Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
39. saṁśōdhanasaṁśamanīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
madanakuṭajajīmūtakēkṣvākudhāmārgavakr̥tavēdhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa kōvidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvētāśaṇapuṣpībimbīvacāmr̥gērvāravaścitrā cētyūrdhvabhāgaharāṇi | tatra, kōvidārapūrvāṇāṁ phalāni, kōvidārādīnāṁ mūlāni ||3||
View original
मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपुन्नाड कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीवचामृगेर्वारवश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि | तत्र, कोविदारपूर्वाणां फलानि, कोविदारादीनां मूलानि ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
vivr̥tāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksu varṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpūgaharītakyā malakabibhītakanīlinīcaturaṅgulairaṇḍapūtīkamahāvr̥kṣasaptacchadārkā jyōtiṣmatī cētyadhōbhāgaharāṇi | tatra tilvakapūrvāṇāṁ mūlāni , tilvakādīnāṁ pāṭalāntānāṁ tvacaḥ, kampillakaphalarajaḥ, pūgādīnāmēraṇḍāntānāṁ phalāni, pūtīkāragvadhayōḥ patrāṇi, śēṣāṇāṁ kṣīrāṇīti ||4||
View original
विवृताश्यामादन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्नुक्सु वर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतक्या मलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि | तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि , तिल्वकादीनां पाटलान्तानां त्वचः, कम्पिल्लकफलरजः, पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि, पूतीकारग्वधयोः पत्राणि, शेषाणां क्षीराणीति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
kōśātakī saptalā śaṅkhinī dēvadālī kāravēllikā cētyubhayatōbhāgaharāṇi | ēṣāṁ svarasā iti ||5||
View original
कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि | एषां स्वरसा इति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyōtiṣmatī- karañjārkālarkalaśunātiviṣāśr̥ṅgavēratālīśatamālasurasārjakēṅgudīmēṣaśr̥ṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu- jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagōśakr̥drasamūtrāṇīti śirōvirēcanāni | tatra karavīrapūrvāṇāṁ phalāni, karavīrādīnāmarkāntānāṁ mūlāni, tālīśapūrvāṇāṁ kandāḥ, tālīśādīnāmarjakāntānāṁ patrāṇi, iṅgudīmēṣaśr̥ṅgyōstvacaḥ, mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṁ puṣpāṇi, śālatālamadhūkānāṁ sārāḥ, hiṅgulākṣē niryāsau, lavaṇāni pārthivaviśēṣāḥ; madyānyāsutasaṁyōgāḥ, śakr̥drasamūtrē malāviti ||6||
View original
पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीरबिम्बीगिरिकर्णिकाकिणिहीवचाज्योतिष्मती- करञ्जार्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशतमालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलु- जातीशालतालमधूकलाक्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्रसमूत्राणीति शिरोविरेचनानि | तत्र करवीरपूर्वाणां फलानि, करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि, तालीशपूर्वाणां कन्दाः, तालीशादीनामर्जकान्तानां पत्राणि, इङ्गुदीमेषशृङ्ग्योस्त्वचः, मातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलुजातीनां पुष्पाणि, शालतालमधूकानां साराः, हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ, लवणानि पार्थिवविशेषाः; मद्यान्यासुतसंयोगाः, शकृद्रसमूत्रे मलाविति ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
saṁśamanānyata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- tatra bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇamēṣaśr̥ṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkubērākṣīvīratarusahacarāgnimantha- vatsādanyēraṇḍāśmabhēdakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvr̥ścikālīpattūrabadarayavakōlakulatthaprabhr̥tīni vidārigandhādiśca dvē cādyē pañcamūlyau samāsēna vātasaṁśamanō vargaḥ ||7||
View original
संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावरुणमेषशृङ्गीबलातिबलार्तगलकच्छुराशल्लकीकुबेराक्षीवीरतरुसहचराग्निमन्थ- वत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
candanakucandanahrībērōśīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudōtpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhr̥tīni kākōlyādiḥ sārivādirañjanādirutpalādirnyagrōdhādistr̥ṇapañcamūlamiti samāsēna pittasaṁśamanō vargaḥ ||8||
View original
चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
kālēyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryōdakīryēṅgudīsumanā- kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhr̥tīni vallīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādirbr̥hatyādirmuṣkakādirvacādiḥ surasādirāragvadhādiriti samāsēna ślēṣmasaṁśamanō vargaḥ ||9||
View original
कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्राशीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकीर्येङ्गुदीसुमना- काकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि वल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tatra sarvāṇyēvauṣadhāni vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt | tatra, vyādhibalādadhikamauṣadhamupayuktaṁ tamupaśamya vyādhiṁ vyādhimanyamāvahati; agnibalādadhikamajīrṇaṁ viṣṭabhya vā pacyatē; puruṣabalādadhikaṁ glānimūrcchāmadānāvahati saṁśamanam; ēvaṁ saṁśōdhanamatipātayati | hīnamēbhyō dattamakiñcitkaraṁ bhavati | tasmāt samamēva vidadhyāt ||10||
View original
तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात् | तत्र, व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति; अग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते; पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्च्छामदानावहति संशमनम्; एवं संशोधनमतिपातयति | हीनमेभ्यो दत्तमकिञ्चित्करं भवति | तस्मात् सममेव विदध्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
bhavanti cātra- rōgē śōdhanasādhyē tu yō bhavēddōṣadurbalaḥ | tasmai dadyādbhiṣak prājñō dōṣapracyāvānaṁ mr̥du ||11||
View original
भवन्ति चात्र- रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः | तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावानं मृदु ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
calē dōṣē mr̥dau kōṣṭhē nēkṣētātra balaṁ nr̥ṇām | avyādhidurbalasyāpi śōdhanaṁ hi tadā bhavēt ||12|| svayaṁ pravr̥ttadōṣasya mr̥dukōṣṭhasya śōdhanam | bhavēdalpabalasyāpi prayuktaṁ vyādhināśanam ||13||
View original
चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् | अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत् ||१२|| स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम् | भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 14
vyādhyādiṣu tu madhyēṣu kvāthasyāñjaliriṣyatē | biḍālapadakaṁ cūrṇaṁ dēyaḥ kalkō'kṣasammitaḥ ||14||
View original
व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते | बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्कोऽक्षसम्मितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē saṁśōdhanasaṁśamanīyō nāmaikōnacatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||39||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने संशोधनसंशमनीयो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
🔊 Audio coming soon