39. saṁśōdhanasaṁśamanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સંશોધનસંશમનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મદનકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકૃતવેધનસર્ષપવિડઙ્ગપિપ્પલીકરઞ્જપ્રપુન્નાડ કોવિદારકર્બુદારારિષ્ટાશ્વગન્ધાવિદુલબન્ધુજીવકશ્વેતાશણપુષ્પીબિમ્બીવચામૃગેર્વારવશ્ચિત્રા ચેત્યૂર્ધ્વભાગહરાણિ | તત્ર, કોવિદારપૂર્વાણાં ફલાનિ, કોવિદારાદીનાં મૂલાનિ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિવૃતાશ્યામાદન્તીદ્રવન્તીસપ્તલાશઙ્ખિનીવિષાણિકાગવાક્ષીચ્છગલાન્ત્રીસ્નુક્સુ વર્ણક્ષીરીચિત્રકકિણિહીકુશકાશતિલ્વકકમ્પિલ્લકરમ્યકપાટલાપૂગહરીતક્યા મલકબિભીતકનીલિનીચતુરઙ્ગુલૈરણ્ડપૂતીકમહાવૃક્ષસપ્તચ્છદાર્કા જ્યોતિષ્મતી ચેત્યધોભાગહરાણિ | તત્ર તિલ્વકપૂર્વાણાં મૂલાનિ , તિલ્વકાદીનાં પાટલાન્તાનાં ત્વચઃ, કમ્પિલ્લકફલરજઃ, પૂગાદીનામેરણ્ડાન્તાનાં ફલાનિ, પૂતીકારગ્વધયોઃ પત્રાણિ, શેષાણાં ક્ષીરાણીતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

કોશાતકી સપ્તલા શઙ્ખિની દેવદાલી કારવેલ્લિકા ચેત્યુભયતોભાગહરાણિ | એષાં સ્વરસા ઇતિ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

પિપ્પલીવિડઙ્ગાપામાર્ગશિગ્રુસિદ્ધાર્થકશિરીષમરિચકરવીરબિમ્બીગિરિકર્ણિકાકિણિહીવચાજ્યોતિષ્મતી- કરઞ્જાર્કાલર્કલશુનાતિવિષાશૃઙ્ગવેરતાલીશતમાલસુરસાર્જકેઙ્ગુદીમેષશૃઙ્ગીમાતુલુઙ્ગીમુરઙ્ગીપીલુ- જાતીશાલતાલમધૂકલાક્ષાહિઙ્ગુલવણમદ્યગોશકૃદ્રસમૂત્રાણીતિ શિરોવિરેચનાનિ | તત્ર કરવીરપૂર્વાણાં ફલાનિ, કરવીરાદીનામર્કાન્તાનાં મૂલાનિ, તાલીશપૂર્વાણાં કન્દાઃ, તાલીશાદીનામર્જકાન્તાનાં પત્રાણિ, ઇઙ્ગુદીમેષશૃઙ્ગ્યોસ્ત્વચઃ, માતુલુઙ્ગીમુરઙ્ગીપીલુજાતીનાં પુષ્પાણિ, શાલતાલમધૂકાનાં સારાઃ, હિઙ્ગુલાક્ષે નિર્યાસૌ, લવણાનિ પાર્થિવવિશેષાઃ; મદ્યાન્યાસુતસંયોગાઃ, શકૃદ્રસમૂત્રે મલાવિતિ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

સંશમનાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર ભદ્રદારુકુષ્ઠહરિદ્રાવરુણમેષશૃઙ્ગીબલાતિબલાર્તગલકચ્છુરાશલ્લકીકુબેરાક્ષીવીરતરુસહચરાગ્નિમન્થ- વત્સાદન્યેરણ્ડાશ્મભેદકાલર્કાર્કશતાવરીપુનર્નવાવસુકવશિરકાઞ્ચનકભાર્ગીકાર્પાસીવૃશ્ચિકાલીપત્તૂરબદરયવકોલકુલત્થપ્રભૃતીનિ વિદારિગન્ધાદિશ્ચ દ્વે ચાદ્યે પઞ્ચમૂલ્યૌ સમાસેન વાતસંશમનો વર્ગઃ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ચન્દનકુચન્દનહ્રીબેરોશીરમઞ્જિષ્ઠાપયસ્યાવિદારીશતાવરીગુન્દ્રાશૈવલકહ્લારકુમુદોત્પલકન્દ(દ)લીદૂર્વામૂર્વાપ્રભૃતીનિ કાકોલ્યાદિઃ સારિવાદિરઞ્જનાદિરુત્પલાદિર્ન્યગ્રોધાદિસ્તૃણપઞ્ચમૂલમિતિ સમાસેન પિત્તસંશમનો વર્ગઃ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

કાલેયકાગુરુતિલપર્ણીકુષ્ઠહરિદ્રાશીતશિવશતપુષ્પાસરલારાસ્નાપ્રકીર્યોદકીર્યેઙ્ગુદીસુમના- કાકાદનીલાઙ્ગલકીહસ્તિકર્ણમુઞ્જાતકલામજ્જકપ્રભૃતીનિ વલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલ્યૌ પિપ્પલ્યાદિર્બૃહત્યાદિર્મુષ્કકાદિર્વચાદિઃ સુરસાદિરારગ્વધાદિરિતિ સમાસેન શ્લેષ્મસંશમનો વર્ગઃ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તત્ર સર્વાણ્યેવૌષધાનિ વ્યાધ્યગ્નિપુરુષબલાન્યભિસમીક્ષ્ય વિદધ્યાત્ | તત્ર, વ્યાધિબલાદધિકમૌષધમુપયુક્તં તમુપશમ્ય વ્યાધિં વ્યાધિમન્યમાવહતિ; અગ્નિબલાદધિકમજીર્ણં વિષ્ટભ્ય વા પચ્યતે; પુરુષબલાદધિકં ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદાનાવહતિ સંશમનમ્; એવં સંશોધનમતિપાતયતિ | હીનમેભ્યો દત્તમકિઞ્ચિત્કરં ભવતિ | તસ્માત્ સમમેવ વિદધ્યાત્ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર- રોગે શોધનસાધ્યે તુ યો ભવેદ્દોષદુર્બલઃ | તસ્મૈ દદ્યાદ્ભિષક્ પ્રાજ્ઞો દોષપ્રચ્યાવાનં મૃદુ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

ચલે દોષે મૃદૌ કોષ્ઠે નેક્ષેતાત્ર બલં નૃણામ્ | અવ્યાધિદુર્બલસ્યાપિ શોધનં હિ તદા ભવેત્ ||૧૨|| સ્વયં પ્રવૃત્તદોષસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય શોધનમ્ | ભવેદલ્પબલસ્યાપિ પ્રયુક્તં વ્યાધિનાશનમ્ ||૧૩||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 14

વ્યાધ્યાદિષુ તુ મધ્યેષુ ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યતે | બિડાલપદકં ચૂર્ણં દેયઃ કલ્કોઽક્ષસમ્મિતઃ ||૧૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 39

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સંશોધનસંશમનીયો નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૯||