Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ ரஸவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஆகாஶபவநதஹநதோயபூமிஷு யதாஸங்க்யமேகோத்தரபரிவத்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ, தஸ்மாதாப்யோ ரஸஃ | பரஸ்பரஸஂஸர்காத் பரஸ்பராநுக்ரஹாத் பரஸ்பராநுப்ரவேஶாச்ச ஸர்வேஷு ஸர்வேஷாஂ ஸாந்நித்யமஸ்தி, உத்கர்ஷாபகர்ஷாத்து க்ரஹணம் | ஸ கல்வாப்யோ ரஸஃ ஶேஷபூதஸஂஸர்காத்விதக்தஃ ஷோடா விபஜ்யதே; தத்யதா- மதுரோऽம்லோ லவணஃ கடுகஸ்திக்தஃ கஷாய இதி | தே ச பூயஃ பரஸ்பரஸஂஸர்காத்த்ரிஷஷ்டிதா பித்யந்தே | தத்ர, பூம்யம்புகுணபாஹுல்யாந்மதுரஃ, பூம்யக்நிகுணபாஹுல்யாதம்லஃ, தோயாக்நிகுணபாஹுல்யால்லவணஃ , வாய்வக்நிகுணபாஹுல்யாத் கடுகஃ, வாய்வாகாஶகுணபாஹுல்யாத்திக்தஃ, பதிவ்யநிலகுணபாஹுல்யாத் கஷாய இதி ||௩||

View original

आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தத்ர, மதுராம்லலவணா வாதக்நாஃ, மதுரதிக்தகஷாயாஃ பித்தக்நாஃ, கடுதிக்தகஷாயாஃ ஶ்லேஷ்மக்நாஃ ||௪||

View original

तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தத்ர வாயோராத்மைவாத்மா, பித்தமாக்நேயஂ, ஶ்லேஷ்மா ஸௌம்ய இதி ||௫||

View original

तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

த ஏதே ரஸாஃ ஸ்வயோநிவர்தநா, அந்யயோநிப்ரஶமநாஶ்ச ||௬||

View original

त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

கேசிதாஹுஃ- அக்நீஷோமீயத்வாஜ்ஜகதோ ரஸா த்விவிதாஃ- ஸௌம்யா ஆக்நேயாஶ்ச | மதுரதிக்தகஷாயாஃ ஸௌம்யாஃ; கட்வம்லலவணா ஆக்நேயாஃ | தத்ர மதுராம்லலவணாஃ ஸ்நிக்தா குரவஶ்ச, கடுதிக்தகஷாயா ரூக்ஷா லகவஶ்ச; ஸௌம்யாஃ ஶீதாஃ, ஆக்நேயா உஷ்ணாஃ ||௭||

View original

केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8

தத்ர ஶைத்யரௌக்ஷ்யலாகவவைஶத்யவைஷ்டம்ப்யகுணலக்ஷணோ வாயுஃ, தஸ்ய ஸமாநயோநிஃ கஷாயோ ரஸஃ; ஸோऽஸ்ய ஶைத்யாச்சைத்யஂ வர்தயதி, ரௌக்ஷ்யாத்ரௌக்ஷ்யஂ, லாகவால்லாகவஂ, வைஶத்யாத்வைஶத்யஂ, வைஷ்டம்ப்யாத்வைஷ்டம்ப்யமிதி; (௧) |௮|

View original

तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8

ஔஷ்ண்யதைக்ஷ்ண்யரௌக்ஷ்யலாகவவைஶத்யகுணலக்ஷணஂ பித்தஂ, தஸ்ய ஸமாநயோநிஃ கடுகோ ரஸஃ; ஸோऽஸ்ய ஔஷ்ண்யாதௌஷ்ண்யஂ வர்தயதி, தைக்ஷ்ண்யாத்தைக்ஷ்ண்யஂ, ரௌக்ஷ்யாத்ரௌக்ஷ்யஂ, லாகவால்லாகவஂ, வைஶத்யாத்வைஶத்யமிதி(௨) |௮|

View original

औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8

மாதுர்யஸ்நேஹகௌரவஶைத்யபைச்சில்யகுணலக்ஷணஃ ஶ்லேஷ்மா; தஸ்ய ஸமாநயோநிர்மதுரோ ரஸஃ, ஸோऽஸ்ய மாதுர்யாந்மாதுர்யஂ வர்தயதி, ஸ்நேஹாத் ஸ்நேஹஂ, கௌரவாத்கௌரவஂ, ஶைத்யாச்சைத்யஂ, பைச்சில்யாத்பைச்சில்யமிதி (௩) ||௮|| தஸ்ய புநரந்யயோநிஃ கடுகோ ரஸஃ; ஸ ஶ்லேஷ்மணஃ ப்ரத்யநீகத்வாத் கடுகத்வாந்மாதுர்யமபிபவதி, ரௌக்ஷ்யாத் ஸ்நேஹஂ, லாகவாத்கௌரவம், ஔஷ்ண்யாச்சைத்யஂ, வைஶத்யாத் பைச்சில்யமிதி | ததேதந்நிதர்ஶநமாத்ரமுக்தஂ பவதி (௪) ||௮||

View original

माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

ரஸலக்ஷணமத ஊர்த்வஂ வக்ஷ்யாமஃ- தத்ர, யஃ பரிதோஷமுத்பாதயதி ப்ரஹ்லாதயதி தர்பயதி ஜீவயதி முகோபலேபஂ ஜநயதி ஶ்லேஷ்மாணஂ சாபிவர்தயதி ஸ மதுரஃ; யோ தந்தஹர்ஷமுத்பாதயதி முகாஸ்ராவஂ ஜநயதி ஶ்ரத்தாஂ சோத்பாதயதி ஸோऽம்லஃ; யோ பக்தருசிமுத்பாதயதி கபப்ரஸேகஂ ஜநயதி மார்தவஂ சாபாதயதி ஸ லவணஃ; யோ ஜிஹ்வாக்ரஂ பாததே உத்வேகஂ ஜநயதி ஶிரோ கஹ்ணீதே நாஸிகாஂ ஸ்ராவயதி ஸ கடுகஃ; யோ கலே சோஷமுத்பாதயதி முகவைஶத்யஂ ஜநயதி பக்தருசிஂ சாபாதயதி ஹர்ஷஂ ச ஸ திக்தஃ; யோ வக்த்ரஂ பரிஶோஷயதி ஜிஹ்வாஂ ஸ்தம்பயதி கண்டஂ பத்நாதி ஹதயஂ கர்ஷதி பீடயதி ச ஸ கஷாய இதி ||௯||

View original

रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10

ரஸகுணாநத ஊர்த்வஂ வக்ஷ்யாமஃ- தத்ர, மதுரோ ரஸோ ரஸரக்தமாஂஸமேதோऽஸ்திமஜ்ஜௌஜஃஶுக்ரஸ்தந்யவர்தநஶ்சக்ஷுஷ்யஃ கேஶ்யோ வர்ண்யோ பலகத்ஸந்தாநஃ ஶோணிதரஸப்ரஸாதநோ பாலவத்தக்ஷதக்ஷீணஹிதஃ ஷட்பதபிபீலிகாநாமிஷ்டதமஸ்தஷ்ணாமூர்ச்சாதாஹப்ரஶமநஃ ஷடிந்த்ரியப்ரஸாதநஃ கமிகபகரஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமாஸேவ்யமாநஃ காஸஶ்வாஸாலஸகவமதுவதநமாதுர்யஸ்வரோபகாதகமிகலகண்டாநாபாதயதி ததாऽர்புதஶ்லீபதபஸ்திகுதோபலேபாபிஷ்யந்தப்ரபதீஞ்ஜநயதி(௧) |௧௦|

View original

रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10

அம்லோ ஜரணஃ பாசநோ தீபநஃ பவநநிக்ரஹணோऽநுலோமநஃ கோஷ்டவிதாஹீ பஹிஃஶீதஃ க்லேதநஃ ப்ராயஶோ ஹ்யத்யஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ தந்தஹர்ஷநயநஸம்மீலநரோமஸஂவேஜநகபவிலயநஶரீரஶைதில்யாந்யாபாதயதி, ததா க்ஷதாபிஹததக்ததஷ்டபக்நருக்ணஶூநப்ரச்யுதாவமூத்ரிதவிஸர்பிதச்சிந்நபிந்நவித்தோத்பிஷ்டாதீநி பாசயத்யாக்நேயஸ்வபாவாத் பரிதஹதி கண்டமுரோ ஹதயஂ சேதி(௨) |௧௦|

View original

अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10

லவணஃ ஸஂஶோதநஃ பாசநோ விஶ்லேஷணஃ க்லேதநஃ ஶைதில்யகதுஷ்ணஃ ஸர்வரஸப்ரத்யநீகோ மார்கவிஶோதநஃ ஸர்வஶரீராவயவமார்தவகரஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமாஸேவ்யமாநோ காத்ரகண்டூகோடஶோபவைவர்ண்யபுஂஸ்த்வோபகாதேந்த்ரியோபதாபமுகாக்ஷிபாகரக்தபித்தவாதஶோணிதாம்லீகாப்ரபதீநாபாதயதி(௩) |௧௦|

View original

लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10

கடுகோ தீபநஃ பாசநோ ரோசநஃ ஶோதநஃ ஸ்தௌல்யாலஸ்யகபகமிவிஷகுஷ்டகண்டூப்ரஶமநஃ ஸந்திபந்தவிச்சேதநோऽவஸாதநஃ ஸ்தந்யஶுக்ரமேதஸாமுபஹந்தா சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ ப்ரமமதகலதால்வோஷ்டஶோஷதாஹஸந்தாபபலவிகாதகம்பதோதபேதகத் கரசரணபார்ஶ்வபஷ்டப்ரபதிஷு ச வாதஶூலாநாபாதயதி(௪) |௧௦|

View original

कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10

திக்தஶ்சேதநோ ரோசநோ தீபநஃ ஶோதநஃ கண்டூகோடதஷ்ணாமூர்ச்சாஜ்வரப்ரஶமநஃ ஸ்தந்யஶோதநோ விண்மூத்ரக்லேதமேதோவஸாபூயோபஶோஷணஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ காத்ரமந்யாஸ்தம்பாக்ஷேபகார்திதஶிரஃஶூலப்ரமதோதபேதச்சேதாஸ்யவைரஸ்யாந்யாபாதயதி(௫) |௧௦|

View original

तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 (10) · Śloka 10

கஷாயஃ ஸங்க்ராஹகோ ரோபணஃ ஸ்தம்பநஃ ஶோதநோ லேகநஃ ஶோஷணஃ பீடநஃ க்லேதோபஶோஷணஶ்சேதி; ஸ ஏவங்குணோऽப்யேக ஏவாத்யர்தமுபஸேவ்யமாநோ ஹத்பீடாஸ்யஶோஷோதராத்மாநவாக்யக்ரஹமந்யாஸ்தம்ப- காத்ரஸ்புரணசுமுசுமாயநாகுஞ்சநாக்ஷேபணப்ரபதீஞ்ஜநயதி ||௧௦||

View original

कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 17 (11) · Śloka 11

அதஃ ஸர்வேஷாமேவ த்ரவ்யாண்யுபதேக்ஷ்யாமஃ | தத்யதா- காகோல்யாதிஃ க்ஷீரகதவஸாமஜ்ஜஶாலிஷஷ்டிகயவகோதூமமாஷஶங்காடககஸேருகத்ரபுஸைர்வாருகர்காருகாலாபூகாலிந்தகதக- கிலோட்யப்ரியாலபுஷ்கரபீஜகாஶ்மர்யமதூகத்ராக்ஷாகர்ஜூரராஜாதநதாலநாலிகேரேக்ஷுவிகாரபலாதிபலாத்மகுப்தா- விதாரீபயஸ்யாகோக்ஷுரகக்ஷீரமோரடமதூலிகாகூஷ்மாண்டப்ரபதீநி ஸமாஸேந மதுரோ வர்கஃ; தாடிமாமலகமாதுலுங்காம்ராதககபித்தகரமர்தபதரகோலப்ராசீநாமலகதிந்திடீககோஶாம்ரகபவ்யபாராவத- வேத்ரபலலகுசாம்லவேதஸதந்தஶடததிதக்ரஸுராஶுக்தஸௌவீரகதுஷோதகதாந்யாம்லப்ரபதீநி ஸமாஸேநாம்லோ வர்கஃ; ஸைந்தவஸௌவர்சலவிடபாக்யரோமகஸாமுத்ரகபக்த்ரிமயவக்ஷாரோஷரப்ரஸூதஸுவர்சிகாப்ரபதீநி ஸமாஸேந லவணோ வர்கஃ; பிப்பல்யாதிஃ ஸுரஸாதிஃ ஶிக்ருமதுஶிக்ருமூலகலஶுநஸுமுகஶீதஶிவகுஷ்டதேவதாருஹரேணுகாவால்குஜபல- சண்டாகுக்குலுமுஸ்தலாங்கலகீஶுகநாஸாபீலுப்ரபதீநி ஸாலஸாராதிஶ்ச ப்ராயஶஃ கடுகோ வர்கஃ; ஆரக்வதாதிர்குடூச்யாதிர்மண்டூகபர்ணீவேத்ரகரீரஹரித்ராத்வயேந்த்ரயவவருணஸ்வாதுகண்டகஸப்தபர்ணபஹதீத்வயஶங்கிநீத்ரவந்தீ- த்ரிவத்கதவேதநகர்கோடககாரவேல்லவார்தாககரீரகரவீரஸுமநஃஶங்கபுஷ்ப்யபாமார்கத்ராயமாணாஶோகரோஹிணீவைஜயந்தீ- ஸுவர்சலாபுநர்நவாவஶ்சிகாலீஜ்யோதிஷ்மதீப்ரபதீநி ஸமாஸேந திக்தோ வர்கஃ; ந்யக்ரோதாதிரம்பஷ்டாதிஃ ப்ரியங்க்வாதீ ரோத்ராதிஸ்த்ரிபலாஶல்லகீஜம்ப்வாம்ரபகுலதிந்துகபலாநி கதகஶாகபலபாஷாணபேதகவநஸ்பதிபலாநி ஸாலஸாராதிஶ்ச ப்ராயஶஃ குருவககோவிதாரகஜீவந்தீசில்லீபாலங்க்யாஸுநிஷண்ணகப்ரபதீநி வரகாதயோ முத்காதயஶ்ச ஸமாஸேந கஷாயோ வர்கஃ ||௧௧||

View original

अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 18 (12) · Śloka 12

தத்ரைதேஷாஂ ரஸாநாஂ ஸஂயோகாஸ்த்ரிஷஷ்டிர்பவந்தி | தத்யதா- பஞ்சதஶ த்விகாஃ, விஂஶதிஸ்த்ரிகாஃ, பஞ்சதஶ சதுஷ்காஃ, ஷட் பஞ்சகாஃ, ஏகஶஃ ஷட்ரஸாஃ, ஏகஃ ஷட்க இதி | தேஷாமந்யத்ர ப்ரயோஜநாநி வக்ஷ்யாமஃ ||௧௨||

View original

तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 19 (13) · Śloka 13

பவதி சாத்ர- ஜக்தாஃ ஷடதிகச்சந்தி பலிநோ வஶ்யதாஂ ரஸாஃ | யதா ப்ரகுபிதா தோஷா வஶஂ யாந்தி பலீயஸஃ ||௧௩||

View original

भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயோ நாம த்விசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௪௨||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||

🔊 Audio coming soon