Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
saṁśōdhanaṁ saṁśamanaṁ cādhikr̥tya kr̥tō'dhyāyaḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyaḥ, tasyārambhamityarthaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
madanakuṭajajīmūtakēkṣvākudhāmārgavakr̥tavēdhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa kōvidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvētāśaṇapuṣpībimbīvacāmr̥gērvāravaścitrā cētyūrdhvabhāgaharāṇi |
tatra, kōvidārapūrvāṇāṁ phalāni, kōvidārādīnāṁ mūlāni ||3||
View original
मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपुन्नाड कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीवचामृगेर्वारवश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि |
तत्र, कोविदारपूर्वाणां फलानि, कोविदारादीनां मूलानि ||३||
prāgdravyasaṅgrahaṇīyādhyāyē vyādhipratyanīkā dravyagaṇā uktāḥ, saṁśōdhanasaṁśamanīyē tu dōṣapratyanīkaprāyāḥ pañcakarmōpayōginaḥ śōdhanadravyasaṅgrahagaṇā vātādiśamanadravyagaṇāśca kathayitavyā iti; tatra dvividhaṁ saṁśōdhanaṁ- vamanaṁ virēcanaṁ ca; tatra vamanapūrvakatvādvirēcanasya prathamaṁ vamanadravyagaṇamabhidhātumāha- madanētyādi| jīmūtakō dēvadālī, ikṣvākuḥ kaṭukālābūḥ, dhāmārgavaḥ pītapuṣpā kōṣātakī, kr̥tavēdhanaḥ kōṣātakībhēdaḥ, sarṣapāḥ śvētasarṣapā viśēṣēṇa vamanārhāḥ, kōvidāraḥ kāñcanāraḥ, karbudāraḥ ślēṣmāntakaḥ ‘bavahāra’ iti ‘lihūsāḍaka’ iti ca dēśabhāṣayā prasiddhaḥ, ariṣṭō nimbaḥ, vidulō vētasaḥ, bandhujīvō madhyāhnapuṣpakaḥ ‘marunīyā’ iti lōkē, śvētā śvētavacā, śaṇapuṣpī śaṇasadr̥śaviṭapaḥ ‘saṇahulī’ iti lōkē, bimbī kindurikā, vacā dvitīyā'ruṇā, mr̥gērvārurindravāruṇī, citrā citrāṇḍikā paṭōlaphalākāraphalā āraṇyakacaṇḍakētyarthaḥ, anyē dravantīmāhuḥ| śēṣaṁ prasiddham| ūrdhvabhāgaharāṇi vamanakarāṇītyarthaḥ| ēṣāṁ madhyē kāniciddravyāṇi sākṣādvāmayanti kānicidvamanadravyamilitāni| kēcidācāryā ‘dvāviṁśatidravyāṇi’ ityatra gaṇē niyamamāhuḥ| ēṣābhavayavavibhāgamāha- tatrētyādi||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
vivr̥tāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksu varṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpūgaharītakyā malakabibhītakanīlinīcaturaṅgulairaṇḍapūtīkamahāvr̥kṣasaptacchadārkā jyōtiṣmatī cētyadhōbhāgaharāṇi |
tatra tilvakapūrvāṇāṁ mūlāni , tilvakādīnāṁ pāṭalāntānāṁ tvacaḥ, kampillakaphalarajaḥ, pūgādīnāmēraṇḍāntānāṁ phalāni, pūtīkāragvadhayōḥ patrāṇi, śēṣāṇāṁ kṣīrāṇīti ||4||
View original
विवृताश्यामादन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्नुक्सु वर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतक्या मलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि |
तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि , तिल्वकादीनां पाटलान्तानां त्वचः, कम्पिल्लकफलरजः, पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि, पूतीकारग्वधयोः पत्राणि, शेषाणां क्षीराणीति ||४||
virēcanadravyāṇi nirdiśannāha- trivr̥dityādi| trivr̥t raktamūlā ‘nisōtr̥’ iti lōkēḥ; śyāmā kr̥ṣṇamūlā trivr̥t; dantī dantinī; dravantī dantībhēdaḥ ‘saṁvarī’ iti lōkē; saptalā sātalā sēhuṇḍabhēdaḥ, aparē budhnāmāhuḥ; śaṅkhinī yavatiktābhēdaḥ, śvētabudhnētyaparē; viṣāṇikā mēṣaśr̥ṅgī; gavākṣī śvētapuṣpēndravāruṇī; chagalāntrī vr̥ddhadāra(ru)kaḥ; snuk sēhuṇḍaḥ; suvarṇakṣīryanantāsadr̥śapatrā ‘hiyāvali ’ iti lōkē, ‘kaṅguṣṭha’ ityaparē; kiṇihī kaṭabhī; tilvakaḥ svalparōdhraḥ; kampillakō rōcanikaḥ svanāmakhyātaḥ; ramyakō drēkkā ‘bakāiṇi’ iti lōkē, paṭōlamūlamityaparē; nīlinī nīlabudhnā(hnā), ‘śrīphalikā’ iti lōkē; caturaṅgulaḥ kiramālakaḥ, atraikē caturaṅgulasthānē ‘pañcāṅgula’ iti paṭhanti, tēṣāṁ matē pañcāṅgula ēraṇḍaḥ, anyē tu pañcāṅgulaśabdēna paṭōlaphalasadr̥śaphalāṁ latāṁ snigdhapatrāṁ śāradaphalāmāhuḥ; pūtīkaścirabilvaḥ; mahāvr̥kṣaḥ sēhuṇḍabhēdaḥ, tasya kṣīram, ētēna na punaruktadōṣaḥ; saptacchadaḥ saptaparṇaḥ; jyōtiṣmatī kākamardanikā| adhōbhāgaharāṇīti virēcanānītyarthaḥ| śēṣaṁ sugamam| ēṣāmavayavavibhāgamāha- tatrētyādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
kōśātakī saptalā śaṅkhinī dēvadālī kāravēllikā cētyubhayatōbhāgaharāṇi |
ēṣāṁ svarasā iti ||5||
View original
कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि |
एषां स्वरसा इति ||५||
ubhayabhāgaharāṇi nirdiśannāha- kōśātakītyādi| kōśātakī ghōṣakaḥ; saptalā snuhībhēdaḥ, aparē śrīphalikāmāhuḥ; dēvadālī svanāmakhyātā, ‘dēvalī’ iti lōkē| ubhayatōbhāgaharāṇīti vamanāni virēcanāni cētyarthaḥ| ētāni kōśātakīprabhr̥tīni niyamēnōbhayatōbhāgaharāṇi, gavākṣīprabhr̥tīnāṁ pūrvōktānāṁ tu patrādiviśēṣēṇa kadācidvāmakatvaṁ kadācidvirēcakatvamiti na tēṣāmubhayatōbhāgaharatvam| ēṣāṁ kōśātakyādīnāṁ kiṁ gr̥hyata ityāha- ēṣāmityādi| tatra svarasagrahaṇaṁ kaṣāyādinivāraṇārtham||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyōtiṣmatī- karañjārkālarkalaśunātiviṣāśr̥ṅgavēratālīśatamālasurasārjakēṅgudīmēṣaśr̥ṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu- jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagōśakr̥drasamūtrāṇīti śirōvirēcanāni |
tatra karavīrapūrvāṇāṁ phalāni, karavīrādīnāmarkāntānāṁ mūlāni, tālīśapūrvāṇāṁ kandāḥ, tālīśādīnāmarjakāntānāṁ patrāṇi, iṅgudīmēṣaśr̥ṅgyōstvacaḥ, mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṁ puṣpāṇi, śālatālamadhūkānāṁ sārāḥ, hiṅgulākṣē niryāsau, lavaṇāni pārthivaviśēṣāḥ; madyānyāsutasaṁyōgāḥ, śakr̥drasamūtrē malāviti ||6||
View original
पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीरबिम्बीगिरिकर्णिकाकिणिहीवचाज्योतिष्मती- करञ्जार्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशतमालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलु- जातीशालतालमधूकलाक्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्रसमूत्राणीति शिरोविरेचनानि |
तत्र करवीरपूर्वाणां फलानि, करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि, तालीशपूर्वाणां कन्दाः, तालीशादीनामर्जकान्तानां पत्राणि, इङ्गुदीमेषशृङ्ग्योस्त्वचः, मातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलुजातीनां पुष्पाणि, शालतालमधूकानां साराः, हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ, लवणानि पार्थिवविशेषाः; मद्यान्यासुतसंयोगाः, शकृद्रसमूत्रे मलाविति ||६||
śirōvirēcanadravyāṇi nirdēṣṭumāha- pippalītyādi| apāmārgaḥ śikharī ‘andhaḍaka’ iti lōkē; śigruḥ śōbhāñjanakaḥ; siddhārthaḥ sarṣapaḥ; śirīṣō viṣaghātī svanāmakhyātaḥ;karavīraḥ ‘kaṇavīra’ iti lōkē; bimbī kundurukā; girikarṇikā sēphandaḥ; kiṇihī kaṭabhī; jyōtiṣmatī kakundanī; arkālakau arkadvayaṁ; śr̥ṅgavēraṁ śuṇṭhī; tālīśaṁ tālīśapatraṁ; tamālaṁ tamālapatraṁ, patrakamiti lōkē; surasā ‘tulasī’ iti lōkē; arjakaḥ kuṭhērakaḥ; iṅgudī iṅgukaḥ; mēṣaśr̥ṅgī mēḍhaśr̥ṅgaḥ putrañjīvakasadr̥śapatrō vr̥kṣaḥ, anyē karkaṭaśr̥ṅgamāhuḥ; mātuluṅgī surabhiphalā vanajā'raṇyabījapūrakaḥ; muraṅgī raktakusumaḥ śōbhāñjanakaḥ, pīlurmadhuraphalaḥ ‘pīlu’ iti lōkē; jātī mālatī; śakr̥drasō gōmayarasaḥ; mūtraṁ gōmūtram| śirōvirēcanānīti nasyaprayōgēṇa śirasthaṁ ślēṣmāṇaṁ virēcayanti srāvayantītyarthaḥ| śēṣaṁ prasiddham| ēṣāmavayavavibhāgamāha- tatrētyādi| niryāsau svarasāvityarthaḥ| lavaṇāni pārthivaviśēṣā iti pr̥thivyā avayavaviśēṣāḥ, ētēna svarūpēṇaiva lavaṇāni grāhyāṇītyuktam| madyānyāsutasaṁyōgā iti sandhānakasaṁyōgō madyam, ata ēva tadapi svarūpēṇaiva grāhyam| śakr̥drasamūtrē malāviti ētē malau, tasmādētē api svarūpēṇa grāhyē||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
saṁśamanānyata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- tatra bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇamēṣaśr̥ṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkubērākṣīvīratarusahacarāgnimantha- vatsādanyēraṇḍāśmabhēdakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvr̥ścikālīpattūrabadarayavakōlakulatthaprabhr̥tīni vidārigandhādiśca dvē cādyē pañcamūlyau samāsēna vātasaṁśamanō vargaḥ ||7||
View original
संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावरुणमेषशृङ्गीबलातिबलार्तगलकच्छुराशल्लकीकुबेराक्षीवीरतरुसहचराग्निमन्थ- वत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः ||७||
saṁśōdhanamabhidhāya saṁśamanaṁ nirdiśannāha- bhadradārvityādi| saṁśamanānīti samyak śamayatīti saṁśamanaṁ, samyaktvaṁ ca duṣṭadōṣasyānirharaṇapūrvakaṁ śamanam, aduṣṭasyānudīraṇaṁ ca; vyādhisaṁśamanaṁ tu prastutavyādhēḥ saṁśamanamaprastutavyādhēranudīraṇam| taduktaṁ- “na śōdhayati yaddōṣān samānnōdīrayatyapi| samīkarōti ca kruddhān tat saṁśamanamucyatē” iti| dōṣaśabdō'tra dōṣēṣu dōṣakāryēṣu vyādhiṣvapi ca vartatē, kāryē kāraṇōpacārāt| mēṣaśr̥ṅgī mēḍhaśr̥ṅgaḥ, putrañjīvakatarusadr̥śapatrō vr̥kṣaḥ, anyē karkaṭaśr̥ṅgamāhuḥ; balātibalē śuklapītapuṣpaṁ balādvayaṁ; ārtagalaḥ kakubhaḥ, kēcidārtagalaṁ kaṇṭakīvr̥kṣamācakṣatē; kacchurā kuṅkumardanikā, ‘kacchurā śūkaśimbiḥ’ ityanyē; kubērākṣī kāṣṭhapāṭalā, pō(pē)ṭikētyanyē; vīratarurbilvanāsikā, śara ityanyē; sahacaraḥ kaṇṭaśēliyākaḥ; agnimanthaḥ ‘agnivadhūḥ’ iti pūrvadēśē prasiddhaḥ; vatsādanī guḍūcī, vīryēṇa guḍūcī vātaṁ hanti, rasēna kaphapittē; aśmabhēdakaḥ pāṣāṇabhēdakaḥ, vasukaḥ śivamallikā, bakapuṣpamiti lōkē; vaśiraḥ sūryāvartaḥ, apāmārga ityaparē; kāñcanakō dhattūrakaḥ, ‘karcūra’ ityanyē paṭhanti, karcūraḥ śaṭī; kārpāsī vanakārpāsikā, kārpāsaviṭapasadr̥śī; vr̥ścikālī vr̥ściyākaḥ; pattūraḥ kucandanam| śēṣaṁ prasiddhaṁ, pūrvaṁ vyākhyātaṁ ca| prabhr̥tigrahaṇānmāṣatilātasīprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| samāsēna saṅkṣēpēṇa, vistarēṇa tvannapānādyanilaharagrahaṇaśrutipratipāditaṁ yāvadbhūjalānalaguṇabahulaṁ dravyaṁ vātasaṁśamanamiti||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
candanakucandanahrībērōśīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudōtpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhr̥tīni kākōlyādiḥ sārivādirañjanādirutpalādirnyagrōdhādistr̥ṇapañcamūlamiti samāsēna pittasaṁśamanō vargaḥ ||8||
View original
चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः ||८||
pittasaṁśamanaṁ nirdiśannāha- candanētyādi| candanaṁ śrīkhaṇḍaṁ; kucandanaṁ raktacandanaṁ; hrībēraṁ bālakaṁ; payasyā kṣīrakākōlī; vidārī vidārīkandaḥ; śaivalaṁ śaivālaṁ; kahlāraṁ raktōtpalaṁ ‘br̥hatpatrikā’ iti lōkē, anyē saugandhikōtpalaṁ; kumudōtpalaṁ śvētōtpalaṁ, kandalī śvētaślakṣṇabahupuṭakandaviśēṣaḥ ‘sarpacchatrakam’ iti lōkē; mūrvā kandalīsadr̥śasvalpaviṭapaḥ ‘hadhōḍa’ iti lōkē| prabhr̥tigrahaṇādanuktamapi madhuratiktakaṣāyaṁ dravyaṁ grāhyam| samāsagrahaṇēna tvannapānādau pittaharatvēna yadanyadapyuditaṁ khabhūmijalānilabhūyiṣṭhaṁ tadapi pittaśamanaṁ grāhyam| nanu, candanakucandanē sārivādau, payasyā kākōlyādau, utpalādīnyutpalādigaṇē paṭhitānyēva, tatkathaṁ pr̥thaṅnirdēśa iti? brūmaḥ, samastavyastānāṁ tricaturāṇāṁ guṇaviśēṣajñāpanāya pr̥thak pāṭhaḥ| yaṣṭīmadhukaṁ tu śītakaṣāyādikalpanayā pittaṁ śamayati vāmanīyadravyasaṁyutaṁ tu vāmanīyamiti na dōṣaḥ||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
kālēyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryōdakīryēṅgudīsumanā- kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhr̥tīni vallīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādirbr̥hatyādirmuṣkakādirvacādiḥ surasādirāragvadhādiriti samāsēna ślēṣmasaṁśamanō vargaḥ ||9||
View original
कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्राशीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकीर्येङ्गुदीसुमना- काकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि वल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः ||९||
kaphasaṁśamanaṁ nirdiśannāha- kālēyakētyādi| kālēyakaḥ kr̥ṣṇavarṇacandanaviśēṣō ‘malayādricandanam’ iti lōkē; tilaparṇī hulahulaḥ; śītaśivaṁ karpūraṁ, śatapuṣpābhēdamēkē, gavēdhukētyaparē; saralā trivr̥t; prakīryā kaṇṭakī viṭapakarañjaḥ; udakīryā cirabilvaḥ; iṅgudī iṅgukaḥ, ‘putrañjīvaka’ ityanyē; sumanā jātī; kākādanī hiṁsrā; lāṅgalakī kalikārikā; hastikarṇō gajakarṇākāraikapatraḥ, ‘bhūpalāśa’ iti lōkē, raktairaṇḍa ityanyē; muñjātakaḥ; svanāmakhyātaḥ svalpakanda uttarāpathē; lāmajjakamuśīrabhēdaḥ| kēṣāñcidatra pippalyādivacādipaṭhitānāṁ punarvacanaṁ viśēṣēṇa kaphasaṁśamanatvadarśanārthaṁ; muñjātakasya vātapittaharatvē'pi ślēṣmaharatvēna prāyastridōṣaharatvaṁ darśayanti| prabhr̥tigrahaṇādanuktakaṭutiktakaṣāyāṇāmupasaṁhāraḥ| samāsēnēti vistarēṇa tvannapānādau tathā tējō'nilākāśaguṇabhūyiṣṭhamanuktamapi dravyaṁ kaphasaṁśamanamiti||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tatra sarvāṇyēvauṣadhāni vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt |
tatra, vyādhibalādadhikamauṣadhamupayuktaṁ tamupaśamya vyādhiṁ vyādhimanyamāvahati; agnibalādadhikamajīrṇaṁ viṣṭabhya vā pacyatē; puruṣabalādadhikaṁ glānimūrcchāmadānāvahati saṁśamanam; ēvaṁ saṁśōdhanamatipātayati |
hīnamēbhyō dattamakiñcitkaraṁ bhavati |
tasmāt samamēva vidadhyāt ||10||
View original
तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात् |
तत्र, व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति; अग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते; पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्च्छामदानावहति संशमनम्; एवं संशोधनमतिपातयति |
हीनमेभ्यो दत्तमकिञ्चित्करं भवति |
तस्मात् सममेव विदध्यात् ||१०||
ataḥparaṁ saṁśōdhanasaṁśamanadravyamātrāṁ niyamayannāha- tatrētyādi| sarvāṇīti saṁśōdhanāni saṁśamanāni cētyarthaḥ| vyādhyagnipuruṣāṇāṁ ca balaṁ śaktimabhisamīkṣya nyūnādhikabhāvēna, vidadhyāt kuryāt| vyādhiśabdēna dōṣā rōgāśca| tēṣāṁ vyādhyādīnāṁ balādikamanapēkṣya bhēṣajaprayōgē kriyamāṇē vyādhyādibalādhikē dōṣaṁ nirdiśannāha- tatrētyādi| viṣṭabhya vā pacyata iti cirakālaṁ sthirībhūya śūlādikaṁ kr̥tvētyarthaḥ| glāniḥ śarīraśaithilyaṁ, mūrcchā cētanācyutiḥ, madō madyamattasyēva; āvahati karōti| śamanamiti saṁśamanauṣadhamityarthaḥ| saṁśōdhanadōṣamāhu- ēvaṁ saṁśōdhanamiti|-ēvamētaddōṣaṁ saṁśōdhanamapi karōtītyarthaḥ| atipātayati atipātanamapyadhikaṁ karōtyāturabalasyētyarthaḥ| vyādhibalanyūnāyā auṣadhamātrāyā dānē dōṣamāha- hīnētyādi| akiñcitkaraṁ na kiñcit karōti anarthakamityarthaḥ; anyē'kiñcitkaramalpārthakaramityāhuḥ; nañ īṣadarthē| siddhihētumupādhiṁ darśayannāha- tasmādityādi| samamēva rōgādisamabalamityarthaḥ||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
bhavanti cātra- rōgē śōdhanasādhyē tu yō bhavēddōṣadurbalaḥ |
tasmai dadyādbhiṣak prājñō dōṣapracyāvānaṁ mr̥du ||11||
View original
भवन्ति चात्र- रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः |
तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावानं मृदु ||११||
durbalasya balavacchōdhanaṁ na kartavyamityāha- rōga ityādi| yō bhavēddōṣadurbalaḥ yaḥ puruṣō dauṣairdurbalō na tūpavāsādibhiḥ; yasmāddōṣadurbalē dōṣaharaṇādēva balaṁ bhavati, upavāsādikr̥śē tvapahr̥tē'pi dōṣē balaṁ na bhavati| dōṣapracyāvanaṁ virēcanam| mr̥dviti mr̥duvīryaṁ caturaṅgulavirēkādi||11||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
calē dōṣē mr̥dau kōṣṭhē nēkṣētātra balaṁ nr̥ṇām |
avyādhidurbalasyāpi śōdhanaṁ hi tadā bhavēt ||12||
svayaṁ pravr̥ttadōṣasya mr̥dukōṣṭhasya śōdhanam |
bhavēdalpabalasyāpi prayuktaṁ vyādhināśanam ||13||
View original
चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् |
अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत् ||१२||
स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम् |
भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम् ||१३||
avasthāviśēṣēṇāvyādhidurbalē'pi śōdhanaṁ darśayannāha- cala ityādi| calē iti svasthānāccalita ityarthaḥ| atrēti calē dōṣē| mr̥dau kōṣṭha ityasyāmavasthāyāmityarthaḥ| avyādhidurbalasyāpi upavāsādidurbalasyāpi, hi yasmādarthē, tadā bhavēt ‘hitam’ ityadhyāhāraḥ| ‘avyādhidurbalasyāpī’ ityatra kēcit ‘avyāpaddurbalasyāpi’ iti paṭhanti| avyāpacchōdhanaṁ hitaṁ tadā bhavatītyarthaḥ; avyāpacchōdhanaṁ taducyatē śūlādīni yanna karōti| atrāntarē kēcit paṭhanti- svayamityādi| na cāyaṁ sarvanibandhēṣu dr̥śyata iti||12-13||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 14
vyādhyādiṣu tu madhyēṣu kvāthasyāñjaliriṣyatē |
biḍālapadakaṁ cūrṇaṁ dēyaḥ kalkō'kṣasammitaḥ ||14||
View original
व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते |
बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्कोऽक्षसम्मितः ||१४||
vyādhyagnipuruṣēṣu madhyamabalēṣu kiyanmātramauṣadhaṁ dadyādityāha- vyādhyādiṣvityādi| madhyēṣu madhyamabalēṣu| kvāthasyāñjaliriṣyata iti kvāthagrahaṇācchr̥taśītaphāṇṭānāṁ, na tu svarasakṣīrayōḥ, tē hi gurutvādalpapramāṇē prayōktavyē| añjaliścatvāri palāni| biḍālapadakaṁ karṣa ityarthaḥ| akṣasammita iti karṣapramāṇa ityarthaḥ, kalkō dravapiṣṭaḥ| ētēna vyādhyādiṣu hīnabalēṣvañjalyādayō'pyapakarṣaṇīyāḥ, tēṣāmēvādhikē balē tūtkarṣaṇīyā iti| anuvāsanāsthāpanaśirōvirēcanādīnāmanyatra mātrōddēśaḥ kārya iti||15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē saṁśōdhanasaṁśamanīyō nāmaikōnacatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||39||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने संशोधनसंशमनीयो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē ēkōnacatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||39||