Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯਃ, ਤਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਮਦਨਕੁਟਜਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਧਾਮਾਰ੍ਗਵਕਤਵੇਧਨਸਰ੍ਸਪਵਿਡਙ੍ਗਪਿਪ੍ਪਲੀਕਰਞ੍ਜਪ੍ਰਪੁਨ੍ਨਾਡ ਕੋਵਿਦਾਰਕਰ੍ਬੁਦਾਰਾਰਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਵਿਦੁਲਬਨ੍ਧੁਜੀਵਕਸ਼੍ਵੇਤਾਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀਬਿਮ੍ਬੀਵਚਾਮਗੇਰ੍ਵਾਰਵਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾ ਚੇਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਹਰਾਣਿ | ਤਤ੍ਰ, ਕੋਵਿਦਾਰਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਫਲਾਨਿ, ਕੋਵਿਦਾਰਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲਾਨਿ ||੩||
मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपुन्नाड कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीवचामृगेर्वारवश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि | तत्र, कोविदारपूर्वाणां फलानि, कोविदारादीनां मूलानि ||३||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਾਗ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯੇ ਤੁ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਪ੍ਰਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੋਪਯੋਗਿਨਃ ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਗਣਾ ਵਾਤਾਦਿਸ਼ਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣਾਸ਼੍ਚ ਕਥਯਿਤਵ੍ਯਾ ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ- ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਵਮਨਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣਮਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਮਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਮੂਤਕੋ ਦੇਵਦਾਲੀ, ਇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਃ ਕਟੁਕਾਲਾਬੂਃ, ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਃ ਪੀਤਪੁਸ੍ਪਾ ਕੋਸਾਤਕੀ, ਕਤਵੇਧਨਃ ਕੋਸਾਤਕੀਭੇਦਃ, ਸਰ੍ਸਪਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸਰ੍ਸਪਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਮਨਾਰ੍ਹਾਃ, ਕੋਵਿਦਾਰਃ ਕਾਞ੍ਚਨਾਰਃ, ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਤਕਃ ‘ਬਵਹਾਰ’ ਇਤਿ ‘ਲਿਹੂਸਾਡਕ’ ਇਤਿ ਚ ਦੇਸ਼ਭਾਸਯਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਅਰਿਸ੍ਟੋ ਨਿਮ੍ਬਃ, ਵਿਦੁਲੋ ਵੇਤਸਃ, ਬਨ੍ਧੁਜੀਵੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਪੁਸ੍ਪਕਃ ‘ਮਰੁਨੀਯਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਸ਼੍ਵੇਤਵਚਾ, ਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀ ਸ਼ਣਸਦਸ਼ਵਿਟਪਃ ‘ਸਣਹੁਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਬਿਮ੍ਬੀ ਕਿਨ੍ਦੁਰਿਕਾ, ਵਚਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰੁਣਾ, ਮਗੇਰ੍ਵਾਰੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਚਿਤ੍ਰਾਣ੍ਡਿਕਾ ਪਟੋਲਫਲਾਕਾਰਫਲਾ ਆਰਣ੍ਯਕਚਣ੍ਡਕੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਮਾਹੁਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਹਰਾਣਿ ਵਮਨਕਰਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾਮਯਨ੍ਤਿ ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਲਿਤਾਨਿ| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ‘ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗਣੇ ਨਿਯਮਮਾਹੁਃ| ਏਸਾਭਵਯਵਵਿਭਾਗਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਵਿਵਤਾਸ਼੍ਯਾਮਾਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਵਿਸਾਣਿਕਾਗਵਾਕ੍ਸੀਚ੍ਛਗਲਾਨ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਨੁਕ੍ਸੁ ਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰੀਚਿਤ੍ਰਕਕਿਣਿਹੀਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਤਿਲ੍ਵਕਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਰਮ੍ਯਕਪਾਟਲਾਪੂਗਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਮਲਕਬਿਭੀਤਕਨੀਲਿਨੀਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੈਰਣ੍ਡਪੂਤੀਕਮਹਾਵਕ੍ਸਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਾਰ੍ਕਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਚੇਤ੍ਯਧੋਭਾਗਹਰਾਣਿ | ਤਤ੍ਰ ਤਿਲ੍ਵਕਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਮੂਲਾਨਿ , ਤਿਲ੍ਵਕਾਦੀਨਾਂ ਪਾਟਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਚਃ, ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਫਲਰਜਃ, ਪੂਗਾਦੀਨਾਮੇਰਣ੍ਡਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਫਲਾਨਿ, ਪੂਤੀਕਾਰਗ੍ਵਧਯੋਃ ਪਤ੍ਰਾਣਿ, ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣੀਤਿ ||੪||
विवृताश्यामादन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्नुक्सु वर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतक्या मलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि | तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि , तिल्वकादीनां पाटलान्तानां त्वचः, कम्पिल्लकफलरजः, पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि, पूतीकारग्वधयोः पत्राणि, शेषाणां क्षीराणीति ||४||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤ੍ਰਿਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ਰਕ੍ਤਮੂਲਾ ‘ਨਿਸੋਤ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇਃ; ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਕਸ੍ਣਮੂਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍; ਦਨ੍ਤੀ ਦਨ੍ਤਿਨੀ; ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਦਨ੍ਤੀਭੇਦਃ ‘ਸਂਵਰੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਸਪ੍ਤਲਾ ਸਾਤਲਾ ਸੇਹੁਣ੍ਡਭੇਦਃ, ਅਪਰੇ ਬੁਧ੍ਨਾਮਾਹੁਃ; ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਃ, ਸ਼੍ਵੇਤਬੁਧ੍ਨੇਤ੍ਯਪਰੇ; ਵਿਸਾਣਿਕਾ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀ; ਗਵਾਕ੍ਸੀ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਸ੍ਪੇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ; ਛਗਲਾਨ੍ਤ੍ਰੀ ਵਦ੍ਧਦਾਰ(ਰੁ)ਕਃ; ਸ੍ਨੁਕ੍ ਸੇਹੁਣ੍ਡਃ; ਸੁਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰ੍ਯਨਨ੍ਤਾਸਦਸ਼ਪਤ੍ਰਾ ‘ਹਿਯਾਵਲਿ ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ‘ਕਙ੍ਗੁਸ੍ਠ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ; ਕਿਣਿਹੀ ਕਟਭੀ; ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਰੋਧ੍ਰਃ; ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕੋ ਰੋਚਨਿਕਃ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ; ਰਮ੍ਯਕੋ ਦ੍ਰੇਕ੍ਕਾ ‘ਬਕਾਇਣਿ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਪਟੋਲਮੂਲਮਿਤ੍ਯਪਰੇ; ਨੀਲਿਨੀ ਨੀਲਬੁਧ੍ਨਾ(ਹ੍ਨਾ), ‘ਸ਼੍ਰੀਫਲਿਕਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਃ ਕਿਰਮਾਲਕਃ, ਅਤ੍ਰੈਕੇ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲ ਏਰਣ੍ਡਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਟੋਲਫਲਸਦਸ਼ਫਲਾਂ ਲਤਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਤ੍ਰਾਂ ਸ਼ਾਰਦਫਲਾਮਾਹੁਃ; ਪੂਤੀਕਸ਼੍ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ; ਮਹਾਵਕ੍ਸਃ ਸੇਹੁਣ੍ਡਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਮ੍, ਏਤੇਨ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਦੋਸਃ; ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਃ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਃ; ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ| ਅਧੋਭਾਗਹਰਾਣੀਤਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍| ਏਸਾਮਵਯਵਵਿਭਾਗਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਸਪ੍ਤਲਾ ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਦੇਵਦਾਲੀ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਿਕਾ ਚੇਤ੍ਯੁਭਯਤੋਭਾਗਹਰਾਣਿ | ਏਸਾਂ ਸ੍ਵਰਸਾ ਇਤਿ ||੫||
कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि | एषां स्वरसा इति ||५||
🔊 Audio coming soon
ਉਭਯਭਾਗਹਰਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਘੋਸਕਃ; ਸਪ੍ਤਲਾ ਸ੍ਨੁਹੀਭੇਦਃ, ਅਪਰੇ ਸ਼੍ਰੀਫਲਿਕਾਮਾਹੁਃ; ਦੇਵਦਾਲੀ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਾ, ‘ਦੇਵਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਉਭਯਤੋਭਾਗਹਰਾਣੀਤਿ ਵਮਨਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਾਨਿ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਨਿਯਮੇਨੋਭਯਤੋਭਾਗਹਰਾਣਿ, ਗਵਾਕ੍ਸੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤੁ ਪਤ੍ਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਾਮਕਤ੍ਵਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਰੇਚਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਨ ਤੇਸਾਮੁਭਯਤੋਭਾਗਹਰਤ੍ਵਮ੍| ਏਸਾਂ ਕੋਸ਼ਾਤਕ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕਿਂ ਗਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਏਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਸਗ੍ਰਹਣਂ ਕਸਾਯਾਦਿਨਿਵਾਰਣਾਰ੍ਥਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਾਪਾਮਾਰ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਸ਼ਿਰੀਸਮਰਿਚਕਰਵੀਰਬਿਮ੍ਬੀਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾਕਿਣਿਹੀਵਚਾਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ- ਕਰਞ੍ਜਾਰ੍ਕਾਲਰ੍ਕਲਸ਼ੁਨਾਤਿਵਿਸਾਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਤਾਲੀਸ਼ਤਮਾਲਸੁਰਸਾਰ੍ਜਕੇਙ੍ਗੁਦੀਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੀਮੁਰਙ੍ਗੀਪੀਲੁ- ਜਾਤੀਸ਼ਾਲਤਾਲਮਧੂਕਲਾਕ੍ਸਾਹਿਙ੍ਗੁਲਵਣਮਦ੍ਯਗੋਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮੂਤ੍ਰਾਣੀਤਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਿ | ਤਤ੍ਰ ਕਰਵੀਰਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਫਲਾਨਿ, ਕਰਵੀਰਾਦੀਨਾਮਰ੍ਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਮੂਲਾਨਿ, ਤਾਲੀਸ਼ਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਕਨ੍ਦਾਃ, ਤਾਲੀਸ਼ਾਦੀਨਾਮਰ੍ਜਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਤ੍ਰਾਣਿ, ਇਙ੍ਗੁਦੀਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯੋਸ੍ਤ੍ਵਚਃ, ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੀਮੁਰਙ੍ਗੀਪੀਲੁਜਾਤੀਨਾਂ ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ, ਸ਼ਾਲਤਾਲਮਧੂਕਾਨਾਂ ਸਾਰਾਃ, ਹਿਙ੍ਗੁਲਾਕ੍ਸੇ ਨਿਰ੍ਯਾਸੌ, ਲਵਣਾਨਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਮਦ੍ਯਾਨ੍ਯਾਸੁਤਸਂਯੋਗਾਃ, ਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮੂਤ੍ਰੇ ਮਲਾਵਿਤਿ ||੬||
पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीरबिम्बीगिरिकर्णिकाकिणिहीवचाज्योतिष्मती- करञ्जार्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशतमालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलु- जातीशालतालमधूकलाक्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्रसमूत्राणीति शिरोविरेचनानि | तत्र करवीरपूर्वाणां फलानि, करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि, तालीशपूर्वाणां कन्दाः, तालीशादीनामर्जकान्तानां पत्राणि, इङ्गुदीमेषशृङ्ग्योस्त्वचः, मातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलुजातीनां पुष्पाणि, शालतालमधूकानां साराः, हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ, लवणानि पार्थिवविशेषाः; मद्यान्यासुतसंयोगाः, शकृद्रसमूत्रे मलाविति ||६||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ ਸ਼ਿਖਰੀ ‘ਅਨ੍ਧਡਕ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ; ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਸਰ੍ਸਪਃ; ਸ਼ਿਰੀਸੋ ਵਿਸਘਾਤੀ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ;ਕਰਵੀਰਃ ‘ਕਣਵੀਰ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਬਿਮ੍ਬੀ ਕੁਨ੍ਦੁਰੁਕਾ; ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾ ਸੇਫਨ੍ਦਃ; ਕਿਣਿਹੀ ਕਟਭੀ; ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਕਕੁਨ੍ਦਨੀ; ਅਰ੍ਕਾਲਕੌ ਅਰ੍ਕਦ੍ਵਯਂ; ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ; ਤਾਲੀਸ਼ਂ ਤਾਲੀਸ਼ਪਤ੍ਰਂ; ਤਮਾਲਂ ਤਮਾਲਪਤ੍ਰਂ, ਪਤ੍ਰਕਮਿਤਿ ਲੋਕੇ; ਸੁਰਸਾ ‘ਤੁਲਸੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਅਰ੍ਜਕਃ ਕੁਠੇਰਕਃ; ਇਙ੍ਗੁਦੀ ਇਙ੍ਗੁਕਃ; ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀ ਮੇਢਸ਼ਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਞ੍ਜੀਵਕਸਦਸ਼ਪਤ੍ਰੋ ਵਕ੍ਸਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗਮਾਹੁਃ; ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੀ ਸੁਰਭਿਫਲਾ ਵਨਜਾਰਣ੍ਯਬੀਜਪੂਰਕਃ; ਮੁਰਙ੍ਗੀ ਰਕ੍ਤਕੁਸੁਮਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ, ਪੀਲੁਰ੍ਮਧੁਰਫਲਃ ‘ਪੀਲੁ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਜਾਤੀ ਮਾਲਤੀ; ਸ਼ਕਦ੍ਰਸੋ ਗੋਮਯਰਸਃ; ਮੂਤ੍ਰਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨੀਤਿ ਨਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸ਼ਿਰਸ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਏਸਾਮਵਯਵਵਿਭਾਗਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਯਾਸੌ ਸ੍ਵਰਸਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲਵਣਾਨਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਅਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਏਤੇਨ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵ ਲਵਣਾਨਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮਦ੍ਯਾਨ੍ਯਾਸੁਤਸਂਯੋਗਾ ਇਤਿ ਸਨ੍ਧਾਨਕਸਂਯੋਗੋ ਮਦ੍ਯਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਤਦਪਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮੂਤ੍ਰੇ ਮਲਾਵਿਤਿ ਏਤੇ ਮਲੌ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇ ਅਪਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਸਂਸ਼ਮਨਾਨ੍ਯਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਭਦ੍ਰਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠਹਰਿਦ੍ਰਾਵਰੁਣਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਬਲਾਤਿਬਲਾਰ੍ਤਗਲਕਚ੍ਛੁਰਾਸ਼ਲ੍ਲਕੀਕੁਬੇਰਾਕ੍ਸੀਵੀਰਤਰੁਸਹਚਰਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥ- ਵਤ੍ਸਾਦਨ੍ਯੇਰਣ੍ਡਾਸ਼੍ਮਭੇਦਕਾਲਰ੍ਕਾਰ੍ਕਸ਼ਤਾਵਰੀਪੁਨਰ੍ਨਵਾਵਸੁਕਵਸ਼ਿਰਕਾਞ੍ਚਨਕਭਾਰ੍ਗੀਕਾਰ੍ਪਾਸੀਵਸ਼੍ਚਿਕਾਲੀਪਤ੍ਤੂਰਬਦਰਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੇ ਚਾਦ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯੌ ਸਮਾਸੇਨ ਵਾਤਸਂਸ਼ਮਨੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੭||
संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावरुणमेषशृङ्गीबलातिबलार्तगलकच्छुराशल्लकीकुबेराक्षीवीरतरुसहचराग्निमन्थ- वत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः ||७||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਭਿਧਾਯ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼ਮਨਾਨੀਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ਮਯਤੀਤਿ ਸਂਸ਼ਮਨਂ, ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਸ੍ਯਾਨਿਰ੍ਹਰਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਸ਼ਮਨਮ੍, ਅਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਨੁਦੀਰਣਂ ਚ; ਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ਼ਮਨਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਂਸ਼ਮਨਮਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਵ੍ਯਾਧੇਰਨੁਦੀਰਣਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਚ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਦੋਸੇਸੁ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਪਿ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀ ਮੇਢਸ਼ਙ੍ਗਃ, ਪੁਤ੍ਰਞ੍ਜੀਵਕਤਰੁਸਦਸ਼ਪਤ੍ਰੋ ਵਕ੍ਸਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗਮਾਹੁਃ; ਬਲਾਤਿਬਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪੀਤਪੁਸ੍ਪਂ ਬਲਾਦ੍ਵਯਂ; ਆਰ੍ਤਗਲਃ ਕਕੁਭਃ, ਕੇਚਿਦਾਰ੍ਤਗਲਂ ਕਣ੍ਟਕੀਵਕ੍ਸਮਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਕਚ੍ਛੁਰਾ ਕੁਙ੍ਕੁਮਰ੍ਦਨਿਕਾ, ‘ਕਚ੍ਛੁਰਾ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬਿਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਕੁਬੇਰਾਕ੍ਸੀ ਕਾਸ੍ਠਪਾਟਲਾ, ਪੋ(ਪੇ)ਟਿਕੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਵੀਰਤਰੁਰ੍ਬਿਲ੍ਵਨਾਸਿਕਾ, ਸ਼ਰ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਸਹਚਰਃ ਕਣ੍ਟਸ਼ੇਲਿਯਾਕਃ; ਅਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਃ ‘ਅਗ੍ਨਿਵਧੂਃ’ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ; ਵਤ੍ਸਾਦਨੀ ਗੁਡੂਚੀ, ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਗੁਡੂਚੀ ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਰਸੇਨ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ; ਅਸ਼੍ਮਭੇਦਕਃ ਪਾਸਾਣਭੇਦਕਃ, ਵਸੁਕਃ ਸ਼ਿਵਮਲ੍ਲਿਕਾ, ਬਕਪੁਸ੍ਪਮਿਤਿ ਲੋਕੇ; ਵਸ਼ਿਰਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ, ਅਪਾਮਾਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯਪਰੇ; ਕਾਞ੍ਚਨਕੋ ਧਤ੍ਤੂਰਕਃ, ‘ਕਰ੍ਚੂਰ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਕਰ੍ਚੂਰਃ ਸ਼ਟੀ; ਕਾਰ੍ਪਾਸੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸਿਕਾ, ਕਾਰ੍ਪਾਸਵਿਟਪਸਦਸ਼ੀ; ਵਸ਼੍ਚਿਕਾਲੀ ਵਸ਼੍ਚਿਯਾਕਃ; ਪਤ੍ਤੂਰਃ ਕੁਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਚ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਮਾਸਤਿਲਾਤਸੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨਾਦ੍ਯਨਿਲਹਰਗ੍ਰਹਣਸ਼੍ਰੁਤਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਯਾਵਦ੍ਭੂਜਲਾਨਲਗੁਣਬਹੁਲਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਾਤਸਂਸ਼ਮਨਮਿਤਿ||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਚਨ੍ਦਨਕੁਚਨ੍ਦਨਹ੍ਰੀਬੇਰੋਸ਼ੀਰਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਪਯਸ੍ਯਾਵਿਦਾਰੀਸ਼ਤਾਵਰੀਗੁਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ੈਵਲਕਹ੍ਲਾਰਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲਕਨ੍ਦ(ਦ)ਲੀਦੂਰ੍ਵਾਮੂਰ੍ਵਾਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸਾਰਿਵਾਦਿਰਞ੍ਜਨਾਦਿਰੁਤ੍ਪਲਾਦਿਰ੍ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਸ੍ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲਮਿਤਿ ਸਮਾਸੇਨ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ਮਨੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੮||
चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः ||८||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ਮਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਚਨ੍ਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਨ੍ਦਨਂ ਸ਼੍ਰੀਖਣ੍ਡਂ; ਕੁਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ; ਹ੍ਰੀਬੇਰਂ ਬਾਲਕਂ; ਪਯਸ੍ਯਾ ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀ; ਵਿਦਾਰੀ ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਃ; ਸ਼ੈਵਲਂ ਸ਼ੈਵਾਲਂ; ਕਹ੍ਲਾਰਂ ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਪਲਂ ‘ਬਹਤ੍ਪਤ੍ਰਿਕਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਸੌਗਨ੍ਧਿਕੋਤ੍ਪਲਂ; ਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤੋਤ੍ਪਲਂ, ਕਨ੍ਦਲੀ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਬਹੁਪੁਟਕਨ੍ਦਵਿਸ਼ੇਸਃ ‘ਸਰ੍ਪਚ੍ਛਤ੍ਰਕਮ੍’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਮੂਰ੍ਵਾ ਕਨ੍ਦਲੀਸਦਸ਼ਸ੍ਵਲ੍ਪਵਿਟਪਃ ‘ਹਧੋਡ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਸਮਾਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨਾਦੌ ਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵੇਨ ਯਦਨ੍ਯਦਪ੍ਯੁਦਿਤਂ ਖਭੂਮਿਜਲਾਨਿਲਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਤਦਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਚਨ੍ਦਨਕੁਚਨ੍ਦਨੇ ਸਾਰਿਵਾਦੌ, ਪਯਸ੍ਯਾ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੌ, ਉਤ੍ਪਲਾਦੀਨ੍ਯੁਤ੍ਪਲਾਦਿਗਣੇ ਪਠਿਤਾਨ੍ਯੇਵ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਪਥਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਇਤਿ? ਬ੍ਰੂਮਃ, ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਣਾਂ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਨਾਯ ਪਥਕ੍ ਪਾਠਃ| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਂ ਤੁ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਾਦਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਵਾਮਨੀਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੁਤਂ ਤੁ ਵਾਮਨੀਯਮਿਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਕਾਲੇਯਕਾਗੁਰੁਤਿਲਪਰ੍ਣੀਕੁਸ੍ਠਹਰਿਦ੍ਰਾਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਸਰਲਾਰਾਸ੍ਨਾਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯੋਦਕੀਰ੍ਯੇਙ੍ਗੁਦੀਸੁਮਨਾ- ਕਾਕਾਦਨੀਲਾਙ੍ਗਲਕੀਹਸ੍ਤਿਕਰ੍ਣਮੁਞ੍ਜਾਤਕਲਾਮਜ੍ਜਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਵਲ੍ਲੀਕਣ੍ਟਕਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯੌ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਰ੍ਬਹਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਰ੍ਵਚਾਦਿਃ ਸੁਰਸਾਦਿਰਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਰਿਤਿ ਸਮਾਸੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸ਼ਮਨੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੯||
कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्राशीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकीर्येङ्गुदीसुमना- काकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि वल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः ||९||
🔊 Audio coming soon
ਕਫਸਂਸ਼ਮਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਾਲੇਯਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲੇਯਕਃ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਚਨ੍ਦਨਵਿਸ਼ੇਸੋ ‘ਮਲਯਾਦ੍ਰਿਚਨ੍ਦਨਮ੍’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਤਿਲਪਰ੍ਣੀ ਹੁਲਹੁਲਃ; ਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਂ ਕਰ੍ਪੂਰਂ, ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਭੇਦਮੇਕੇ, ਗਵੇਧੁਕੇਤ੍ਯਪਰੇ; ਸਰਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍; ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯਾ ਕਣ੍ਟਕੀ ਵਿਟਪਕਰਞ੍ਜਃ; ਉਦਕੀਰ੍ਯਾ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ; ਇਙ੍ਗੁਦੀ ਇਙ੍ਗੁਕਃ, ‘ਪੁਤ੍ਰਞ੍ਜੀਵਕ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ; ਕਾਕਾਦਨੀ ਹਿਂਸ੍ਰਾ; ਲਾਙ੍ਗਲਕੀ ਕਲਿਕਾਰਿਕਾ; ਹਸ੍ਤਿਕਰ੍ਣੋ ਗਜਕਰ੍ਣਾਕਾਰੈਕਪਤ੍ਰਃ, ‘ਭੂਪਲਾਸ਼’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਰਕ੍ਤੈਰਣ੍ਡ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਮੁਞ੍ਜਾਤਕਃ; ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਨ੍ਦ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ; ਲਾਮਜ੍ਜਕਮੁਸ਼ੀਰਭੇਦਃ| ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਵਚਾਦਿਪਠਿਤਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਫਸਂਸ਼ਮਨਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਮੁਞ੍ਜਾਤਕਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨੁਕ੍ਤਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਮੁਪਸਂਹਾਰਃ| ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨਾਦੌ ਤਥਾ ਤੇਜੋਨਿਲਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਫਸਂਸ਼ਮਨਮਿਤਿ||੯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵੌਸਧਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਗ੍ਨਿਪੁਰੁਸਬਲਾਨ੍ਯਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ | ਤਤ੍ਰ, ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਦਧਿਕਮੌਸਧਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਤਮੁਪਸ਼ਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਨ੍ਯਮਾਵਹਤਿ; ਅਗ੍ਨਿਬਲਾਦਧਿਕਮਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਵਾ ਪਚ੍ਯਤੇ; ਪੁਰੁਸਬਲਾਦਧਿਕਂ ਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦਾਨਾਵਹਤਿ ਸਂਸ਼ਮਨਮ੍; ਏਵਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਤਿਪਾਤਯਤਿ | ਹੀਨਮੇਭ੍ਯੋ ਦਤ੍ਤਮਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਭਵਤਿ | ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮਮੇਵ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੧੦||
तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात् | तत्र, व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति; अग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते; पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्च्छामदानावहति संशमनम्; एवं संशोधनमतिपातयति | हीनमेभ्यो दत्तमकिञ्चित्करं भवति | तस्मात् सममेव विदध्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਃਪਰਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਣੀਤਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਸਂਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਗ੍ਨਿਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਚ ਬਲਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਭਾਵੇਨ, ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੋਸਾ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ| ਤੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਬਲਾਦਿਕਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਬਲਾਧਿਕੇ ਦੋਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਵਾ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚਿਰਕਾਲਂ ਸ੍ਥਿਰੀਭੂਯ ਸ਼ੂਲਾਦਿਕਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ, ਮਦੋ ਮਦ੍ਯਮਤ੍ਤਸ੍ਯੇਵ; ਆਵਹਤਿ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਸਂਸ਼ਮਨੌਸਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਸ਼ੋਧਨਦੋਸਮਾਹੁ- ਏਵਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ|-ਏਵਮੇਤਦ੍ਦੋਸਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਪਿ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਪਾਤਯਤਿ ਅਤਿਪਾਤਨਮਪ੍ਯਧਿਕਂ ਕਰੋਤ੍ਯਾਤੁਰਬਲਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਨ੍ਯੂਨਾਯਾ ਔਸਧਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਦਾਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਹੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਅਨਰ੍ਥਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮਲ੍ਪਾਰ੍ਥਕਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਨਞ੍ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਸਿਦ੍ਧਿਹੇਤੁਮੁਪਾਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਮੇਵ ਰੋਗਾਦਿਸਮਬਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਰੋਗੇ ਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯੇ ਤੁ ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸਦੁਰ੍ਬਲਃ | ਤਸ੍ਮੈ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਦੋਸਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਾਨਂ ਮਦੁ ||੧੧||
भवन्ति चात्र- रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः | तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावानं मृदु ||११||
🔊 Audio coming soon
ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਬਲਵਚ੍ਛੋਧਨਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸਦੁਰ੍ਬਲਃ ਯਃ ਪੁਰੁਸੋ ਦੌਸੈਰ੍ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਨ ਤੂਪਵਾਸਾਦਿਭਿਃ; ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਦੁਰ੍ਬਲੇ ਦੋਸਹਰਣਾਦੇਵ ਬਲਂ ਭਵਤਿ, ਉਪਵਾਸਾਦਿਕਸ਼ੇ ਤ੍ਵਪਹਤੇਪਿ ਦੋਸੇ ਬਲਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਦੋਸਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਨਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਮਦ੍ਵਿਤਿ ਮਦੁਵੀਰ੍ਯਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਵਿਰੇਕਾਦਿ||੧੧||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
ਚਲੇ ਦੋਸੇ ਮਦੌ ਕੋਸ੍ਠੇ ਨੇਕ੍ਸੇਤਾਤ੍ਰ ਬਲਂ ਨਣਾਮ੍ | ਅਵ੍ਯਾਧਿਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਧਨਂ ਹਿ ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ ||੧੨|| ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਸ੍ਯ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮ੍ | ਭਵੇਦਲ੍ਪਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੩||
चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् | अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत् ||१२|| स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम् | भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਰ੍ਬਲੇਪਿ ਸ਼ੋਧਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਚਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਲੇ ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਲਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਚਲੇ ਦੋਸੇ| ਮਦੌ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵ੍ਯਾਧਿਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਉਪਵਾਸਾਦਿਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਪਿ, ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ, ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ ‘ਹਿਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ‘ਅਵ੍ਯਾਧਿਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਪੀ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਵ੍ਯਾਪਦ੍ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਪਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਵ੍ਯਾਪਚ੍ਛੋਧਨਂ ਹਿਤਂ ਤਦਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਵ੍ਯਾਪਚ੍ਛੋਧਨਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੂਲਾਦੀਨਿ ਯਨ੍ਨ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ- ਸ੍ਵਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਾਯਂ ਸਰ੍ਵਨਿਬਨ੍ਧੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ||੧੨-੧੩||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 14
ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਸੁ ਤੁ ਮਧ੍ਯੇਸੁ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਰਿਸ੍ਯਤੇ | ਬਿਡਾਲਪਦਕਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਦੇਯਃ ਕਲ੍ਕੋਕ੍ਸਸਮ੍ਮਿਤਃ ||੧੪||
व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते | बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्कोऽक्षसम्मितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਗ੍ਨਿਪੁਰੁਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯਮਬਲੇਸੁ ਕਿਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੌਸਧਂ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯਮਬਲੇਸੁ| ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਰਿਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕ੍ਵਾਥਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਛਤਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਾਨਾਂ, ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਰਸਕ੍ਸੀਰਯੋਃ, ਤੇ ਹਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੇ| ਅਞ੍ਜਲਿਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਲਾਨਿ| ਬਿਡਾਲਪਦਕਂ ਕਰ੍ਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਕ੍ਸਸਮ੍ਮਿਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਕਲ੍ਕੋ ਦ੍ਰਵਪਿਸ੍ਟਃ| ਏਤੇਨ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਸੁ ਹੀਨਬਲੇਸ੍ਵਞ੍ਜਲ੍ਯਾਦਯੋਪ੍ਯਪਕਰ੍ਸਣੀਯਾਃ, ਤੇਸਾਮੇਵਾਧਿਕੇ ਬਲੇ ਤੂਤ੍ਕਰ੍ਸਣੀਯਾ ਇਤਿ| ਅਨੁਵਾਸਨਾਸ੍ਥਾਪਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰੋਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ||੧੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੯||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने संशोधनसंशमनीयो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੯||