ்பதிபலாநி ஸாலஸாராதிஶ்ச ப்ராயஶஃ குருவககோவிதாரகஜீவந்தீசில்லீபாலங்க்யாஸுநிஷண்ணகப்ரபதீநி வரகாதயோ முத்காதயஶ்ச ஸமாஸேந கஷாயோ வர்கஃ ||௧௧||
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
அத இத்யாதி| அதோऽநந்தரஂ, ஸர்வேஷாஂ ரஸாநாஂ த்ரவ்யாண்யுபதேக்ஷ்யாமஃ| க்ஷீரேத்யாதி| ஶஙகாடகஂ த்விவிதஂ ஸ்தூலால்பபேதேந; த்ரபுஸஂ ‘திரஸீ ’ இதி லோகே; ஏர்வாருஃ ரோமஶா கர்கடீ; கிலோட்யஃ காலங்கதகஃ ஶிதோட்யகந்தஃ ப்ராவட்ஜாதஃ ஶணபத்ரிகாகாரவல்லீயுக்தோ ‘கில்லோடீ ’ இதி லோகே; ‘அங்க(ங்க)லோட்ய’ இத்யந்யே படந்தி, சிச்சோ(ஞ்சோ)டகமிதி ச வ்யாக்யாநயந்தி; ப்ரியாலஶ்சாரஃ; புஷ்கரபீஜஂ பத்மபீஜஂ; ராஜாதநஃ க்ஷீரிகஃ; பயஸ்யா விதாரீபேதஃ; க்ஷீரமோரடஃ கிலாடமஸ்து, ‘பீலுபர்ணீ’ இத்யேகே; மதுலிகா மர்கடகஃ| தாடிமேத்யாதி ப்ராசீநாமலகஃ ‘பாநீயாமலக’ இதி லோகே; பவ்யபலஂ ‘கர்மரங்க’ இத்யேகே, ‘தாலபலஸதஶமஹாவல்கலஂ கஷாயாம்லமதுரஂ’ இத்யந்யே; பாராவதஃ காமரூபே மதுராம்லரஸபலஂ; தந்தஶடோ ஜம்பீரஃ; ஶுக்தஂ ஸந்தாநகவிஶேஷஶ்சுக்ரமிதி லோகே; ஸௌவீரகதுஷோதகே நிஸ்துஷஸதுஷயவகதே த்ரிவத்கஷாயஸஹிதே ஸந்தாநே; தாந்யாம்லஂ காஞ்ஜிகஂ; ப்ரபதிக்ரஹணாச்சாண்டாக்யாதீநாமவபோதஃ| ஸைந்தவேத்யாதி பாக்யமுத்பிதஂ; ரோமகஂ ஶாகம்பரீதேஶோத்தஂ, ஶ்வேதலவணமித்யந்யே; ஸாமுத்ரஂ ஸமுத்ரஸமீபபவஂ குர்ஜரராஷ்ட்ரே ப்ரசுரஂ பவதி; பக்ரிமஂ பாகாபிநிர்வத்தஂ, ‘புல்லாலவணம்’ இத்யுச்யதே; ஊஷரப்ரஸூதமூஷரலவணஂ; ப்ரபதிக்ரஹணாட்டங்கணக்ஷாராதீநாமவபோதஃ| பிப்பல்யாதிரித்யாதி| ஶீதஶிவஂ கர்பூரம், அவல்குஜபலஂ பாகுசீபீஜஂ, சண்டா அஜமோதாகாரா ஸுகந்தித்ரவ்யஂ, லாங்கலகீ கலிகாரிகா, ஶுகநாஸா ஸ்யோநாகஃ| ஆரக்வதாதிரித்யாதி மண்டூகபர்ணீ ப்ராஹ்மீ, வேத்ரகரீரோ வேத்ராங்குரஃ, ஸ்வாதுகண்டகோ விகங்கதஃ ‘வக்ஷகண்டகாரிகா’ இதி ப்ரஸித்தஃ, ஶங்கிநீ யவதிக்தாபேதஃ, கதவேதநஃ கோஶாதகீ, ஸுமநா ஜாதீ, அஶோகரோஹிணீ கடுகா, வைஜயந்தீ தர்காரீ, ஸுவர்சலா ஸூர்யாவர்தஃ, வஶ்சிகாலீ வஶ்சிகபத்ரீ, ஜ்யோதிஷ்மதீ காகமர்தநிகா| ந்யக்ரோதாதிரித்யாதி| கதகஃ தோயப்ரஸாதநபலஃ, ஶாகஃ கரமஸணபத்ரபஷ்டோதரஃ, தயோஃ பலம்; வநஸ்பதயோ ந்யக்ரோதாதயஃ, தேஷாஂ பலாநி| ஸாலஸாராதேஸ்திக்தாநுஸரத்வாத் கதஂ கஷாயவர்கேऽஸ்ய பாட இத்யாஹ- ப்ராயஶஃ; ‘கஷாய’ இதி ஶேஷஃ| குருவகஃ கண்டஸேலயாகஃ, கோவிதாரஃ காஞ்சநாரகஃ (‘கோவிதாரமபி காஞ்சநாரகஂ மல்லிகாஂ விசகிலஂ விதுர்புதாஃ’- இதி ஹலாயுதஃ |), ஜீவந்தீ டோடீ, சில்லீ க்ஷேத்ரவாஸ்துகஃ, பாலங்க்யா ஶாகவிஶேஷஃ ‘பாலங்க’ இதி லோகே, ஸுநிஷண்ணகஃ ஸிரிவாலிகா, ‘சதுஷ்பர்ணீ’ இத்யபரே, வரகாதயஃ குதாந்யாநி, முத்காதயோ வைதலாஃ||௧௧||
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
தத்ரைதேஷாஂ ரஸாநாஂ ஸஂயோகாஸ்த்ரிஷஷ்டிர்பவந்தி | தத்யதா- பஞ்சதஶ த்விகாஃ, விஂஶதிஸ்த்ரிகாஃ, பஞ்சதஶ சதுஷ்காஃ, ஷட் பஞ்சகாஃ, ஏகஶஃ ஷட்ரஸாஃ, ஏகஃ ஷட்க இதி | தேஷாமந்யத்ர ப்ரயோஜநாநி வக்ஷ்யாமஃ ||௧௨||
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
தத்ரேத்யாதி| ஏஷாஂ து விவரணமுத்தரமந்த்ரே ஸ்வயமேவாசார்யஃ கரிஷ்யதி, அஸ்மாபிஸ்து க்ரந்தபாஹுல்யபயாத்விவரணஂ ந கதம்| த்விஷஷ்டிதோஷபேதேஷு த்விஷஷ்டீ ரஸபேதா யோஜ்யாஃ, ஸ்வஸ்தே து ஷடேவ ஸமுதிதாஃ||௧௨||
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
பவதி சாத்ர- ஜக்தாஃ ஷடதிகச்சந்தி பலிநோ வஶ்யதாஂ ரஸாஃ | யதா ப்ரகுபிதா தோஷா வஶஂ யாந்தி பலீயஸஃ ||௧௩||
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
இதாநீஂ ரஸாநாமேகைகாநாமநப்யாஸப்ரதிபாதிதபஹுதரதோஷாணாஂ விஶிஷ்டவிஷயே தோஷா ந பவந்தீதி நிர்திஶந்நாஹ- பவதி சாத்ர ஜக்தா இத்யாதி| ஜக்தாஃ பக்ஷிதாஃ, ஷட்ரஸா ஏகைகஶஃ கத்வா அப்யஸ்தா அபி பலிநஃ ஶக்த்யுபசயபலயுக்தஸ்ய புருஷஸ்ய, வஶ்யதாஂ வஶபாவஂ, யாந்தி கச்சந்தி, தோஷகாரிணோ ந பவந்தீத்யர்தஃ; யதா தோஷா ஏவ பலீயஸோ பலயுக்தஸ்ய புருஷஸ்ய கார்யகரணக்ஷமா ந பவந்தி ஏவஂ ரஸா அபீத்யர்தஃ| ‘பலிநோ ரஸஸ்ய’ இதி கேசித்||௧௩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயோ நாம த்விசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௪௨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon
இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ண)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயோ நாம த்விசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௪௨||