39. saṁśōdhanasaṁśamanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સંશોધનસંશમનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

સંશોધનં સંશમનં ચાધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ સંશોધનસંશમનીયઃ, તસ્યારમ્ભમિત્યર્થઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મદનકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકૃતવેધનસર્ષપવિડઙ્ગપિપ્પલીકરઞ્જપ્રપુન્નાડ કોવિદારકર્બુદારારિષ્ટાશ્વગન્ધાવિદુલબન્ધુજીવકશ્વેતાશણપુષ્પીબિમ્બીવચામૃગેર્વારવશ્ચિત્રા ચેત્યૂર્ધ્વભાગહરાણિ | તત્ર, કોવિદારપૂર્વાણાં ફલાનિ, કોવિદારાદીનાં મૂલાનિ ||૩||

પ્રાગ્દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયાધ્યાયે વ્યાધિપ્રત્યનીકા દ્રવ્યગણા ઉક્તાઃ, સંશોધનસંશમનીયે તુ દોષપ્રત્યનીકપ્રાયાઃ પઞ્ચકર્મોપયોગિનઃ શોધનદ્રવ્યસઙ્ગ્રહગણા વાતાદિશમનદ્રવ્યગણાશ્ચ કથયિતવ્યા ઇતિ; તત્ર દ્વિવિધં સંશોધનં- વમનં વિરેચનં ચ; તત્ર વમનપૂર્વકત્વાદ્વિરેચનસ્ય પ્રથમં વમનદ્રવ્યગણમભિધાતુમાહ- મદનેત્યાદિ| જીમૂતકો દેવદાલી, ઇક્ષ્વાકુઃ કટુકાલાબૂઃ, ધામાર્ગવઃ પીતપુષ્પા કોષાતકી, કૃતવેધનઃ કોષાતકીભેદઃ, સર્ષપાઃ શ્વેતસર્ષપા વિશેષેણ વમનાર્હાઃ, કોવિદારઃ કાઞ્ચનારઃ, કર્બુદારઃ શ્લેષ્માન્તકઃ ‘બવહાર’ ઇતિ ‘લિહૂસાડક’ ઇતિ ચ દેશભાષયા પ્રસિદ્ધઃ, અરિષ્ટો નિમ્બઃ, વિદુલો વેતસઃ, બન્ધુજીવો મધ્યાહ્નપુષ્પકઃ ‘મરુનીયા’ ઇતિ લોકે, શ્વેતા શ્વેતવચા, શણપુષ્પી શણસદૃશવિટપઃ ‘સણહુલી’ ઇતિ લોકે, બિમ્બી કિન્દુરિકા, વચા દ્વિતીયાઽરુણા, મૃગેર્વારુરિન્દ્રવારુણી, ચિત્રા ચિત્રાણ્ડિકા પટોલફલાકારફલા આરણ્યકચણ્ડકેત્યર્થઃ, અન્યે દ્રવન્તીમાહુઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| ઊર્ધ્વભાગહરાણિ વમનકરાણીત્યર્થઃ| એષાં મધ્યે કાનિચિદ્દ્રવ્યાણિ સાક્ષાદ્વામયન્તિ કાનિચિદ્વમનદ્રવ્યમિલિતાનિ| કેચિદાચાર્યા ‘દ્વાવિંશતિદ્રવ્યાણિ’ ઇત્યત્ર ગણે નિયમમાહુઃ| એષાભવયવવિભાગમાહ- તત્રેત્યાદિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિવૃતાશ્યામાદન્તીદ્રવન્તીસપ્તલાશઙ્ખિનીવિષાણિકાગવાક્ષીચ્છગલાન્ત્રીસ્નુક્સુ વર્ણક્ષીરીચિત્રકકિણિહીકુશકાશતિલ્વકકમ્પિલ્લકરમ્યકપાટલાપૂગહરીતક્યા મલકબિભીતકનીલિનીચતુરઙ્ગુલૈરણ્ડપૂતીકમહાવૃક્ષસપ્તચ્છદાર્કા જ્યોતિષ્મતી ચેત્યધોભાગહરાણિ | તત્ર તિલ્વકપૂર્વાણાં મૂલાનિ , તિલ્વકાદીનાં પાટલાન્તાનાં ત્વચઃ, કમ્પિલ્લકફલરજઃ, પૂગાદીનામેરણ્ડાન્તાનાં ફલાનિ, પૂતીકારગ્વધયોઃ પત્રાણિ, શેષાણાં ક્ષીરાણીતિ ||૪||

વિરેચનદ્રવ્યાણિ નિર્દિશન્નાહ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| ત્રિવૃત્ રક્તમૂલા ‘નિસોતૃ’ ઇતિ લોકેઃ; શ્યામા કૃષ્ણમૂલા ત્રિવૃત્; દન્તી દન્તિની; દ્રવન્તી દન્તીભેદઃ ‘સંવરી’ ઇતિ લોકે; સપ્તલા સાતલા સેહુણ્ડભેદઃ, અપરે બુધ્નામાહુઃ; શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ, શ્વેતબુધ્નેત્યપરે; વિષાણિકા મેષશૃઙ્ગી; ગવાક્ષી શ્વેતપુષ્પેન્દ્રવારુણી; છગલાન્ત્રી વૃદ્ધદાર(રુ)કઃ; સ્નુક્ સેહુણ્ડઃ; સુવર્ણક્ષીર્યનન્તાસદૃશપત્રા ‘હિયાવલિ ’ ઇતિ લોકે, ‘કઙ્ગુષ્ઠ’ ઇત્યપરે; કિણિહી કટભી; તિલ્વકઃ સ્વલ્પરોધ્રઃ; કમ્પિલ્લકો રોચનિકઃ સ્વનામખ્યાતઃ; રમ્યકો દ્રેક્કા ‘બકાઇણિ’ ઇતિ લોકે, પટોલમૂલમિત્યપરે; નીલિની નીલબુધ્ના(હ્ના), ‘શ્રીફલિકા’ ઇતિ લોકે; ચતુરઙ્ગુલઃ કિરમાલકઃ, અત્રૈકે ચતુરઙ્ગુલસ્થાને ‘પઞ્ચાઙ્ગુલ’ ઇતિ પઠન્તિ, તેષાં મતે પઞ્ચાઙ્ગુલ એરણ્ડઃ, અન્યે તુ પઞ્ચાઙ્ગુલશબ્દેન પટોલફલસદૃશફલાં લતાં સ્નિગ્ધપત્રાં શારદફલામાહુઃ; પૂતીકશ્ચિરબિલ્વઃ; મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડભેદઃ, તસ્ય ક્ષીરમ્, એતેન ન પુનરુક્તદોષઃ; સપ્તચ્છદઃ સપ્તપર્ણઃ; જ્યોતિષ્મતી કાકમર્દનિકા| અધોભાગહરાણીતિ વિરેચનાનીત્યર્થઃ| શેષં સુગમમ્| એષામવયવવિભાગમાહ- તત્રેત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

કોશાતકી સપ્તલા શઙ્ખિની દેવદાલી કારવેલ્લિકા ચેત્યુભયતોભાગહરાણિ | એષાં સ્વરસા ઇતિ ||૫||

ઉભયભાગહરાણિ નિર્દિશન્નાહ- કોશાતકીત્યાદિ| કોશાતકી ઘોષકઃ; સપ્તલા સ્નુહીભેદઃ, અપરે શ્રીફલિકામાહુઃ; દેવદાલી સ્વનામખ્યાતા, ‘દેવલી’ ઇતિ લોકે| ઉભયતોભાગહરાણીતિ વમનાનિ વિરેચનાનિ ચેત્યર્થઃ| એતાનિ કોશાતકીપ્રભૃતીનિ નિયમેનોભયતોભાગહરાણિ, ગવાક્ષીપ્રભૃતીનાં પૂર્વોક્તાનાં તુ પત્રાદિવિશેષેણ કદાચિદ્વામકત્વં કદાચિદ્વિરેચકત્વમિતિ ન તેષામુભયતોભાગહરત્વમ્| એષાં કોશાતક્યાદીનાં કિં ગૃહ્યત ઇત્યાહ- એષામિત્યાદિ| તત્ર સ્વરસગ્રહણં કષાયાદિનિવારણાર્થમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

પિપ્પલીવિડઙ્ગાપામાર્ગશિગ્રુસિદ્ધાર્થકશિરીષમરિચકરવીરબિમ્બીગિરિકર્ણિકાકિણિહીવચાજ્યોતિષ્મતી- કરઞ્જાર્કાલર્કલશુનાતિવિષાશૃઙ્ગવેરતાલીશતમાલસુરસાર્જકેઙ્ગુદીમેષશૃઙ્ગીમાતુલુઙ્ગીમુરઙ્ગીપીલુ- જાતીશાલતાલમધૂકલાક્ષાહિઙ્ગુલવણમદ્યગોશકૃદ્રસમૂત્રાણીતિ શિરોવિરેચનાનિ | તત્ર કરવીરપૂર્વાણાં ફલાનિ, કરવીરાદીનામર્કાન્તાનાં મૂલાનિ, તાલીશપૂર્વાણાં કન્દાઃ, તાલીશાદીનામર્જકાન્તાનાં પત્રાણિ, ઇઙ્ગુદીમેષશૃઙ્ગ્યોસ્ત્વચઃ, માતુલુઙ્ગીમુરઙ્ગીપીલુજાતીનાં પુષ્પાણિ, શાલતાલમધૂકાનાં સારાઃ, હિઙ્ગુલાક્ષે નિર્યાસૌ, લવણાનિ પાર્થિવવિશેષાઃ; મદ્યાન્યાસુતસંયોગાઃ, શકૃદ્રસમૂત્રે મલાવિતિ ||૬||

શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ નિર્દેષ્ટુમાહ- પિપ્પલીત્યાદિ| અપામાર્ગઃ શિખરી ‘અન્ધડક’ ઇતિ લોકે; શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ; સિદ્ધાર્થઃ સર્ષપઃ; શિરીષો વિષઘાતી સ્વનામખ્યાતઃ;કરવીરઃ ‘કણવીર’ ઇતિ લોકે; બિમ્બી કુન્દુરુકા; ગિરિકર્ણિકા સેફન્દઃ; કિણિહી કટભી; જ્યોતિષ્મતી કકુન્દની; અર્કાલકૌ અર્કદ્વયં; શૃઙ્ગવેરં શુણ્ઠી; તાલીશં તાલીશપત્રં; તમાલં તમાલપત્રં, પત્રકમિતિ લોકે; સુરસા ‘તુલસી’ ઇતિ લોકે; અર્જકઃ કુઠેરકઃ; ઇઙ્ગુદી ઇઙ્ગુકઃ; મેષશૃઙ્ગી મેઢશૃઙ્ગઃ પુત્રઞ્જીવકસદૃશપત્રો વૃક્ષઃ, અન્યે કર્કટશૃઙ્ગમાહુઃ; માતુલુઙ્ગી સુરભિફલા વનજાઽરણ્યબીજપૂરકઃ; મુરઙ્ગી રક્તકુસુમઃ શોભાઞ્જનકઃ, પીલુર્મધુરફલઃ ‘પીલુ’ ઇતિ લોકે; જાતી માલતી; શકૃદ્રસો ગોમયરસઃ; મૂત્રં ગોમૂત્રમ્| શિરોવિરેચનાનીતિ નસ્યપ્રયોગેણ શિરસ્થં શ્લેષ્માણં વિરેચયન્તિ સ્રાવયન્તીત્યર્થઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| એષામવયવવિભાગમાહ- તત્રેત્યાદિ| નિર્યાસૌ સ્વરસાવિત્યર્થઃ| લવણાનિ પાર્થિવવિશેષા ઇતિ પૃથિવ્યા અવયવવિશેષાઃ, એતેન સ્વરૂપેણૈવ લવણાનિ ગ્રાહ્યાણીત્યુક્તમ્| મદ્યાન્યાસુતસંયોગા ઇતિ સન્ધાનકસંયોગો મદ્યમ્, અત એવ તદપિ સ્વરૂપેણૈવ ગ્રાહ્યમ્| શકૃદ્રસમૂત્રે મલાવિતિ એતે મલૌ, તસ્માદેતે અપિ સ્વરૂપેણ ગ્રાહ્યે||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

સંશમનાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર ભદ્રદારુકુષ્ઠહરિદ્રાવરુણમેષશૃઙ્ગીબલાતિબલાર્તગલકચ્છુરાશલ્લકીકુબેરાક્ષીવીરતરુસહચરાગ્નિમન્થ- વત્સાદન્યેરણ્ડાશ્મભેદકાલર્કાર્કશતાવરીપુનર્નવાવસુકવશિરકાઞ્ચનકભાર્ગીકાર્પાસીવૃશ્ચિકાલીપત્તૂરબદરયવકોલકુલત્થપ્રભૃતીનિ વિદારિગન્ધાદિશ્ચ દ્વે ચાદ્યે પઞ્ચમૂલ્યૌ સમાસેન વાતસંશમનો વર્ગઃ ||૭||

સંશોધનમભિધાય સંશમનં નિર્દિશન્નાહ- ભદ્રદાર્વિત્યાદિ| સંશમનાનીતિ સમ્યક્ શમયતીતિ સંશમનં, સમ્યક્ત્વં ચ દુષ્ટદોષસ્યાનિર્હરણપૂર્વકં શમનમ્, અદુષ્ટસ્યાનુદીરણં ચ; વ્યાધિસંશમનં તુ પ્રસ્તુતવ્યાધેઃ સંશમનમપ્રસ્તુતવ્યાધેરનુદીરણમ્| તદુક્તં- “ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ ચ ક્રુદ્ધાન્ તત્ સંશમનમુચ્યતે” ઇતિ| દોષશબ્દોઽત્ર દોષેષુ દોષકાર્યેષુ વ્યાધિષ્વપિ ચ વર્તતે, કાર્યે કારણોપચારાત્| મેષશૃઙ્ગી મેઢશૃઙ્ગઃ, પુત્રઞ્જીવકતરુસદૃશપત્રો વૃક્ષઃ, અન્યે કર્કટશૃઙ્ગમાહુઃ; બલાતિબલે શુક્લપીતપુષ્પં બલાદ્વયં; આર્તગલઃ કકુભઃ, કેચિદાર્તગલં કણ્ટકીવૃક્ષમાચક્ષતે; કચ્છુરા કુઙ્કુમર્દનિકા, ‘કચ્છુરા શૂકશિમ્બિઃ’ ઇત્યન્યે; કુબેરાક્ષી કાષ્ઠપાટલા, પો(પે)ટિકેત્યન્યે; વીરતરુર્બિલ્વનાસિકા, શર ઇત્યન્યે; સહચરઃ કણ્ટશેલિયાકઃ; અગ્નિમન્થઃ ‘અગ્નિવધૂઃ’ ઇતિ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ; વત્સાદની ગુડૂચી, વીર્યેણ ગુડૂચી વાતં હન્તિ, રસેન કફપિત્તે; અશ્મભેદકઃ પાષાણભેદકઃ, વસુકઃ શિવમલ્લિકા, બકપુષ્પમિતિ લોકે; વશિરઃ સૂર્યાવર્તઃ, અપામાર્ગ ઇત્યપરે; કાઞ્ચનકો ધત્તૂરકઃ, ‘કર્ચૂર’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, કર્ચૂરઃ શટી; કાર્પાસી વનકાર્પાસિકા, કાર્પાસવિટપસદૃશી; વૃશ્ચિકાલી વૃશ્ચિયાકઃ; પત્તૂરઃ કુચન્દનમ્| શેષં પ્રસિદ્ધં, પૂર્વં વ્યાખ્યાતં ચ| પ્રભૃતિગ્રહણાન્માષતિલાતસીપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ, વિસ્તરેણ ત્વન્નપાનાદ્યનિલહરગ્રહણશ્રુતિપ્રતિપાદિતં યાવદ્ભૂજલાનલગુણબહુલં દ્રવ્યં વાતસંશમનમિતિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ચન્દનકુચન્દનહ્રીબેરોશીરમઞ્જિષ્ઠાપયસ્યાવિદારીશતાવરીગુન્દ્રાશૈવલકહ્લારકુમુદોત્પલકન્દ(દ)લીદૂર્વામૂર્વાપ્રભૃતીનિ કાકોલ્યાદિઃ સારિવાદિરઞ્જનાદિરુત્પલાદિર્ન્યગ્રોધાદિસ્તૃણપઞ્ચમૂલમિતિ સમાસેન પિત્તસંશમનો વર્ગઃ ||૮||

પિત્તસંશમનં નિર્દિશન્નાહ- ચન્દનેત્યાદિ| ચન્દનં શ્રીખણ્ડં; કુચન્દનં રક્તચન્દનં; હ્રીબેરં બાલકં; પયસ્યા ક્ષીરકાકોલી; વિદારી વિદારીકન્દઃ; શૈવલં શૈવાલં; કહ્લારં રક્તોત્પલં ‘બૃહત્પત્રિકા’ ઇતિ લોકે, અન્યે સૌગન્ધિકોત્પલં; કુમુદોત્પલં શ્વેતોત્પલં, કન્દલી શ્વેતશ્લક્ષ્ણબહુપુટકન્દવિશેષઃ ‘સર્પચ્છત્રકમ્’ ઇતિ લોકે; મૂર્વા કન્દલીસદૃશસ્વલ્પવિટપઃ ‘હધોડ’ ઇતિ લોકે| પ્રભૃતિગ્રહણાદનુક્તમપિ મધુરતિક્તકષાયં દ્રવ્યં ગ્રાહ્યમ્| સમાસગ્રહણેન ત્વન્નપાનાદૌ પિત્તહરત્વેન યદન્યદપ્યુદિતં ખભૂમિજલાનિલભૂયિષ્ઠં તદપિ પિત્તશમનં ગ્રાહ્યમ્| નનુ, ચન્દનકુચન્દને સારિવાદૌ, પયસ્યા કાકોલ્યાદૌ, ઉત્પલાદીન્યુત્પલાદિગણે પઠિતાન્યેવ, તત્કથં પૃથઙ્નિર્દેશ ઇતિ? બ્રૂમઃ, સમસ્તવ્યસ્તાનાં ત્રિચતુરાણાં ગુણવિશેષજ્ઞાપનાય પૃથક્ પાઠઃ| યષ્ટીમધુકં તુ શીતકષાયાદિકલ્પનયા પિત્તં શમયતિ વામનીયદ્રવ્યસંયુતં તુ વામનીયમિતિ ન દોષઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

કાલેયકાગુરુતિલપર્ણીકુષ્ઠહરિદ્રાશીતશિવશતપુષ્પાસરલારાસ્નાપ્રકીર્યોદકીર્યેઙ્ગુદીસુમના- કાકાદનીલાઙ્ગલકીહસ્તિકર્ણમુઞ્જાતકલામજ્જકપ્રભૃતીનિ વલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલ્યૌ પિપ્પલ્યાદિર્બૃહત્યાદિર્મુષ્કકાદિર્વચાદિઃ સુરસાદિરારગ્વધાદિરિતિ સમાસેન શ્લેષ્મસંશમનો વર્ગઃ ||૯||

કફસંશમનં નિર્દિશન્નાહ- કાલેયકેત્યાદિ| કાલેયકઃ કૃષ્ણવર્ણચન્દનવિશેષો ‘મલયાદ્રિચન્દનમ્’ ઇતિ લોકે; તિલપર્ણી હુલહુલઃ; શીતશિવં કર્પૂરં, શતપુષ્પાભેદમેકે, ગવેધુકેત્યપરે; સરલા ત્રિવૃત્; પ્રકીર્યા કણ્ટકી વિટપકરઞ્જઃ; ઉદકીર્યા ચિરબિલ્વઃ; ઇઙ્ગુદી ઇઙ્ગુકઃ, ‘પુત્રઞ્જીવક’ ઇત્યન્યે; સુમના જાતી; કાકાદની હિંસ્રા; લાઙ્ગલકી કલિકારિકા; હસ્તિકર્ણો ગજકર્ણાકારૈકપત્રઃ, ‘ભૂપલાશ’ ઇતિ લોકે, રક્તૈરણ્ડ ઇત્યન્યે; મુઞ્જાતકઃ; સ્વનામખ્યાતઃ સ્વલ્પકન્દ ઉત્તરાપથે; લામજ્જકમુશીરભેદઃ| કેષાઞ્ચિદત્ર પિપ્પલ્યાદિવચાદિપઠિતાનાં પુનર્વચનં વિશેષેણ કફસંશમનત્વદર્શનાર્થં; મુઞ્જાતકસ્ય વાતપિત્તહરત્વેઽપિ શ્લેષ્મહરત્વેન પ્રાયસ્ત્રિદોષહરત્વં દર્શયન્તિ| પ્રભૃતિગ્રહણાદનુક્તકટુતિક્તકષાયાણામુપસંહારઃ| સમાસેનેતિ વિસ્તરેણ ત્વન્નપાનાદૌ તથા તેજોઽનિલાકાશગુણભૂયિષ્ઠમનુક્તમપિ દ્રવ્યં કફસંશમનમિતિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તત્ર સર્વાણ્યેવૌષધાનિ વ્યાધ્યગ્નિપુરુષબલાન્યભિસમીક્ષ્ય વિદધ્યાત્ | તત્ર, વ્યાધિબલાદધિકમૌષધમુપયુક્તં તમુપશમ્ય વ્યાધિં વ્યાધિમન્યમાવહતિ; અગ્નિબલાદધિકમજીર્ણં વિષ્ટભ્ય વા પચ્યતે; પુરુષબલાદધિકં ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદાનાવહતિ સંશમનમ્; એવં સંશોધનમતિપાતયતિ | હીનમેભ્યો દત્તમકિઞ્ચિત્કરં ભવતિ | તસ્માત્ સમમેવ વિદધ્યાત્ ||૧૦||

અતઃપરં સંશોધનસંશમનદ્રવ્યમાત્રાં નિયમયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સર્વાણીતિ સંશોધનાનિ સંશમનાનિ ચેત્યર્થઃ| વ્યાધ્યગ્નિપુરુષાણાં ચ બલં શક્તિમભિસમીક્ષ્ય ન્યૂનાધિકભાવેન, વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| વ્યાધિશબ્દેન દોષા રોગાશ્ચ| તેષાં વ્યાધ્યાદીનાં બલાદિકમનપેક્ષ્ય ભેષજપ્રયોગે ક્રિયમાણે વ્યાધ્યાદિબલાધિકે દોષં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| વિષ્ટભ્ય વા પચ્યત ઇતિ ચિરકાલં સ્થિરીભૂય શૂલાદિકં કૃત્વેત્યર્થઃ| ગ્લાનિઃ શરીરશૈથિલ્યં, મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ, મદો મદ્યમત્તસ્યેવ; આવહતિ કરોતિ| શમનમિતિ સંશમનૌષધમિત્યર્થઃ| સંશોધનદોષમાહુ- એવં સંશોધનમિતિ|-એવમેતદ્દોષં સંશોધનમપિ કરોતીત્યર્થઃ| અતિપાતયતિ અતિપાતનમપ્યધિકં કરોત્યાતુરબલસ્યેત્યર્થઃ| વ્યાધિબલન્યૂનાયા ઔષધમાત્રાયા દાને દોષમાહ- હીનેત્યાદિ| અકિઞ્ચિત્કરં ન કિઞ્ચિત્ કરોતિ અનર્થકમિત્યર્થઃ; અન્યેઽકિઞ્ચિત્કરમલ્પાર્થકરમિત્યાહુઃ; નઞ્ ઈષદર્થે| સિદ્ધિહેતુમુપાધિં દર્શયન્નાહ- તસ્માદિત્યાદિ| સમમેવ રોગાદિસમબલમિત્યર્થઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર- રોગે શોધનસાધ્યે તુ યો ભવેદ્દોષદુર્બલઃ | તસ્મૈ દદ્યાદ્ભિષક્ પ્રાજ્ઞો દોષપ્રચ્યાવાનં મૃદુ ||૧૧||

દુર્બલસ્ય બલવચ્છોધનં ન કર્તવ્યમિત્યાહ- રોગ ઇત્યાદિ| યો ભવેદ્દોષદુર્બલઃ યઃ પુરુષો દૌષૈર્દુર્બલો ન તૂપવાસાદિભિઃ; યસ્માદ્દોષદુર્બલે દોષહરણાદેવ બલં ભવતિ, ઉપવાસાદિકૃશે ત્વપહૃતેઽપિ દોષે બલં ન ભવતિ| દોષપ્રચ્યાવનં વિરેચનમ્| મૃદ્વિતિ મૃદુવીર્યં ચતુરઙ્ગુલવિરેકાદિ||૧૧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

ચલે દોષે મૃદૌ કોષ્ઠે નેક્ષેતાત્ર બલં નૃણામ્ | અવ્યાધિદુર્બલસ્યાપિ શોધનં હિ તદા ભવેત્ ||૧૨|| સ્વયં પ્રવૃત્તદોષસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય શોધનમ્ | ભવેદલ્પબલસ્યાપિ પ્રયુક્તં વ્યાધિનાશનમ્ ||૧૩||

અવસ્થાવિશેષેણાવ્યાધિદુર્બલેઽપિ શોધનં દર્શયન્નાહ- ચલ ઇત્યાદિ| ચલે ઇતિ સ્વસ્થાનાચ્ચલિત ઇત્યર્થઃ| અત્રેતિ ચલે દોષે| મૃદૌ કોષ્ઠ ઇત્યસ્યામવસ્થાયામિત્યર્થઃ| અવ્યાધિદુર્બલસ્યાપિ ઉપવાસાદિદુર્બલસ્યાપિ, હિ યસ્માદર્થે, તદા ભવેત્ ‘હિતમ્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| ‘અવ્યાધિદુર્બલસ્યાપી’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘અવ્યાપદ્દુર્બલસ્યાપિ’ ઇતિ પઠન્તિ| અવ્યાપચ્છોધનં હિતં તદા ભવતીત્યર્થઃ; અવ્યાપચ્છોધનં તદુચ્યતે શૂલાદીનિ યન્ન કરોતિ| અત્રાન્તરે કેચિત્ પઠન્તિ- સ્વયમિત્યાદિ| ન ચાયં સર્વનિબન્ધેષુ દૃશ્યત ઇતિ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 14

વ્યાધ્યાદિષુ તુ મધ્યેષુ ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યતે | બિડાલપદકં ચૂર્ણં દેયઃ કલ્કોઽક્ષસમ્મિતઃ ||૧૪||

વ્યાધ્યગ્નિપુરુષેષુ મધ્યમબલેષુ કિયન્માત્રમૌષધં દદ્યાદિત્યાહ- વ્યાધ્યાદિષ્વિત્યાદિ| મધ્યેષુ મધ્યમબલેષુ| ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યત ઇતિ ક્વાથગ્રહણાચ્છૃતશીતફાણ્ટાનાં, ન તુ સ્વરસક્ષીરયોઃ, તે હિ ગુરુત્વાદલ્પપ્રમાણે પ્રયોક્તવ્યે| અઞ્જલિશ્ચત્વારિ પલાનિ| બિડાલપદકં કર્ષ ઇત્યર્થઃ| અક્ષસમ્મિત ઇતિ કર્ષપ્રમાણ ઇત્યર્થઃ, કલ્કો દ્રવપિષ્ટઃ| એતેન વ્યાધ્યાદિષુ હીનબલેષ્વઞ્જલ્યાદયોઽપ્યપકર્ષણીયાઃ, તેષામેવાધિકે બલે તૂત્કર્ષણીયા ઇતિ| અનુવાસનાસ્થાપનશિરોવિરેચનાદીનામન્યત્ર માત્રોદ્દેશઃ કાર્ય ઇતિ||૧૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 39

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સંશોધનસંશમનીયો નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને એકોનચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૯||