Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
39. saṁśōdhanasaṁśamanīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਮਦਨਕੁਟਜਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਧਾਮਾਰ੍ਗਵਕਤਵੇਧਨਸਰ੍ਸਪਵਿਡਙ੍ਗਪਿਪ੍ਪਲੀਕਰਞ੍ਜਪ੍ਰਪੁਨ੍ਨਾਡ ਕੋਵਿਦਾਰਕਰ੍ਬੁਦਾਰਾਰਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਵਿਦੁਲਬਨ੍ਧੁਜੀਵਕਸ਼੍ਵੇਤਾਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀਬਿਮ੍ਬੀਵਚਾਮਗੇਰ੍ਵਾਰਵਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾ ਚੇਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਹਰਾਣਿ | ਤਤ੍ਰ, ਕੋਵਿਦਾਰਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਫਲਾਨਿ, ਕੋਵਿਦਾਰਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲਾਨਿ ||੩||
View original
मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपुन्नाड कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीवचामृगेर्वारवश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि | तत्र, कोविदारपूर्वाणां फलानि, कोविदारादीनां मूलानि ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਵਿਵਤਾਸ਼੍ਯਾਮਾਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਵਿਸਾਣਿਕਾਗਵਾਕ੍ਸੀਚ੍ਛਗਲਾਨ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਨੁਕ੍ਸੁ ਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰੀਚਿਤ੍ਰਕਕਿਣਿਹੀਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਤਿਲ੍ਵਕਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਰਮ੍ਯਕਪਾਟਲਾਪੂਗਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਮਲਕਬਿਭੀਤਕਨੀਲਿਨੀਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੈਰਣ੍ਡਪੂਤੀਕਮਹਾਵਕ੍ਸਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਾਰ੍ਕਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਚੇਤ੍ਯਧੋਭਾਗਹਰਾਣਿ | ਤਤ੍ਰ ਤਿਲ੍ਵਕਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਮੂਲਾਨਿ , ਤਿਲ੍ਵਕਾਦੀਨਾਂ ਪਾਟਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਚਃ, ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਫਲਰਜਃ, ਪੂਗਾਦੀਨਾਮੇਰਣ੍ਡਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਫਲਾਨਿ, ਪੂਤੀਕਾਰਗ੍ਵਧਯੋਃ ਪਤ੍ਰਾਣਿ, ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣੀਤਿ ||੪||
View original
विवृताश्यामादन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्नुक्सु वर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतक्या मलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि | तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि , तिल्वकादीनां पाटलान्तानां त्वचः, कम्पिल्लकफलरजः, पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि, पूतीकारग्वधयोः पत्राणि, शेषाणां क्षीराणीति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਸਪ੍ਤਲਾ ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਦੇਵਦਾਲੀ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਿਕਾ ਚੇਤ੍ਯੁਭਯਤੋਭਾਗਹਰਾਣਿ | ਏਸਾਂ ਸ੍ਵਰਸਾ ਇਤਿ ||੫||
View original
कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि | एषां स्वरसा इति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਾਪਾਮਾਰ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਸ਼ਿਰੀਸਮਰਿਚਕਰਵੀਰਬਿਮ੍ਬੀਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾਕਿਣਿਹੀਵਚਾਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ- ਕਰਞ੍ਜਾਰ੍ਕਾਲਰ੍ਕਲਸ਼ੁਨਾਤਿਵਿਸਾਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਤਾਲੀਸ਼ਤਮਾਲਸੁਰਸਾਰ੍ਜਕੇਙ੍ਗੁਦੀਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੀਮੁਰਙ੍ਗੀਪੀਲੁ- ਜਾਤੀਸ਼ਾਲਤਾਲਮਧੂਕਲਾਕ੍ਸਾਹਿਙ੍ਗੁਲਵਣਮਦ੍ਯਗੋਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮੂਤ੍ਰਾਣੀਤਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਿ | ਤਤ੍ਰ ਕਰਵੀਰਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਫਲਾਨਿ, ਕਰਵੀਰਾਦੀਨਾਮਰ੍ਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਮੂਲਾਨਿ, ਤਾਲੀਸ਼ਪੂਰ੍ਵਾਣਾਂ ਕਨ੍ਦਾਃ, ਤਾਲੀਸ਼ਾਦੀਨਾਮਰ੍ਜਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਤ੍ਰਾਣਿ, ਇਙ੍ਗੁਦੀਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯੋਸ੍ਤ੍ਵਚਃ, ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੀਮੁਰਙ੍ਗੀਪੀਲੁਜਾਤੀਨਾਂ ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ, ਸ਼ਾਲਤਾਲਮਧੂਕਾਨਾਂ ਸਾਰਾਃ, ਹਿਙ੍ਗੁਲਾਕ੍ਸੇ ਨਿਰ੍ਯਾਸੌ, ਲਵਣਾਨਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਮਦ੍ਯਾਨ੍ਯਾਸੁਤਸਂਯੋਗਾਃ, ਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮੂਤ੍ਰੇ ਮਲਾਵਿਤਿ ||੬||
View original
पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीरबिम्बीगिरिकर्णिकाकिणिहीवचाज्योतिष्मती- करञ्जार्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशतमालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलु- जातीशालतालमधूकलाक्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्रसमूत्राणीति शिरोविरेचनानि | तत्र करवीरपूर्वाणां फलानि, करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि, तालीशपूर्वाणां कन्दाः, तालीशादीनामर्जकान्तानां पत्राणि, इङ्गुदीमेषशृङ्ग्योस्त्वचः, मातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलुजातीनां पुष्पाणि, शालतालमधूकानां साराः, हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ, लवणानि पार्थिवविशेषाः; मद्यान्यासुतसंयोगाः, शकृद्रसमूत्रे मलाविति ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਸਂਸ਼ਮਨਾਨ੍ਯਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਭਦ੍ਰਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠਹਰਿਦ੍ਰਾਵਰੁਣਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਬਲਾਤਿਬਲਾਰ੍ਤਗਲਕਚ੍ਛੁਰਾਸ਼ਲ੍ਲਕੀਕੁਬੇਰਾਕ੍ਸੀਵੀਰਤਰੁਸਹਚਰਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥ- ਵਤ੍ਸਾਦਨ੍ਯੇਰਣ੍ਡਾਸ਼੍ਮਭੇਦਕਾਲਰ੍ਕਾਰ੍ਕਸ਼ਤਾਵਰੀਪੁਨਰ੍ਨਵਾਵਸੁਕਵਸ਼ਿਰਕਾਞ੍ਚਨਕਭਾਰ੍ਗੀਕਾਰ੍ਪਾਸੀਵਸ਼੍ਚਿਕਾਲੀਪਤ੍ਤੂਰਬਦਰਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੇ ਚਾਦ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯੌ ਸਮਾਸੇਨ ਵਾਤਸਂਸ਼ਮਨੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੭||
View original
संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावरुणमेषशृङ्गीबलातिबलार्तगलकच्छुराशल्लकीकुबेराक्षीवीरतरुसहचराग्निमन्थ- वत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਚਨ੍ਦਨਕੁਚਨ੍ਦਨਹ੍ਰੀਬੇਰੋਸ਼ੀਰਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਪਯਸ੍ਯਾਵਿਦਾਰੀਸ਼ਤਾਵਰੀਗੁਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ੈਵਲਕਹ੍ਲਾਰਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲਕਨ੍ਦ(ਦ)ਲੀਦੂਰ੍ਵਾਮੂਰ੍ਵਾਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸਾਰਿਵਾਦਿਰਞ੍ਜਨਾਦਿਰੁਤ੍ਪਲਾਦਿਰ੍ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਸ੍ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲਮਿਤਿ ਸਮਾਸੇਨ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ਮਨੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੮||
View original
चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਕਾਲੇਯਕਾਗੁਰੁਤਿਲਪਰ੍ਣੀਕੁਸ੍ਠਹਰਿਦ੍ਰਾਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਸਰਲਾਰਾਸ੍ਨਾਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯੋਦਕੀਰ੍ਯੇਙ੍ਗੁਦੀਸੁਮਨਾ- ਕਾਕਾਦਨੀਲਾਙ੍ਗਲਕੀਹਸ੍ਤਿਕਰ੍ਣਮੁਞ੍ਜਾਤਕਲਾਮਜ੍ਜਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਵਲ੍ਲੀਕਣ੍ਟਕਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯੌ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਰ੍ਬਹਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਰ੍ਵਚਾਦਿਃ ਸੁਰਸਾਦਿਰਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਰਿਤਿ ਸਮਾਸੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸ਼ਮਨੋ ਵਰ੍ਗਃ ||੯||
View original
कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्राशीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकीर्येङ्गुदीसुमना- काकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि वल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵੌਸਧਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਗ੍ਨਿਪੁਰੁਸਬਲਾਨ੍ਯਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ | ਤਤ੍ਰ, ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਦਧਿਕਮੌਸਧਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਤਮੁਪਸ਼ਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਨ੍ਯਮਾਵਹਤਿ; ਅਗ੍ਨਿਬਲਾਦਧਿਕਮਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਵਾ ਪਚ੍ਯਤੇ; ਪੁਰੁਸਬਲਾਦਧਿਕਂ ਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦਾਨਾਵਹਤਿ ਸਂਸ਼ਮਨਮ੍; ਏਵਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਤਿਪਾਤਯਤਿ | ਹੀਨਮੇਭ੍ਯੋ ਦਤ੍ਤਮਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਭਵਤਿ | ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮਮੇਵ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੧੦||
View original
तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात् | तत्र, व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति; अग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते; पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्च्छामदानावहति संशमनम्; एवं संशोधनमतिपातयति | हीनमेभ्यो दत्तमकिञ्चित्करं भवति | तस्मात् सममेव विदध्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਰੋਗੇ ਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯੇ ਤੁ ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸਦੁਰ੍ਬਲਃ | ਤਸ੍ਮੈ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਦੋਸਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਾਨਂ ਮਦੁ ||੧੧||
View original
भवन्ति चात्र- रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः | तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावानं मृदु ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
ਚਲੇ ਦੋਸੇ ਮਦੌ ਕੋਸ੍ਠੇ ਨੇਕ੍ਸੇਤਾਤ੍ਰ ਬਲਂ ਨਣਾਮ੍ | ਅਵ੍ਯਾਧਿਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਧਨਂ ਹਿ ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ ||੧੨|| ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਸ੍ਯ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮ੍ | ਭਵੇਦਲ੍ਪਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੩||
View original
चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् | अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत् ||१२|| स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम् | भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 14
ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਸੁ ਤੁ ਮਧ੍ਯੇਸੁ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਰਿਸ੍ਯਤੇ | ਬਿਡਾਲਪਦਕਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਦੇਯਃ ਕਲ੍ਕੋਕ੍ਸਸਮ੍ਮਿਤਃ ||੧੪||
View original
व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते | बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्कोऽक्षसम्मितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने संशोधनसंशमनीयो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
🔊 Audio coming soon