Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో రసవిశేషవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| రసవిశేషో మధురాదిః, తస్య విజ్ఞానం విశిష్టం జ్ఞానం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఆకాశపవనదహనతోయభూమిషు యథాసంఖ్యమేకోత్తరపరివృద్ధాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః, తస్మాదాప్యో రసః | పరస్పరసంసర్గాత్ పరస్పరానుగ్రహాత్ పరస్పరానుప్రవేశాచ్చ సర్వేషు సర్వేషాం సాన్నిధ్యమస్తి, ఉత్కర్షాపకర్షాత్తు గ్రహణం | స ఖల్వాప్యో రసః శేషభూతసంసర్గాద్విదగ్ధః షోఢా విభజ్యతే; తద్యథా- మధురోఽమ్లో లవణః కటుకస్తిక్తః కషాయ ఇతి | తే చ భూయః పరస్పరసంసర్గాత్త్రిషష్టిధా భిద్యంతే | తత్ర, భూమ్యంబుగుణబాహుల్యాన్మధురః, భూమ్యగ్నిగుణబాహుల్యాదమ్లః, తోయాగ్నిగుణబాహుల్యాల్లవణః , వాయ్వగ్నిగుణబాహుల్యాత్ కటుకః, వాయ్వాకాశగుణబాహుల్యాత్తిక్తః, పృథివ్యనిలగుణబాహుల్యాత్ కషాయ ఇతి ||3||
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
రససామాన్యస్య ప్రథమం కారణసంభవం దర్శయన్నాహ- ఆకాశేత్యాది| ఆకాశపవనదహనతోయభూమిషు యథాసంఖ్యం శబ్దస్పర్శరూపరసగంధా ‘జాయంతే’ ఇతి శేషః| కింవిశిష్టాస్తే? ఏకోత్తరపరివృద్ధా ఇతి; తథాహి- శబ్దగుణమాకాశం, శబ్దస్పర్శగుణో వాయుః, శబ్దస్పర్శరూపగుణం తేజః, శబ్దస్పర్శరూపరసగుణా ఆపః, శబ్దస్పర్శరూపరసగంధగుణా పృథ్వీ; పరస్పరం భూతానుప్రవేశాదిత్థమేకోత్తరా వృద్ధిర్జ్ఞేయా| ఆప్యో జలసంభవః| తత్ర సర్వేష్వేవ భూతేషు సర్వభూతానాం సాన్నిధ్యమస్తీతి దర్శయన్నాహ- పరస్పరసంసర్గాదిత్యాది| పరస్పరసంసర్గాత్ అన్యోన్యసంయోగాత్, పరస్పరానుగ్రహాత్ అన్యోన్యోపకారాత్, పరస్పరానుప్రవేశాత్ అనుప్రవేశాదేకాత్మీభావాత్, సర్వేషు భూతేషు, సర్వేషామాకాశాదీనాం, సర్వేషు ద్రవ్యేష్విత్యన్యే| సర్వేషు భూతేషు సర్వభూతానాం సాన్నిధ్యమస్తీతి సర్వ ఏవ గుణాః సర్వేషాం భూతానాం ప్రాప్నువంతీత్యాహ- ఉత్కర్షాపకర్షాదిత్యాది|- ఉత్కర్షో వృద్ధిః, అపకర్షో హ్రాసః; ఆకాశాధికే ద్రవ్యే శబ్దోఽధికః, వాతాధికే ద్రవ్యే స్పర్శోఽధికః, ఏవం శేషేషు భూతేషు శేషగుణాః; తేన సర్వేషామేవ భూతానాం సర్వాత్మకత్వేఽప్యుత్కర్షేణాభిధానాదాప్య ఏవ రసః| యది పునరసౌ రస ఆప్య ఏవ నాన్యభూతజః, స ఏవమపాం స్వభావేనావ్యక్తరసత్వాత్తేనాప్యవ్యక్తరసేన భవితవ్యమిత్యాహ- శేషేత్యాది| పానీయాదన్యాని భూతాని శేషభూతాని, తేషాం సంసర్గో మిలనం, తతో హేతోరాప్యో రసోఽవ్యక్తోఽపి కాలసహాయభూమివియదనిలానలసంసర్గేణ పరిపాకాంతరం గతః, షోఢా విభజ్యతే షట్ ప్రకారో భవతి| తత్ర యస్య యస్య శేషభూతస్య సంసర్గాద్యో యో రస ఉత్పద్యతే తం తం రసం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| నను చ, శేషభూతసంసర్గః ప్రతిపాదనీయః, తత్ కథముదకోపాదనం? ఉచ్యతే- నిష్పత్తావేవ తోయప్రాధాన్యముక్తం; విశేషే తు న ప్రాప్నోతీతి విశేషేఽపి తోయస్య ప్రాధాన్యప్రతిపాదనాయ పృథివ్యంబుగుణబాహుల్యాదిత్యుక్తం, ‘తోయాగ్నిగుణబాహుల్యాదమ్ల’ ఇత్యేకే పఠంతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర, మధురామ్లలవణా వాతఘ్నాః, మధురతిక్తకషాయాః పిత్తఘ్నాః, కటుతిక్తకషాయాః శ్లేష్మఘ్నాః ||4||
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
షణ్ణాం రసానాం క్రియావిశేషం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర వాయోరాత్మైవాత్మా, పిత్తమాగ్నేయం, శ్లేష్మా సౌమ్య ఇతి ||5||
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
దోషాణాముత్పత్తికారణమాహ- తత్రేత్యాది| ఆత్మైవాత్మేతి ఆత్మైవ యోనిః, వాయుతో వాతోత్పత్తిరిత్యర్థః; పిత్తమాగ్నేయమితి అనలః పిత్తస్య యోనిరిత్యర్థః; శ్లేష్మా సౌమ్య ఇతి సోమాదుత్పద్యత ఇత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
త ఏతే రసాః స్వయోనివర్ధనా, అన్యయోనిప్రశమనాశ్చ ||6||
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
త ఏతే ఇత్యాది| స్వయోనివర్ధనా ఇతి యేభ్యః కారణేభ్యో మధురాదయో రసా ఉత్పద్యంతే తాని వర్ధయంతీత్యర్థః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
కేచిదాహుః- అగ్నీషోమీయత్వాజ్జగతో రసా ద్వివిధాః- సౌమ్యా ఆగ్నేయాశ్చ | మధురతిక్తకషాయాః సౌమ్యాః; కట్వమ్లలవణా ఆగ్నేయాః | తత్ర మధురామ్లలవణాః స్నిగ్ధా గురవశ్చ, కటుతిక్తకషాయా రూక్షా లఘవశ్చ; సౌమ్యాః శీతాః, ఆగ్నేయా ఉష్ణాః ||7||
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
కేచిదిత్యాది| అగ్నీషోమీయత్వాదితి అగ్నిశ్చ సోమశ్చ యోనిర్జగత ఇత్యర్థః|సౌమ్యాశ్చాగ్నేయాశ్చేతి చకారద్వయాత్ స్నేహరూక్షగురుత్వలఘుత్వైరపి ద్వైవిధ్యం సూచయతి||7||
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
తత్ర శైత్యరౌక్ష్యలాఘవవైశద్యవైష్టంభ్యగుణలక్షణో వాయుః, తస్య సమానయోనిః కషాయో రసః; సోఽస్య శైత్యాచ్ఛైత్యం వర్ధయతి, రౌక్ష్యాద్రౌక్ష్యం, లాఘవాల్లాఘవం, వైశద్యాద్వైశద్యం, వైష్టంభ్యాద్వైష్టంభ్యమితి; (1) |8|
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
మధురేత్యాది| సమానయోనిః తుల్యయోనిరిత్యర్థః||8(1)||
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
ఔష్ణ్యతైక్ష్ణ్యరౌక్ష్యలాఘవవైశద్యగుణలక్షణం పిత్తం, తస్య సమానయోనిః కటుకో రసః; సోఽస్య ఔష్ణ్యాదౌష్ణ్యం వర్ధయతి, తైక్ష్ణ్యాత్తైక్ష్ణ్యం, రౌక్ష్యాద్రౌక్ష్యం, లాఘవాల్లాఘవం, వైశద్యాద్వైశద్యమితి(2) |8|
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
ఔష్ణ్యేత్యాది||8(2)||
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
మాధుర్యస్నేహగౌరవశైత్యపైచ్ఛిల్యగుణలక్షణః శ్లేష్మా; తస్య సమానయోనిర్మధురో రసః, సోఽస్య మాధుర్యాన్మాధుర్యం వర్ధయతి, స్నేహాత్ స్నేహం, గౌరవాద్గౌరవం, శైత్యాచ్ఛైత్యం, పైచ్ఛిల్యాత్పైచ్ఛిల్యమితి (3) ||8|| తస్య పునరన్యయోనిః కటుకో రసః; స శ్లేష్మణః ప్రత్యనీకత్వాత్ కటుకత్వాన్మాధుర్యమభిభవతి, రౌక్ష్యాత్ స్నేహం, లాఘవాద్గౌరవం, ఔష్ణ్యాచ్ఛైత్యం, వైశద్యాత్ పైచ్ఛిల్యమితి | తదేతన్నిదర్శనమాత్రముక్తం భవతి (4) ||8||
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
మాధుర్యేత్యాది| తస్య శ్లేష్మణః| ప్రత్యనీకత్వాత్ విరుద్ధత్వాత్| నిదర్శనమాత్రముక్తమితి దృష్టాంతమాత్రముక్తం||8(3-4)||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
రసలక్షణమత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- తత్ర, యః పరితోషముత్పాదయతి ప్రహ్లాదయతి తర్పయతి జీవయతి ముఖోపలేపం జనయతి శ్లేష్మాణం చాభివర్ధయతి స మధురః; యో దంతహర్షముత్పాదయతి ముఖాస్రావం జనయతి శ్రద్ధాం చోత్పాదయతి సోఽమ్లః; యో భక్తరుచిముత్పాదయతి కఫప్రసేకం జనయతి మార్దవం చాపాదయతి స లవణః; యో జిహ్వాగ్రం బాధతే ఉద్వేగం జనయతి శిరో గృహ్ణీతే నాసికాం స్రావయతి స కటుకః; యో గలే చోషముత్పాదయతి ముఖవైశద్యం జనయతి భక్తరుచిం చాపాదయతి హర్షం చ స తిక్తః; యో వక్త్రం పరిశోషయతి జిహ్వాం స్తంభయతి కంఠం బధ్నాతి హృదయం కర్షతి పీడయతి చ స కషాయ ఇతి ||9||
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
రసలక్షణమిత్యాది| పరితోషః పరితుష్టిః| ప్రహ్లాదయతి సుఖముత్పాదయతి| తర్పయతి తృప్తిం కరోతి| జీవయతి ప్రాణాన్ ధారయతి| ఉపలేపో మలవృద్ధిః| దంతహర్షో దంతకుంఠతా| కఫప్రసేకః శ్లేష్మాస్రావః| శిరో గృహ్ణీతే ఉద్వేజకత్వేన, న తు కఫవాతవేదనాభిః| చోష ఆకర్షణం| హర్షో రోమహర్షః||9||
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
రసగుణానత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- తత్ర, మధురో రసో రసరక్తమాంసమేదోఽస్థిమజ్జౌజఃశుక్రస్తన్యవర్ధనశ్చక్షుష్యః కేశ్యో వర్ణ్యో బలకృత్సంధానః శోణితరసప్రసాదనో బాలవృద్ధక్షతక్షీణహితః షట్పదపిపీలికానామిష్టతమస్తృష్ణామూర్చ్ఛాదాహప్రశమనః షడింద్రియప్రసాదనః కృమికఫకరశ్చేతి; స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థమాసేవ్యమానః కాసశ్వాసాలసకవమథువదనమాధుర్యస్వరోపఘాతకృమిగలగండానాపాదయతి తథాఽర్బుదశ్లీపదబస్తిగుదోపలేపాభిష్యందప్రభృతీంజనయతి(1) |10|
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
రసగుణానిత్యాది| షష్ఠమింద్రియం మనః| తస్యేదానీమతిసేవ్యమానస్యాతిసేవాం దోషకరీం నిదర్శయన్నాహ- స ఏవంగుణ ఇత్యాది||10(1)||
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
అమ్లో జరణః పాచనో దీపనః పవననిగ్రహణోఽనులోమనః కోష్ఠవిదాహీ బహిఃశీతః క్లేదనః ప్రాయశో హ్యద్యశ్చేతి; స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపసేవ్యమానో దంతహర్షనయనసమ్మీలనరోమసంవేజనకఫవిలయనశరీరశైథిల్యాన్యాపాదయతి, తథా క్షతాభిహతదగ్ధదష్టభగ్నరుగ్ణశూనప్రచ్యుతావమూత్రితవిసర్పితచ్ఛిన్నభిన్నవిద్ధోత్పిష్టాదీని పాచయత్యాగ్నేయస్వభావాత్ పరిదహతి కంఠమురో హృదయం చేతి(2) |10|
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
అమ్లస్య సేవితస్య గుణాన్ దర్శయన్నాహ- అమ్ల ఇత్యాది| జరణ ఆహారస్య| పాచనో దోషామయోః శోథస్య వా| అనులోమనో వాతమూత్రపురీషాణాం| తస్యైకస్యాతిసేవితస్య దోషం నిర్దిశన్నాహ- స ఏవంగుణ ఇత్యాది| రోమసంవేజనం రోమాంచః| అభిహతమభిఘాతః, దష్టం వ్యాడాదిభిః, భగ్నం కాండభగ్నాద్యనేకధా, రుగ్ణం వక్రీభూతం, ప్రచ్యుతం భ్రష్టం స్వస్థానాత్, అవమూత్రితం మూత్రవిషాణాం జంతూనాం మూత్రసంగః, విసర్పితం స్పర్శవిషాణాం జంతూనాం విసర్పితసంగః, ఛిన్నం నిఃశేషతః, భిన్నం కోష్ఠాది, విద్ధం సిరాది, ఉత్పిష్టం ప్రహారచూర్ణితాది||10(2)||
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
లవణః సంశోధనః పాచనో విశ్లేషణః క్లేదనః శైథిల్యకృదుష్ణః సర్వరసప్రత్యనీకో మార్గవిశోధనః సర్వశరీరావయవమార్దవకరశ్చేతి; స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థమాసేవ్యమానో గాత్రకండూకోఠశోఫవైవర్ణ్యపుంస్త్వోపఘాతేంద్రియోపతాపముఖాక్షిపాకరక్తపిత్తవాతశోణితామ్లీకాప్రభృతీనాపాదయతి(3) |10|
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
లవణరసగుణకర్మాణి దర్శయన్నాహ- లవణ ఇత్యాది| సంశోధనో వమనవిరేచనాభ్యాం, వ్రణస్య చ దుష్టస్య| విశ్లేషణ ఇతి పృథక్కరణః ప్రత్యవయవానాం, ఛేదిత్వాత్| క్లేదనో వ్రణస్య| సర్వరసానాం ప్రత్యనీకో విపక్ష ఉచ్ఛేదక ఇత్యర్థః| మార్గవిశోధనో మూత్రనాడీవ్రణాదిమార్గవిశోధనః| తస్యాతిసేవ్యమానస్య దోషం దర్శయన్నాహ- స ఏవంగుణ ఇత్యాది| కోఠః పీడకాః, పుంస్త్వోపఘాతః శుక్రక్షయః, ఇంద్రియోపతాపః చక్షురాదీనాం స్వకర్మగుణహానిః, అమ్లీకేతి అమ్లోద్గారః| ఆపాదయతి కరోతి||10(3)||
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
కటుకో దీపనః పాచనో రోచనః శోధనః స్థౌల్యాలస్యకఫకృమివిషకుష్ఠకండూప్రశమనః సంధిబంధవిచ్ఛేదనోఽవసాదనః స్తన్యశుక్రమేదసాముపహంతా చేతి; స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపసేవ్యమానో భ్రమమదగలతాల్వోష్ఠశోషదాహసంతాపబలవిఘాతకంపతోదభేదకృత్ కరచరణపార్శ్వపృష్ఠప్రభృతిషు చ వాతశూలానాపాదయతి(4) |10|
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
కటుకస్య ప్రకృతికర్మ నిర్దిశన్నాహ- కటుక ఇత్యాది| అవసాదన అనుత్సాహకృత్| తస్యైవాతిసేవితస్య దోషం నిర్దిశన్నాహ- స ఏవంగుణ ఇత్యాది| భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ; మద ఉన్మాదపూర్వరూపం, హర్షక్షయో వా||10(4)||
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
తిక్తశ్ఛేదనో రోచనో దీపనః శోధనః కండూకోఠతృష్ణామూర్చ్ఛాజ్వరప్రశమనః స్తన్యశోధనో విణ్మూత్రక్లేదమేదోవసాపూయోపశోషణశ్చేతి; స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపసేవ్యమానో గాత్రమన్యాస్తంభాక్షేపకార్దితశిరఃశూలభ్రమతోదభేదచ్ఛేదాస్యవైరస్యాన్యాపాదయతి(5) |10|
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
తిక్తస్య ప్రకృతికర్మ నిర్దిశన్నాహ- తిక్త ఇత్యాది| రోచన ఇతి ఇతరభక్ష్యవస్తూనాం, న పునః స్వయమేవ| తస్యాప్యతిసేవితస్య దోషం నిర్దిశన్నాహ- మన్యాస్తంభేత్యాది| మన్యే ద్వే, తయోః స్తంభ ఇతి||10(5)||
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
కషాయః సంగ్రాహకో రోపణః స్తంభనః శోధనో లేఖనః శోషణః పీడనః క్లేదోపశోషణశ్చేతి; స ఏవంగుణోఽప్యేక ఏవాత్యర్థముపసేవ్యమానో హృత్పీడాస్యశోషోదరాధ్మానవాక్యగ్రహమన్యాస్తంభ- గాత్రస్ఫురణచుముచుమాయనాకుంచనాక్షేపణప్రభృతీంజనయతి ||10||
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
కషాయస్య ప్రకృతికర్మ నిర్దిశన్నాహ- కషాయ ఇత్యాది| రోపణో వ్రణస్య| స్తంభనో గాత్రాణాం, మృదూనాం వా దృఢీకరణః| శోధనో వ్రణస్య| లేఖనో వ్రణాద్యుత్సన్నమాంసస్య| శోషణో ద్రవధాతోః, వ్రణమేహాదీనాం వా| పీడనో వ్రణస్య హృదయస్య వా, వాతకారిత్వాత్| తస్యాప్యతిసేవయా దోషమాహ- స ఏవంగుణ ఇత్యాది| చుమచుమాయనం రాజికాలిప్తస్యేవ త్వక్పీడా, ఆక్షేపణమతిశయేన కంపనం| ప్రభృతిగ్రహణాదన్యానపి వాతవికారానర్దితాదీన్ కరోతి||10||
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
అతః సర్వేషామేవ ద్రవ్యాణ్యుపదేక్ష్యామః | తద్యథా- కాకోల్యాదిః క్షీరఘృతవసామజ్జశాలిషష్టికయవగోధూమమాషశృంగాటకకసేరుకత్రపుసైర్వారుకర్కారుకాలాబూకాలిందకతక- గిలోడ్యప్రియాలపుష్కరబీజకాశ్మర్యమధూకద్రాక్షాఖర్జూరరాజాదనతాలనాలికేరేక్షువికారబలాతిబలాత్మగుప్తా- విదారీపయస్యాగోక్షురకక్షీరమోరటమధూలికాకూష్మాండప్రభృతీని సమాసేన మధురో వర్గః; దాడిమామలకమాతులుంగామ్రాతకకపిత్థకరమర్దబదరకోలప్రాచీనామలకతింతిడీకకోశామ్రకభవ్యపారావత- వేత్రఫలలకుచామ్లవేతసదంతశఠదధితక్రసురాశుక్తసౌవీరకతుషోదకధాన్యామ్లప్రభృతీని సమాసేనామ్లో వర్గః; సైంధవసౌవర్చలవిడపాక్యరోమకసాముద్రకపక్త్రిమయవక్షారోషరప్రసూతసువర్చికాప్రభృతీని సమాసేన లవణో వర్గః; పిప్పల్యాదిః సురసాదిః శిగ్రుమధుశిగ్రుమూలకలశునసుముఖశీతశివకుష్ఠదేవదారుహరేణుకావాల్గుజఫల- చండాగుగ్గులుముస్తలాంగలకీశుకనాసాపీలుప్రభృతీని సాలసారాదిశ్చ ప్రాయశః కటుకో వర్గః; ఆరగ్వధాదిర్గుడూచ్యాదిర్మండూకపర్ణీవేత్రకరీరహరిద్రాద్వయేంద్రయవవరుణస్వాదుకంటకసప్తపర్ణబృహతీద్వయశంఖినీద్రవంతీ- త్రివృత్కృతవేధనకర్కోటకకారవేల్లవార్తాకకరీరకరవీరసుమనఃశంఖపుష్ప్యపామార్గత్రాయమాణాశోకరోహిణీవైజయంతీ- సువర్చలాపునర్నవావృశ్చికాలీజ్యోతిష్మతీప్రభృతీని సమాసేన తిక్తో వర్గః; న్యగ్రోధాదిరంబష్ఠాదిః ప్రియంగ్వాదీ రోధ్రాదిస్త్రిఫలాశల్లకీజంబ్వామ్రబకులతిందుకఫలాని కతకశాకఫలపాషాణభేదకవనస్పతిఫలాని సాలసారాదిశ్చ ప్రాయశః కురువకకోవిదారకజీవంతీచిల్లీపాలంక్యాసునిషణ్ణకప్రభృతీని వరకాదయో ముద్గాదయశ్చ సమాసేన కషాయో వర్గః ||11||
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
అత ఇత్యాది| అతోఽనంతరం, సర్వేషాం రసానాం ద్రవ్యాణ్యుపదేక్ష్యామః| క్షీరేత్యాది| శృఙగాటకం ద్వివిధం స్థూలాల్పభేదేన; త్రపుసం ‘తిరసీ ’ ఇతి లోకే; ఏర్వారుః రోమశా కర్కటీ; గిలోడ్యః కాలంకతకః శితోడ్యకందః ప్రావృడ్జాతః శణపత్రికాకారవల్లీయుక్తో ‘గిల్లోఠీ ’ ఇతి లోకే; ‘అంగ(ంక)లోడ్య’ ఇత్యన్యే పఠంతి, చిచ్చో(ంచో)టకమితి చ వ్యాఖ్యానయంతి; ప్రియాలశ్చారః; పుష్కరబీజం పద్మబీజం; రాజాదనః క్షీరికః; పయస్యా విదారీభేదః; క్షీరమోరటః కిలాటమస్తు, ‘పీలుపర్ణీ’ ఇత్యేకే; మధులికా మర్కటకః| దాడిమేత్యాది ప్రాచీనామలకః ‘పానీయామలక’ ఇతి లోకే; భవ్యఫలం ‘కర్మరంగ’ ఇత్యేకే, ‘తాలఫలసదృశమహావల్కలం కషాయామ్లమధురం’ ఇత్యన్యే; పారావతః కామరూపే మధురామ్లరసఫలం; దంతశఠో జంబీరః; శుక్తం సంధానకవిశేషశ్చుక్రమితి లోకే; సౌవీరకతుషోదకే నిస్తుషసతుషయవకృతే త్రివృత్కషాయసహితే సంధానే; ధాన్యామ్లం కాంజికం; ప్రభృతిగ్రహణాచ్ఛాండాక్యాదీనామవబోధః| సైంధవేత్యాది పాక్యముద్భిదం; రోమకం శాకంభరీదేశోత్థం, శ్వేతలవణమిత్యన్యే; సాముద్రం సముద్రసమీపభవం గుర్జరరాష్ట్రే ప్రచురం భవతి; పక్రిమం పాకాభినిర్వృత్తం, ‘ఫుల్లాలవణం’ ఇత్యుచ్యతే; ఊషరప్రసూతమూషరలవణం; ప్రభృతిగ్రహణాట్టంకణక్షారాదీనామవబోధః| పిప్పల్యాదిరిత్యాది| శీతశివం కర్పూరం, అవల్గుజఫలం బాకుచీబీజం, చండా అజమోదాకారా సుగంధిద్రవ్యం, లాంగలకీ కలికారికా, శుకనాసా స్యోనాకః| ఆరగ్వధాదిరిత్యాది మండూకపర్ణీ బ్రాహ్మీ, వేత్రకరీరో వేత్రాంకురః, స్వాదుకంటకో వికంకతః ‘వృక్షకంటకారికా’ ఇతి ప్రసిద్ధః, శంఖినీ యవతిక్తాభేదః, కృతవేధనః కోశాతకీ, సుమనా జాతీ, అశోకరోహిణీ కటుకా, వైజయంతీ తర్కారీ, సువర్చలా సూర్యావర్తః, వృశ్చికాలీ వృశ్చికపత్రీ, జ్యోతిష్మతీ కాకమర్దనికా| న్యగ్రోధాదిరిత్యాది| కతకః తోయప్రసాదనఫలః, శాకః ఖరమసృణపత్రపృష్ఠోదరః, తయోః ఫలం; వనస్పతయో న్యగ్రోధాదయః, తేషాం ఫలాని| సాలసారాదేస్తిక్తానుసరత్వాత్ కథం కషాయవర్గేఽస్య పాఠ ఇత్యాహ- ప్రాయశః; ‘కషాయ’ ఇతి శేషః| కురువకః కంటసేలయాకః, కోవిదారః కాంచనారకః (‘కోవిదారమపి కాంచనారకం మల్లికాం విచకిలం విదుర్బుధాః’- ఇతి హలాయుధః |), జీవంతీ డోడీ, చిల్లీ క్షేత్రవాస్తుకః, పాలంక్యా శాకవిశేషః ‘పాలంక’ ఇతి లోకే, సునిషణ్ణకః సిరివాలికా, ‘చతుష్పర్ణీ’ ఇత్యపరే, వరకాదయః కుధాన్యాని, ముద్గాదయో వైదలాః||11||
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
తత్రైతేషాం రసానాం సంయోగాస్త్రిషష్టిర్భవంతి | తద్యథా- పంచదశ ద్వికాః, వింశతిస్త్రికాః, పంచదశ చతుష్కాః, షట్ పంచకాః, ఏకశః షడ్రసాః, ఏకః షట్క ఇతి | తేషామన్యత్ర ప్రయోజనాని వక్ష్యామః ||12||
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| ఏషాం తు వివరణముత్తరమంత్రే స్వయమేవాచార్యః కరిష్యతి, అస్మాభిస్తు గ్రంథబాహుల్యభయాద్వివరణం న కృతం| ద్విషష్టిదోషభేదేషు ద్విషష్టీ రసభేదా యోజ్యాః, స్వస్థే తు షడేవ సముదితాః||12||
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
భవతి చాత్ర- జగ్ధాః షడధిగచ్ఛంతి బలినో వశ్యతాం రసాః | యథా ప్రకుపితా దోషా వశం యాంతి బలీయసః ||13||
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం రసానామేకైకానామనభ్యాసప్రతిపాదితబహుతరదోషాణాం విశిష్టవిషయే దోషా న భవంతీతి నిర్దిశన్నాహ- భవతి చాత్ర జగ్ధా ఇత్యాది| జగ్ధాః భక్షితాః, షడ్రసా ఏకైకశః కృత్వా అభ్యస్తా అపి బలినః శక్త్యుపచయబలయుక్తస్య పురుషస్య, వశ్యతాం వశభావం, యాంతి గచ్ఛంతి, దోషకారిణో న భవంతీత్యర్థః; యథా దోషా ఏవ బలీయసో బలయుక్తస్య పురుషస్య కార్యకరణక్షమా న భవంతి ఏవం రసా అపీత్యర్థః| ‘బలినో రసస్య’ ఇతి కేచిత్||13||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే రసవిశేషవిజ్ఞానీయో నామ ద్విచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||42||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ణ)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే రసవిశేషవిజ్ఞానీయో నామ ద్విచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||42||