Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സംശോധനസംശമനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
സംശോധനം സംശമനം ചാധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ സംശോധനസംശമനീയഃ, തസ്യാരമ്ഭമിത്യര്ഥഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
മദനകുടജജീമൂതകേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവകൃതവേധനസര്ഷപവിഡങ്ഗപിപ്പലീകരഞ്ജപ്രപുന്നാഡ കോവിദാരകര്ബുദാരാരിഷ്ടാശ്വഗന്ധാവിദുലബന്ധുജീവകശ്വേതാശണപുഷ്പീബിമ്ബീവചാമൃഗേര്വാരവശ്ചിത്രാ ചേത്യൂര്ധ്വഭാഗഹരാണി | തത്ര, കോവിദാരപൂര്വാണാം ഫലാനി, കോവിദാരാദീനാം മൂലാനി ||൩||
मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपुन्नाड कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीवचामृगेर्वारवश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि | तत्र, कोविदारपूर्वाणां फलानि, कोविदारादीनां मूलानि ||३||
🔊 Audio coming soon
പ്രാഗ്ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹണീയാധ്യായേ വ്യാധിപ്രത്യനീകാ ദ്രവ്യഗണാ ഉക്താഃ, സംശോധനസംശമനീയേ തു ദോഷപ്രത്യനീകപ്രായാഃ പഞ്ചകര്മോപയോഗിനഃ ശോധനദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഗണാ വാതാദിശമനദ്രവ്യഗണാശ്ച കഥയിതവ്യാ ഇതി; തത്ര ദ്വിവിധം സംശോധനം- വമനം വിരേചനം ച; തത്ര വമനപൂര്വകത്വാദ്വിരേചനസ്യ പ്രഥമം വമനദ്രവ്യഗണമഭിധാതുമാഹ- മദനേത്യാദി| ജീമൂതകോ ദേവദാലീ, ഇക്ഷ്വാകുഃ കടുകാലാബൂഃ, ധാമാര്ഗവഃ പീതപുഷ്പാ കോഷാതകീ, കൃതവേധനഃ കോഷാതകീഭേദഃ, സര്ഷപാഃ ശ്വേതസര്ഷപാ വിശേഷേണ വമനാര്ഹാഃ, കോവിദാരഃ കാഞ്ചനാരഃ, കര്ബുദാരഃ ശ്ലേഷ്മാന്തകഃ ‘ബവഹാര’ ഇതി ‘ലിഹൂസാഡക’ ഇതി ച ദേശഭാഷയാ പ്രസിദ്ധഃ, അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ, വിദുലോ വേതസഃ, ബന്ധുജീവോ മധ്യാഹ്നപുഷ്പകഃ ‘മരുനീയാ’ ഇതി ലോകേ, ശ്വേതാ ശ്വേതവചാ, ശണപുഷ്പീ ശണസദൃശവിടപഃ ‘സണഹുലീ’ ഇതി ലോകേ, ബിമ്ബീ കിന്ദുരികാ, വചാ ദ്വിതീയാऽരുണാ, മൃഗേര്വാരുരിന്ദ്രവാരുണീ, ചിത്രാ ചിത്രാണ്ഡികാ പടോലഫലാകാരഫലാ ആരണ്യകചണ്ഡകേത്യര്ഥഃ, അന്യേ ദ്രവന്തീമാഹുഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| ഊര്ധ്വഭാഗഹരാണി വമനകരാണീത്യര്ഥഃ| ഏഷാം മധ്യേ കാനിചിദ്ദ്രവ്യാണി സാക്ഷാദ്വാമയന്തി കാനിചിദ്വമനദ്രവ്യമിലിതാനി| കേചിദാചാര്യാ ‘ദ്വാവിംശതിദ്രവ്യാണി’ ഇത്യത്ര ഗണേ നിയമമാഹുഃ| ഏഷാഭവയവവിഭാഗമാഹ- തത്രേത്യാദി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
വിവൃതാശ്യാമാദന്തീദ്രവന്തീസപ്തലാശങ്ഖിനീവിഷാണികാഗവാക്ഷീച്ഛഗലാന്ത്രീസ്നുക്സു വര്ണക്ഷീരീചിത്രകകിണിഹീകുശകാശതില്വകകമ്പില്ലകരമ്യകപാടലാപൂഗഹരീതക്യാ മലകബിഭീതകനീലിനീചതുരങ്ഗുലൈരണ്ഡപൂതീകമഹാവൃക്ഷസപ്തച്ഛദാര്കാ ജ്യോതിഷ്മതീ ചേത്യധോഭാഗഹരാണി | തത്ര തില്വകപൂര്വാണാം മൂലാനി , തില്വകാദീനാം പാടലാന്താനാം ത്വചഃ, കമ്പില്ലകഫലരജഃ, പൂഗാദീനാമേരണ്ഡാന്താനാം ഫലാനി, പൂതീകാരഗ്വധയോഃ പത്രാണി, ശേഷാണാം ക്ഷീരാണീതി ||൪||
विवृताश्यामादन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्नुक्सु वर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतक्या मलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि | तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि , तिल्वकादीनां पाटलान्तानां त्वचः, कम्पिल्लकफलरजः, पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि, पूतीकारग्वधयोः पत्राणि, शेषाणां क्षीराणीति ||४||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനദ്രവ്യാണി നിര്ദിശന്നാഹ- ത്രിവൃദിത്യാദി| ത്രിവൃത് രക്തമൂലാ ‘നിസോതൃ’ ഇതി ലോകേഃ; ശ്യാമാ കൃഷ്ണമൂലാ ത്രിവൃത്; ദന്തീ ദന്തിനീ; ദ്രവന്തീ ദന്തീഭേദഃ ‘സംവരീ’ ഇതി ലോകേ; സപ്തലാ സാതലാ സേഹുണ്ഡഭേദഃ, അപരേ ബുധ്നാമാഹുഃ; ശങ്ഖിനീ യവതിക്താഭേദഃ, ശ്വേതബുധ്നേത്യപരേ; വിഷാണികാ മേഷശൃങ്ഗീ; ഗവാക്ഷീ ശ്വേതപുഷ്പേന്ദ്രവാരുണീ; ഛഗലാന്ത്രീ വൃദ്ധദാര(രു)കഃ; സ്നുക് സേഹുണ്ഡഃ; സുവര്ണക്ഷീര്യനന്താസദൃശപത്രാ ‘ഹിയാവലി ’ ഇതി ലോകേ, ‘കങ്ഗുഷ്ഠ’ ഇത്യപരേ; കിണിഹീ കടഭീ; തില്വകഃ സ്വല്പരോധ്രഃ; കമ്പില്ലകോ രോചനികഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ; രമ്യകോ ദ്രേക്കാ ‘ബകാഇണി’ ഇതി ലോകേ, പടോലമൂലമിത്യപരേ; നീലിനീ നീലബുധ്നാ(ഹ്നാ), ‘ശ്രീഫലികാ’ ഇതി ലോകേ; ചതുരങ്ഗുലഃ കിരമാലകഃ, അത്രൈകേ ചതുരങ്ഗുലസ്ഥാനേ ‘പഞ്ചാങ്ഗുല’ ഇതി പഠന്തി, തേഷാം മതേ പഞ്ചാങ്ഗുല ഏരണ്ഡഃ, അന്യേ തു പഞ്ചാങ്ഗുലശബ്ദേന പടോലഫലസദൃശഫലാം ലതാം സ്നിഗ്ധപത്രാം ശാരദഫലാമാഹുഃ; പൂതീകശ്ചിരബില്വഃ; മഹാവൃക്ഷഃ സേഹുണ്ഡഭേദഃ, തസ്യ ക്ഷീരമ്, ഏതേന ന പുനരുക്തദോഷഃ; സപ്തച്ഛദഃ സപ്തപര്ണഃ; ജ്യോതിഷ്മതീ കാകമര്ദനികാ| അധോഭാഗഹരാണീതി വിരേചനാനീത്യര്ഥഃ| ശേഷം സുഗമമ്| ഏഷാമവയവവിഭാഗമാഹ- തത്രേത്യാദി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
കോശാതകീ സപ്തലാ ശങ്ഖിനീ ദേവദാലീ കാരവേല്ലികാ ചേത്യുഭയതോഭാഗഹരാണി | ഏഷാം സ്വരസാ ഇതി ||൫||
कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि | एषां स्वरसा इति ||५||
🔊 Audio coming soon
ഉഭയഭാഗഹരാണി നിര്ദിശന്നാഹ- കോശാതകീത്യാദി| കോശാതകീ ഘോഷകഃ; സപ്തലാ സ്നുഹീഭേദഃ, അപരേ ശ്രീഫലികാമാഹുഃ; ദേവദാലീ സ്വനാമഖ്യാതാ, ‘ദേവലീ’ ഇതി ലോകേ| ഉഭയതോഭാഗഹരാണീതി വമനാനി വിരേചനാനി ചേത്യര്ഥഃ| ഏതാനി കോശാതകീപ്രഭൃതീനി നിയമേനോഭയതോഭാഗഹരാണി, ഗവാക്ഷീപ്രഭൃതീനാം പൂര്വോക്താനാം തു പത്രാദിവിശേഷേണ കദാചിദ്വാമകത്വം കദാചിദ്വിരേചകത്വമിതി ന തേഷാമുഭയതോഭാഗഹരത്വമ്| ഏഷാം കോശാതക്യാദീനാം കിം ഗൃഹ്യത ഇത്യാഹ- ഏഷാമിത്യാദി| തത്ര സ്വരസഗ്രഹണം കഷായാദിനിവാരണാര്ഥമ്||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
പിപ്പലീവിഡങ്ഗാപാമാര്ഗശിഗ്രുസിദ്ധാര്ഥകശിരീഷമരിചകരവീരബിമ്ബീഗിരികര്ണികാകിണിഹീവചാജ്യോതിഷ്മതീ- കരഞ്ജാര്കാലര്കലശുനാതിവിഷാശൃങ്ഗവേരതാലീശതമാലസുരസാര്ജകേങ്ഗുദീമേഷശൃങ്ഗീമാതുലുങ്ഗീമുരങ്ഗീപീലു- ജാതീശാലതാലമധൂകലാക്ഷാഹിങ്ഗുലവണമദ്യഗോശകൃദ്രസമൂത്രാണീതി ശിരോവിരേചനാനി | തത്ര കരവീരപൂര്വാണാം ഫലാനി, കരവീരാദീനാമര്കാന്താനാം മൂലാനി, താലീശപൂര്വാണാം കന്ദാഃ, താലീശാദീനാമര്ജകാന്താനാം പത്രാണി, ഇങ്ഗുദീമേഷശൃങ്ഗ്യോസ്ത്വചഃ, മാതുലുങ്ഗീമുരങ്ഗീപീലുജാതീനാം പുഷ്പാണി, ശാലതാലമധൂകാനാം സാരാഃ, ഹിങ്ഗുലാക്ഷേ നിര്യാസൌ, ലവണാനി പാര്ഥിവവിശേഷാഃ; മദ്യാന്യാസുതസംയോഗാഃ, ശകൃദ്രസമൂത്രേ മലാവിതി ||൬||
पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीरबिम्बीगिरिकर्णिकाकिणिहीवचाज्योतिष्मती- करञ्जार्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशतमालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलु- जातीशालतालमधूकलाक्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्रसमूत्राणीति शिरोविरेचनानि | तत्र करवीरपूर्वाणां फलानि, करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि, तालीशपूर्वाणां कन्दाः, तालीशादीनामर्जकान्तानां पत्राणि, इङ्गुदीमेषशृङ्ग्योस्त्वचः, मातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलुजातीनां पुष्पाणि, शालतालमधूकानां साराः, हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ, लवणानि पार्थिवविशेषाः; मद्यान्यासुतसंयोगाः, शकृद्रसमूत्रे मलाविति ||६||
🔊 Audio coming soon
ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- പിപ്പലീത്യാദി| അപാമാര്ഗഃ ശിഖരീ ‘അന്ധഡക’ ഇതി ലോകേ; ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ; സിദ്ധാര്ഥഃ സര്ഷപഃ; ശിരീഷോ വിഷഘാതീ സ്വനാമഖ്യാതഃ;കരവീരഃ ‘കണവീര’ ഇതി ലോകേ; ബിമ്ബീ കുന്ദുരുകാ; ഗിരികര്ണികാ സേഫന്ദഃ; കിണിഹീ കടഭീ; ജ്യോതിഷ്മതീ കകുന്ദനീ; അര്കാലകൌ അര്കദ്വയം; ശൃങ്ഗവേരം ശുണ്ഠീ; താലീശം താലീശപത്രം; തമാലം തമാലപത്രം, പത്രകമിതി ലോകേ; സുരസാ ‘തുലസീ’ ഇതി ലോകേ; അര്ജകഃ കുഠേരകഃ; ഇങ്ഗുദീ ഇങ്ഗുകഃ; മേഷശൃങ്ഗീ മേഢശൃങ്ഗഃ പുത്രഞ്ജീവകസദൃശപത്രോ വൃക്ഷഃ, അന്യേ കര്കടശൃങ്ഗമാഹുഃ; മാതുലുങ്ഗീ സുരഭിഫലാ വനജാऽരണ്യബീജപൂരകഃ; മുരങ്ഗീ രക്തകുസുമഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ, പീലുര്മധുരഫലഃ ‘പീലു’ ഇതി ലോകേ; ജാതീ മാലതീ; ശകൃദ്രസോ ഗോമയരസഃ; മൂത്രം ഗോമൂത്രമ്| ശിരോവിരേചനാനീതി നസ്യപ്രയോഗേണ ശിരസ്ഥം ശ്ലേഷ്മാണം വിരേചയന്തി സ്രാവയന്തീത്യര്ഥഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| ഏഷാമവയവവിഭാഗമാഹ- തത്രേത്യാദി| നിര്യാസൌ സ്വരസാവിത്യര്ഥഃ| ലവണാനി പാര്ഥിവവിശേഷാ ഇതി പൃഥിവ്യാ അവയവവിശേഷാഃ, ഏതേന സ്വരൂപേണൈവ ലവണാനി ഗ്രാഹ്യാണീത്യുക്തമ്| മദ്യാന്യാസുതസംയോഗാ ഇതി സന്ധാനകസംയോഗോ മദ്യമ്, അത ഏവ തദപി സ്വരൂപേണൈവ ഗ്രാഹ്യമ്| ശകൃദ്രസമൂത്രേ മലാവിതി ഏതേ മലൌ, തസ്മാദേതേ അപി സ്വരൂപേണ ഗ്രാഹ്യേ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
സംശമനാന്യത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ- തത്ര ഭദ്രദാരുകുഷ്ഠഹരിദ്രാവരുണമേഷശൃങ്ഗീബലാതിബലാര്തഗലകച്ഛുരാശല്ലകീകുബേരാക്ഷീവീരതരുസഹചരാഗ്നിമന്ഥ- വത്സാദന്യേരണ്ഡാശ്മഭേദകാലര്കാര്കശതാവരീപുനര്നവാവസുകവശിരകാഞ്ചനകഭാര്ഗീകാര്പാസീവൃശ്ചികാലീപത്തൂരബദരയവകോലകുലത്ഥപ്രഭൃതീനി വിദാരിഗന്ധാദിശ്ച ദ്വേ ചാദ്യേ പഞ്ചമൂല്യൌ സമാസേന വാതസംശമനോ വര്ഗഃ ||൭||
संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावरुणमेषशृङ्गीबलातिबलार्तगलकच्छुराशल्लकीकुबेराक्षीवीरतरुसहचराग्निमन्थ- वत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः ||७||
🔊 Audio coming soon
സംശോധനമഭിധായ സംശമനം നിര്ദിശന്നാഹ- ഭദ്രദാര്വിത്യാദി| സംശമനാനീതി സമ്യക് ശമയതീതി സംശമനം, സമ്യക്ത്വം ച ദുഷ്ടദോഷസ്യാനിര്ഹരണപൂര്വകം ശമനമ്, അദുഷ്ടസ്യാനുദീരണം ച; വ്യാധിസംശമനം തു പ്രസ്തുതവ്യാധേഃ സംശമനമപ്രസ്തുതവ്യാധേരനുദീരണമ്| തദുക്തം- “ന ശോധയതി യദ്ദോഷാന് സമാന്നോദീരയത്യപി| സമീകരോതി ച ക്രുദ്ധാന് തത് സംശമനമുച്യതേ” ഇതി| ദോഷശബ്ദോऽത്ര ദോഷേഷു ദോഷകാര്യേഷു വ്യാധിഷ്വപി ച വര്തതേ, കാര്യേ കാരണോപചാരാത്| മേഷശൃങ്ഗീ മേഢശൃങ്ഗഃ, പുത്രഞ്ജീവകതരുസദൃശപത്രോ വൃക്ഷഃ, അന്യേ കര്കടശൃങ്ഗമാഹുഃ; ബലാതിബലേ ശുക്ലപീതപുഷ്പം ബലാദ്വയം; ആര്തഗലഃ കകുഭഃ, കേചിദാര്തഗലം കണ്ടകീവൃക്ഷമാചക്ഷതേ; കച്ഛുരാ കുങ്കുമര്ദനികാ, ‘കച്ഛുരാ ശൂകശിമ്ബിഃ’ ഇത്യന്യേ; കുബേരാക്ഷീ കാഷ്ഠപാടലാ, പോ(പേ)ടികേത്യന്യേ; വീരതരുര്ബില്വനാസികാ, ശര ഇത്യന്യേ; സഹചരഃ കണ്ടശേലിയാകഃ; അഗ്നിമന്ഥഃ ‘അഗ്നിവധൂഃ’ ഇതി പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധഃ; വത്സാദനീ ഗുഡൂചീ, വീര്യേണ ഗുഡൂചീ വാതം ഹന്തി, രസേന കഫപിത്തേ; അശ്മഭേദകഃ പാഷാണഭേദകഃ, വസുകഃ ശിവമല്ലികാ, ബകപുഷ്പമിതി ലോകേ; വശിരഃ സൂര്യാവര്തഃ, അപാമാര്ഗ ഇത്യപരേ; കാഞ്ചനകോ ധത്തൂരകഃ, ‘കര്ചൂര’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, കര്ചൂരഃ ശടീ; കാര്പാസീ വനകാര്പാസികാ, കാര്പാസവിടപസദൃശീ; വൃശ്ചികാലീ വൃശ്ചിയാകഃ; പത്തൂരഃ കുചന്ദനമ്| ശേഷം പ്രസിദ്ധം, പൂര്വം വ്യാഖ്യാതം ച| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാന്മാഷതിലാതസീപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| സമാസേന സങ്ക്ഷേപേണ, വിസ്തരേണ ത്വന്നപാനാദ്യനിലഹരഗ്രഹണശ്രുതിപ്രതിപാദിതം യാവദ്ഭൂജലാനലഗുണബഹുലം ദ്രവ്യം വാതസംശമനമിതി||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ചന്ദനകുചന്ദനഹ്രീബേരോശീരമഞ്ജിഷ്ഠാപയസ്യാവിദാരീശതാവരീഗുന്ദ്രാശൈവലകഹ്ലാരകുമുദോത്പലകന്ദ(ദ)ലീദൂര്വാമൂര്വാപ്രഭൃതീനി കാകോല്യാദിഃ സാരിവാദിരഞ്ജനാദിരുത്പലാദിര്ന്യഗ്രോധാദിസ്തൃണപഞ്ചമൂലമിതി സമാസേന പിത്തസംശമനോ വര്ഗഃ ||൮||
चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः ||८||
🔊 Audio coming soon
പിത്തസംശമനം നിര്ദിശന്നാഹ- ചന്ദനേത്യാദി| ചന്ദനം ശ്രീഖണ്ഡം; കുചന്ദനം രക്തചന്ദനം; ഹ്രീബേരം ബാലകം; പയസ്യാ ക്ഷീരകാകോലീ; വിദാരീ വിദാരീകന്ദഃ; ശൈവലം ശൈവാലം; കഹ്ലാരം രക്തോത്പലം ‘ബൃഹത്പത്രികാ’ ഇതി ലോകേ, അന്യേ സൌഗന്ധികോത്പലം; കുമുദോത്പലം ശ്വേതോത്പലം, കന്ദലീ ശ്വേതശ്ലക്ഷ്ണബഹുപുടകന്ദവിശേഷഃ ‘സര്പച്ഛത്രകമ്’ ഇതി ലോകേ; മൂര്വാ കന്ദലീസദൃശസ്വല്പവിടപഃ ‘ഹധോഡ’ ഇതി ലോകേ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദനുക്തമപി മധുരതിക്തകഷായം ദ്രവ്യം ഗ്രാഹ്യമ്| സമാസഗ്രഹണേന ത്വന്നപാനാദൌ പിത്തഹരത്വേന യദന്യദപ്യുദിതം ഖഭൂമിജലാനിലഭൂയിഷ്ഠം തദപി പിത്തശമനം ഗ്രാഹ്യമ്| നനു, ചന്ദനകുചന്ദനേ സാരിവാദൌ, പയസ്യാ കാകോല്യാദൌ, ഉത്പലാദീന്യുത്പലാദിഗണേ പഠിതാന്യേവ, തത്കഥം പൃഥങ്നിര്ദേശ ഇതി? ബ്രൂമഃ, സമസ്തവ്യസ്താനാം ത്രിചതുരാണാം ഗുണവിശേഷജ്ഞാപനായ പൃഥക് പാഠഃ| യഷ്ടീമധുകം തു ശീതകഷായാദികല്പനയാ പിത്തം ശമയതി വാമനീയദ്രവ്യസംയുതം തു വാമനീയമിതി ന ദോഷഃ||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
കാലേയകാഗുരുതിലപര്ണീകുഷ്ഠഹരിദ്രാശീതശിവശതപുഷ്പാസരലാരാസ്നാപ്രകീര്യോദകീര്യേങ്ഗുദീസുമനാ- കാകാദനീലാങ്ഗലകീഹസ്തികര്ണമുഞ്ജാതകലാമജ്ജകപ്രഭൃതീനി വല്ലീകണ്ടകപഞ്ചമൂല്യൌ പിപ്പല്യാദിര്ബൃഹത്യാദിര്മുഷ്കകാദിര്വചാദിഃ സുരസാദിരാരഗ്വധാദിരിതി സമാസേന ശ്ലേഷ്മസംശമനോ വര്ഗഃ ||൯||
कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्राशीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकीर्येङ्गुदीसुमना- काकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि वल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः ||९||
🔊 Audio coming soon
കഫസംശമനം നിര്ദിശന്നാഹ- കാലേയകേത്യാദി| കാലേയകഃ കൃഷ്ണവര്ണചന്ദനവിശേഷോ ‘മലയാദ്രിചന്ദനമ്’ ഇതി ലോകേ; തിലപര്ണീ ഹുലഹുലഃ; ശീതശിവം കര്പൂരം, ശതപുഷ്പാഭേദമേകേ, ഗവേധുകേത്യപരേ; സരലാ ത്രിവൃത്; പ്രകീര്യാ കണ്ടകീ വിടപകരഞ്ജഃ; ഉദകീര്യാ ചിരബില്വഃ; ഇങ്ഗുദീ ഇങ്ഗുകഃ, ‘പുത്രഞ്ജീവക’ ഇത്യന്യേ; സുമനാ ജാതീ; കാകാദനീ ഹിംസ്രാ; ലാങ്ഗലകീ കലികാരികാ; ഹസ്തികര്ണോ ഗജകര്ണാകാരൈകപത്രഃ, ‘ഭൂപലാശ’ ഇതി ലോകേ, രക്തൈരണ്ഡ ഇത്യന്യേ; മുഞ്ജാതകഃ; സ്വനാമഖ്യാതഃ സ്വല്പകന്ദ ഉത്തരാപഥേ; ലാമജ്ജകമുശീരഭേദഃ| കേഷാഞ്ചിദത്ര പിപ്പല്യാദിവചാദിപഠിതാനാം പുനര്വചനം വിശേഷേണ കഫസംശമനത്വദര്ശനാര്ഥം; മുഞ്ജാതകസ്യ വാതപിത്തഹരത്വേऽപി ശ്ലേഷ്മഹരത്വേന പ്രായസ്ത്രിദോഷഹരത്വം ദര്ശയന്തി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദനുക്തകടുതിക്തകഷായാണാമുപസംഹാരഃ| സമാസേനേതി വിസ്തരേണ ത്വന്നപാനാദൌ തഥാ തേജോऽനിലാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠമനുക്തമപി ദ്രവ്യം കഫസംശമനമിതി||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
തത്ര സര്വാണ്യേവൌഷധാനി വ്യാധ്യഗ്നിപുരുഷബലാന്യഭിസമീക്ഷ്യ വിദധ്യാത് | തത്ര, വ്യാധിബലാദധികമൌഷധമുപയുക്തം തമുപശമ്യ വ്യാധിം വ്യാധിമന്യമാവഹതി; അഗ്നിബലാദധികമജീര്ണം വിഷ്ടഭ്യ വാ പച്യതേ; പുരുഷബലാദധികം ഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാമദാനാവഹതി സംശമനമ്; ഏവം സംശോധനമതിപാതയതി | ഹീനമേഭ്യോ ദത്തമകിഞ്ചിത്കരം ഭവതി | തസ്മാത് സമമേവ വിദധ്യാത് ||൧൦||
तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात् | तत्र, व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति; अग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते; पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्च्छामदानावहति संशमनम्; एवं संशोधनमतिपातयति | हीनमेभ्यो दत्तमकिञ्चित्करं भवति | तस्मात् सममेव विदध्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
അതഃപരം സംശോധനസംശമനദ്രവ്യമാത്രാം നിയമയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| സര്വാണീതി സംശോധനാനി സംശമനാനി ചേത്യര്ഥഃ| വ്യാധ്യഗ്നിപുരുഷാണാം ച ബലം ശക്തിമഭിസമീക്ഷ്യ ന്യൂനാധികഭാവേന, വിദധ്യാത് കുര്യാത്| വ്യാധിശബ്ദേന ദോഷാ രോഗാശ്ച| തേഷാം വ്യാധ്യാദീനാം ബലാദികമനപേക്ഷ്യ ഭേഷജപ്രയോഗേ ക്രിയമാണേ വ്യാധ്യാദിബലാധികേ ദോഷം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| വിഷ്ടഭ്യ വാ പച്യത ഇതി ചിരകാലം സ്ഥിരീഭൂയ ശൂലാദികം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| ഗ്ലാനിഃ ശരീരശൈഥില്യം, മൂര്ച്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ, മദോ മദ്യമത്തസ്യേവ; ആവഹതി കരോതി| ശമനമിതി സംശമനൌഷധമിത്യര്ഥഃ| സംശോധനദോഷമാഹു- ഏവം സംശോധനമിതി|-ഏവമേതദ്ദോഷം സംശോധനമപി കരോതീത്യര്ഥഃ| അതിപാതയതി അതിപാതനമപ്യധികം കരോത്യാതുരബലസ്യേത്യര്ഥഃ| വ്യാധിബലന്യൂനായാ ഔഷധമാത്രായാ ദാനേ ദോഷമാഹ- ഹീനേത്യാദി| അകിഞ്ചിത്കരം ന കിഞ്ചിത് കരോതി അനര്ഥകമിത്യര്ഥഃ; അന്യേऽകിഞ്ചിത്കരമല്പാര്ഥകരമിത്യാഹുഃ; നഞ് ഈഷദര്ഥേ| സിദ്ധിഹേതുമുപാധിം ദര്ശയന്നാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| സമമേവ രോഗാദിസമബലമിത്യര്ഥഃ||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ഭവന്തി ചാത്ര- രോഗേ ശോധനസാധ്യേ തു യോ ഭവേദ്ദോഷദുര്ബലഃ | തസ്മൈ ദദ്യാദ്ഭിഷക് പ്രാജ്ഞോ ദോഷപ്രച്യാവാനം മൃദു ||൧൧||
भवन्ति चात्र- रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः | तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावानं मृदु ||११||
🔊 Audio coming soon
ദുര്ബലസ്യ ബലവച്ഛോധനം ന കര്തവ്യമിത്യാഹ- രോഗ ഇത്യാദി| യോ ഭവേദ്ദോഷദുര്ബലഃ യഃ പുരുഷോ ദൌഷൈര്ദുര്ബലോ ന തൂപവാസാദിഭിഃ; യസ്മാദ്ദോഷദുര്ബലേ ദോഷഹരണാദേവ ബലം ഭവതി, ഉപവാസാദികൃശേ ത്വപഹൃതേऽപി ദോഷേ ബലം ന ഭവതി| ദോഷപ്രച്യാവനം വിരേചനമ്| മൃദ്വിതി മൃദുവീര്യം ചതുരങ്ഗുലവിരേകാദി||൧൧||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
ചലേ ദോഷേ മൃദൌ കോഷ്ഠേ നേക്ഷേതാത്ര ബലം നൃണാമ് | അവ്യാധിദുര്ബലസ്യാപി ശോധനം ഹി തദാ ഭവേത് ||൧൨|| സ്വയം പ്രവൃത്തദോഷസ്യ മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ശോധനമ് | ഭവേദല്പബലസ്യാപി പ്രയുക്തം വ്യാധിനാശനമ് ||൧൩||
चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् | अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत् ||१२|| स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम् | भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
അവസ്ഥാവിശേഷേണാവ്യാധിദുര്ബലേऽപി ശോധനം ദര്ശയന്നാഹ- ചല ഇത്യാദി| ചലേ ഇതി സ്വസ്ഥാനാച്ചലിത ഇത്യര്ഥഃ| അത്രേതി ചലേ ദോഷേ| മൃദൌ കോഷ്ഠ ഇത്യസ്യാമവസ്ഥായാമിത്യര്ഥഃ| അവ്യാധിദുര്ബലസ്യാപി ഉപവാസാദിദുര്ബലസ്യാപി, ഹി യസ്മാദര്ഥേ, തദാ ഭവേത് ‘ഹിതമ്’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| ‘അവ്യാധിദുര്ബലസ്യാപീ’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘അവ്യാപദ്ദുര്ബലസ്യാപി’ ഇതി പഠന്തി| അവ്യാപച്ഛോധനം ഹിതം തദാ ഭവതീത്യര്ഥഃ; അവ്യാപച്ഛോധനം തദുച്യതേ ശൂലാദീനി യന്ന കരോതി| അത്രാന്തരേ കേചിത് പഠന്തി- സ്വയമിത്യാദി| ന ചായം സര്വനിബന്ധേഷു ദൃശ്യത ഇതി||൧൨-൧൩||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 14
വ്യാധ്യാദിഷു തു മധ്യേഷു ക്വാഥസ്യാഞ്ജലിരിഷ്യതേ | ബിഡാലപദകം ചൂര്ണം ദേയഃ കല്കോऽക്ഷസമ്മിതഃ ||൧൪||
व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते | बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्कोऽक्षसम्मितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധ്യഗ്നിപുരുഷേഷു മധ്യമബലേഷു കിയന്മാത്രമൌഷധം ദദ്യാദിത്യാഹ- വ്യാധ്യാദിഷ്വിത്യാദി| മധ്യേഷു മധ്യമബലേഷു| ക്വാഥസ്യാഞ്ജലിരിഷ്യത ഇതി ക്വാഥഗ്രഹണാച്ഛൃതശീതഫാണ്ടാനാം, ന തു സ്വരസക്ഷീരയോഃ, തേ ഹി ഗുരുത്വാദല്പപ്രമാണേ പ്രയോക്തവ്യേ| അഞ്ജലിശ്ചത്വാരി പലാനി| ബിഡാലപദകം കര്ഷ ഇത്യര്ഥഃ| അക്ഷസമ്മിത ഇതി കര്ഷപ്രമാണ ഇത്യര്ഥഃ, കല്കോ ദ്രവപിഷ്ടഃ| ഏതേന വ്യാധ്യാദിഷു ഹീനബലേഷ്വഞ്ജല്യാദയോऽപ്യപകര്ഷണീയാഃ, തേഷാമേവാധികേ ബലേ തൂത്കര്ഷണീയാ ഇതി| അനുവാസനാസ്ഥാപനശിരോവിരേചനാദീനാമന്യത്ര മാത്രോദ്ദേശഃ കാര്യ ഇതി||൧൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സംശോധനസംശമനീയോ നാമൈകോനചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൩൯||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने संशोधनसंशमनीयो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകോനചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൯||