Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః సంశోధనసంశమనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः संशोधनसंशमनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
సంశోధనం సంశమనం చాధికృత్య కృతోఽధ్యాయః సంశోధనసంశమనీయః, తస్యారంభమిత్యర్థః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
మదనకుటజజీమూతకేక్ష్వాకుధామార్గవకృతవేధనసర్షపవిడంగపిప్పలీకరంజప్రపున్నాడ కోవిదారకర్బుదారారిష్టాశ్వగంధావిదులబంధుజీవకశ్వేతాశణపుష్పీబింబీవచామృగేర్వారవశ్చిత్రా చేత్యూర్ధ్వభాగహరాణి | తత్ర, కోవిదారపూర్వాణాం ఫలాని, కోవిదారాదీనాం మూలాని ||3||
मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनसर्षपविडङ्गपिप्पलीकरञ्जप्रपुन्नाड कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धाविदुलबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीबिम्बीवचामृगेर्वारवश्चित्रा चेत्यूर्ध्वभागहराणि | तत्र, कोविदारपूर्वाणां फलानि, कोविदारादीनां मूलानि ||३||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగ్ద్రవ్యసంగ్రహణీయాధ్యాయే వ్యాధిప్రత్యనీకా ద్రవ్యగణా ఉక్తాః, సంశోధనసంశమనీయే తు దోషప్రత్యనీకప్రాయాః పంచకర్మోపయోగినః శోధనద్రవ్యసంగ్రహగణా వాతాదిశమనద్రవ్యగణాశ్చ కథయితవ్యా ఇతి; తత్ర ద్వివిధం సంశోధనం- వమనం విరేచనం చ; తత్ర వమనపూర్వకత్వాద్విరేచనస్య ప్రథమం వమనద్రవ్యగణమభిధాతుమాహ- మదనేత్యాది| జీమూతకో దేవదాలీ, ఇక్ష్వాకుః కటుకాలాబూః, ధామార్గవః పీతపుష్పా కోషాతకీ, కృతవేధనః కోషాతకీభేదః, సర్షపాః శ్వేతసర్షపా విశేషేణ వమనార్హాః, కోవిదారః కాంచనారః, కర్బుదారః శ్లేష్మాంతకః ‘బవహార’ ఇతి ‘లిహూసాడక’ ఇతి చ దేశభాషయా ప్రసిద్ధః, అరిష్టో నింబః, విదులో వేతసః, బంధుజీవో మధ్యాహ్నపుష్పకః ‘మరునీయా’ ఇతి లోకే, శ్వేతా శ్వేతవచా, శణపుష్పీ శణసదృశవిటపః ‘సణహులీ’ ఇతి లోకే, బింబీ కిందురికా, వచా ద్వితీయాఽరుణా, మృగేర్వారురింద్రవారుణీ, చిత్రా చిత్రాండికా పటోలఫలాకారఫలా ఆరణ్యకచండకేత్యర్థః, అన్యే ద్రవంతీమాహుః| శేషం ప్రసిద్ధం| ఊర్ధ్వభాగహరాణి వమనకరాణీత్యర్థః| ఏషాం మధ్యే కానిచిద్ద్రవ్యాణి సాక్షాద్వామయంతి కానిచిద్వమనద్రవ్యమిలితాని| కేచిదాచార్యా ‘ద్వావింశతిద్రవ్యాణి’ ఇత్యత్ర గణే నియమమాహుః| ఏషాభవయవవిభాగమాహ- తత్రేత్యాది||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
వివృతాశ్యామాదంతీద్రవంతీసప్తలాశంఖినీవిషాణికాగవాక్షీచ్ఛగలాంత్రీస్నుక్సు వర్ణక్షీరీచిత్రకకిణిహీకుశకాశతిల్వకకంపిల్లకరమ్యకపాటలాపూగహరీతక్యా మలకబిభీతకనీలినీచతురంగులైరండపూతీకమహావృక్షసప్తచ్ఛదార్కా జ్యోతిష్మతీ చేత్యధోభాగహరాణి | తత్ర తిల్వకపూర్వాణాం మూలాని , తిల్వకాదీనాం పాటలాంతానాం త్వచః, కంపిల్లకఫలరజః, పూగాదీనామేరండాంతానాం ఫలాని, పూతీకారగ్వధయోః పత్రాణి, శేషాణాం క్షీరాణీతి ||4||
विवृताश्यामादन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीविषाणिकागवाक्षीच्छगलान्त्रीस्नुक्सु वर्णक्षीरीचित्रककिणिहीकुशकाशतिल्वककम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतक्या मलकबिभीतकनीलिनीचतुरङ्गुलैरण्डपूतीकमहावृक्षसप्तच्छदार्का ज्योतिष्मती चेत्यधोभागहराणि | तत्र तिल्वकपूर्वाणां मूलानि , तिल्वकादीनां पाटलान्तानां त्वचः, कम्पिल्लकफलरजः, पूगादीनामेरण्डान्तानां फलानि, पूतीकारग्वधयोः पत्राणि, शेषाणां क्षीराणीति ||४||
🔊 Audio coming soon
విరేచనద్రవ్యాణి నిర్దిశన్నాహ- త్రివృదిత్యాది| త్రివృత్ రక్తమూలా ‘నిసోతృ’ ఇతి లోకేః; శ్యామా కృష్ణమూలా త్రివృత్; దంతీ దంతినీ; ద్రవంతీ దంతీభేదః ‘సంవరీ’ ఇతి లోకే; సప్తలా సాతలా సేహుండభేదః, అపరే బుధ్నామాహుః; శంఖినీ యవతిక్తాభేదః, శ్వేతబుధ్నేత్యపరే; విషాణికా మేషశృంగీ; గవాక్షీ శ్వేతపుష్పేంద్రవారుణీ; ఛగలాంత్రీ వృద్ధదార(రు)కః; స్నుక్ సేహుండః; సువర్ణక్షీర్యనంతాసదృశపత్రా ‘హియావలి ’ ఇతి లోకే, ‘కంగుష్ఠ’ ఇత్యపరే; కిణిహీ కటభీ; తిల్వకః స్వల్పరోధ్రః; కంపిల్లకో రోచనికః స్వనామఖ్యాతః; రమ్యకో ద్రేక్కా ‘బకాఇణి’ ఇతి లోకే, పటోలమూలమిత్యపరే; నీలినీ నీలబుధ్నా(హ్నా), ‘శ్రీఫలికా’ ఇతి లోకే; చతురంగులః కిరమాలకః, అత్రైకే చతురంగులస్థానే ‘పంచాంగుల’ ఇతి పఠంతి, తేషాం మతే పంచాంగుల ఏరండః, అన్యే తు పంచాంగులశబ్దేన పటోలఫలసదృశఫలాం లతాం స్నిగ్ధపత్రాం శారదఫలామాహుః; పూతీకశ్చిరబిల్వః; మహావృక్షః సేహుండభేదః, తస్య క్షీరం, ఏతేన న పునరుక్తదోషః; సప్తచ్ఛదః సప్తపర్ణః; జ్యోతిష్మతీ కాకమర్దనికా| అధోభాగహరాణీతి విరేచనానీత్యర్థః| శేషం సుగమం| ఏషామవయవవిభాగమాహ- తత్రేత్యాది||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
కోశాతకీ సప్తలా శంఖినీ దేవదాలీ కారవేల్లికా చేత్యుభయతోభాగహరాణి | ఏషాం స్వరసా ఇతి ||5||
कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदाली कारवेल्लिका चेत्युभयतोभागहराणि | एषां स्वरसा इति ||५||
🔊 Audio coming soon
ఉభయభాగహరాణి నిర్దిశన్నాహ- కోశాతకీత్యాది| కోశాతకీ ఘోషకః; సప్తలా స్నుహీభేదః, అపరే శ్రీఫలికామాహుః; దేవదాలీ స్వనామఖ్యాతా, ‘దేవలీ’ ఇతి లోకే| ఉభయతోభాగహరాణీతి వమనాని విరేచనాని చేత్యర్థః| ఏతాని కోశాతకీప్రభృతీని నియమేనోభయతోభాగహరాణి, గవాక్షీప్రభృతీనాం పూర్వోక్తానాం తు పత్రాదివిశేషేణ కదాచిద్వామకత్వం కదాచిద్విరేచకత్వమితి న తేషాముభయతోభాగహరత్వం| ఏషాం కోశాతక్యాదీనాం కిం గృహ్యత ఇత్యాహ- ఏషామిత్యాది| తత్ర స్వరసగ్రహణం కషాయాదినివారణార్థం||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
పిప్పలీవిడంగాపామార్గశిగ్రుసిద్ధార్థకశిరీషమరిచకరవీరబింబీగిరికర్ణికాకిణిహీవచాజ్యోతిష్మతీ- కరంజార్కాలర్కలశునాతివిషాశృంగవేరతాలీశతమాలసురసార్జకేంగుదీమేషశృంగీమాతులుంగీమురంగీపీలు- జాతీశాలతాలమధూకలాక్షాహింగులవణమద్యగోశకృద్రసమూత్రాణీతి శిరోవిరేచనాని | తత్ర కరవీరపూర్వాణాం ఫలాని, కరవీరాదీనామర్కాంతానాం మూలాని, తాలీశపూర్వాణాం కందాః, తాలీశాదీనామర్జకాంతానాం పత్రాణి, ఇంగుదీమేషశృంగ్యోస్త్వచః, మాతులుంగీమురంగీపీలుజాతీనాం పుష్పాణి, శాలతాలమధూకానాం సారాః, హింగులాక్షే నిర్యాసౌ, లవణాని పార్థివవిశేషాః; మద్యాన్యాసుతసంయోగాః, శకృద్రసమూత్రే మలావితి ||6||
पिप्पलीविडङ्गापामार्गशिग्रुसिद्धार्थकशिरीषमरिचकरवीरबिम्बीगिरिकर्णिकाकिणिहीवचाज्योतिष्मती- करञ्जार्कालर्कलशुनातिविषाशृङ्गवेरतालीशतमालसुरसार्जकेङ्गुदीमेषशृङ्गीमातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलु- जातीशालतालमधूकलाक्षाहिङ्गुलवणमद्यगोशकृद्रसमूत्राणीति शिरोविरेचनानि | तत्र करवीरपूर्वाणां फलानि, करवीरादीनामर्कान्तानां मूलानि, तालीशपूर्वाणां कन्दाः, तालीशादीनामर्जकान्तानां पत्राणि, इङ्गुदीमेषशृङ्ग्योस्त्वचः, मातुलुङ्गीमुरङ्गीपीलुजातीनां पुष्पाणि, शालतालमधूकानां साराः, हिङ्गुलाक्षे निर्यासौ, लवणानि पार्थिवविशेषाः; मद्यान्यासुतसंयोगाः, शकृद्रसमूत्रे मलाविति ||६||
🔊 Audio coming soon
శిరోవిరేచనద్రవ్యాణి నిర్దేష్టుమాహ- పిప్పలీత్యాది| అపామార్గః శిఖరీ ‘అంధడక’ ఇతి లోకే; శిగ్రుః శోభాంజనకః; సిద్ధార్థః సర్షపః; శిరీషో విషఘాతీ స్వనామఖ్యాతః;కరవీరః ‘కణవీర’ ఇతి లోకే; బింబీ కుందురుకా; గిరికర్ణికా సేఫందః; కిణిహీ కటభీ; జ్యోతిష్మతీ కకుందనీ; అర్కాలకౌ అర్కద్వయం; శృంగవేరం శుంఠీ; తాలీశం తాలీశపత్రం; తమాలం తమాలపత్రం, పత్రకమితి లోకే; సురసా ‘తులసీ’ ఇతి లోకే; అర్జకః కుఠేరకః; ఇంగుదీ ఇంగుకః; మేషశృంగీ మేఢశృంగః పుత్రంజీవకసదృశపత్రో వృక్షః, అన్యే కర్కటశృంగమాహుః; మాతులుంగీ సురభిఫలా వనజాఽరణ్యబీజపూరకః; మురంగీ రక్తకుసుమః శోభాంజనకః, పీలుర్మధురఫలః ‘పీలు’ ఇతి లోకే; జాతీ మాలతీ; శకృద్రసో గోమయరసః; మూత్రం గోమూత్రం| శిరోవిరేచనానీతి నస్యప్రయోగేణ శిరస్థం శ్లేష్మాణం విరేచయంతి స్రావయంతీత్యర్థః| శేషం ప్రసిద్ధం| ఏషామవయవవిభాగమాహ- తత్రేత్యాది| నిర్యాసౌ స్వరసావిత్యర్థః| లవణాని పార్థివవిశేషా ఇతి పృథివ్యా అవయవవిశేషాః, ఏతేన స్వరూపేణైవ లవణాని గ్రాహ్యాణీత్యుక్తం| మద్యాన్యాసుతసంయోగా ఇతి సంధానకసంయోగో మద్యం, అత ఏవ తదపి స్వరూపేణైవ గ్రాహ్యం| శకృద్రసమూత్రే మలావితి ఏతే మలౌ, తస్మాదేతే అపి స్వరూపేణ గ్రాహ్యే||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
సంశమనాన్యత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- తత్ర భద్రదారుకుష్ఠహరిద్రావరుణమేషశృంగీబలాతిబలార్తగలకచ్ఛురాశల్లకీకుబేరాక్షీవీరతరుసహచరాగ్నిమంథ- వత్సాదన్యేరండాశ్మభేదకాలర్కార్కశతావరీపునర్నవావసుకవశిరకాంచనకభార్గీకార్పాసీవృశ్చికాలీపత్తూరబదరయవకోలకులత్థప్రభృతీని విదారిగంధాదిశ్చ ద్వే చాద్యే పంచమూల్యౌ సమాసేన వాతసంశమనో వర్గః ||7||
संशमनान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावरुणमेषशृङ्गीबलातिबलार्तगलकच्छुराशल्लकीकुबेराक्षीवीरतरुसहचराग्निमन्थ- वत्सादन्येरण्डाश्मभेदकालर्कार्कशतावरीपुनर्नवावसुकवशिरकाञ्चनकभार्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरबदरयवकोलकुलत्थप्रभृतीनि विदारिगन्धादिश्च द्वे चाद्ये पञ्चमूल्यौ समासेन वातसंशमनो वर्गः ||७||
🔊 Audio coming soon
సంశోధనమభిధాయ సంశమనం నిర్దిశన్నాహ- భద్రదార్విత్యాది| సంశమనానీతి సమ్యక్ శమయతీతి సంశమనం, సమ్యక్త్వం చ దుష్టదోషస్యానిర్హరణపూర్వకం శమనం, అదుష్టస్యానుదీరణం చ; వ్యాధిసంశమనం తు ప్రస్తుతవ్యాధేః సంశమనమప్రస్తుతవ్యాధేరనుదీరణం| తదుక్తం- “న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి చ క్రుద్ధాన్ తత్ సంశమనముచ్యతే” ఇతి| దోషశబ్దోఽత్ర దోషేషు దోషకార్యేషు వ్యాధిష్వపి చ వర్తతే, కార్యే కారణోపచారాత్| మేషశృంగీ మేఢశృంగః, పుత్రంజీవకతరుసదృశపత్రో వృక్షః, అన్యే కర్కటశృంగమాహుః; బలాతిబలే శుక్లపీతపుష్పం బలాద్వయం; ఆర్తగలః కకుభః, కేచిదార్తగలం కంటకీవృక్షమాచక్షతే; కచ్ఛురా కుంకుమర్దనికా, ‘కచ్ఛురా శూకశింబిః’ ఇత్యన్యే; కుబేరాక్షీ కాష్ఠపాటలా, పో(పే)టికేత్యన్యే; వీరతరుర్బిల్వనాసికా, శర ఇత్యన్యే; సహచరః కంటశేలియాకః; అగ్నిమంథః ‘అగ్నివధూః’ ఇతి పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః; వత్సాదనీ గుడూచీ, వీర్యేణ గుడూచీ వాతం హంతి, రసేన కఫపిత్తే; అశ్మభేదకః పాషాణభేదకః, వసుకః శివమల్లికా, బకపుష్పమితి లోకే; వశిరః సూర్యావర్తః, అపామార్గ ఇత్యపరే; కాంచనకో ధత్తూరకః, ‘కర్చూర’ ఇత్యన్యే పఠంతి, కర్చూరః శటీ; కార్పాసీ వనకార్పాసికా, కార్పాసవిటపసదృశీ; వృశ్చికాలీ వృశ్చియాకః; పత్తూరః కుచందనం| శేషం ప్రసిద్ధం, పూర్వం వ్యాఖ్యాతం చ| ప్రభృతిగ్రహణాన్మాషతిలాతసీప్రభృతీనాం గ్రహణం| సమాసేన సంక్షేపేణ, విస్తరేణ త్వన్నపానాద్యనిలహరగ్రహణశ్రుతిప్రతిపాదితం యావద్భూజలానలగుణబహులం ద్రవ్యం వాతసంశమనమితి||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
చందనకుచందనహ్రీబేరోశీరమంజిష్ఠాపయస్యావిదారీశతావరీగుంద్రాశైవలకహ్లారకుముదోత్పలకంద(ద)లీదూర్వామూర్వాప్రభృతీని కాకోల్యాదిః సారివాదిరంజనాదిరుత్పలాదిర్న్యగ్రోధాదిస్తృణపంచమూలమితి సమాసేన పిత్తసంశమనో వర్గః ||8||
चन्दनकुचन्दनह्रीबेरोशीरमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीगुन्द्राशैवलकह्लारकुमुदोत्पलकन्द(द)लीदूर्वामूर्वाप्रभृतीनि काकोल्यादिः सारिवादिरञ्जनादिरुत्पलादिर्न्यग्रोधादिस्तृणपञ्चमूलमिति समासेन पित्तसंशमनो वर्गः ||८||
🔊 Audio coming soon
పిత్తసంశమనం నిర్దిశన్నాహ- చందనేత్యాది| చందనం శ్రీఖండం; కుచందనం రక్తచందనం; హ్రీబేరం బాలకం; పయస్యా క్షీరకాకోలీ; విదారీ విదారీకందః; శైవలం శైవాలం; కహ్లారం రక్తోత్పలం ‘బృహత్పత్రికా’ ఇతి లోకే, అన్యే సౌగంధికోత్పలం; కుముదోత్పలం శ్వేతోత్పలం, కందలీ శ్వేతశ్లక్ష్ణబహుపుటకందవిశేషః ‘సర్పచ్ఛత్రకం’ ఇతి లోకే; మూర్వా కందలీసదృశస్వల్పవిటపః ‘హధోడ’ ఇతి లోకే| ప్రభృతిగ్రహణాదనుక్తమపి మధురతిక్తకషాయం ద్రవ్యం గ్రాహ్యం| సమాసగ్రహణేన త్వన్నపానాదౌ పిత్తహరత్వేన యదన్యదప్యుదితం ఖభూమిజలానిలభూయిష్ఠం తదపి పిత్తశమనం గ్రాహ్యం| నను, చందనకుచందనే సారివాదౌ, పయస్యా కాకోల్యాదౌ, ఉత్పలాదీన్యుత్పలాదిగణే పఠితాన్యేవ, తత్కథం పృథఙ్నిర్దేశ ఇతి? బ్రూమః, సమస్తవ్యస్తానాం త్రిచతురాణాం గుణవిశేషజ్ఞాపనాయ పృథక్ పాఠః| యష్టీమధుకం తు శీతకషాయాదికల్పనయా పిత్తం శమయతి వామనీయద్రవ్యసంయుతం తు వామనీయమితి న దోషః||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
కాలేయకాగురుతిలపర్ణీకుష్ఠహరిద్రాశీతశివశతపుష్పాసరలారాస్నాప్రకీర్యోదకీర్యేంగుదీసుమనా- కాకాదనీలాంగలకీహస్తికర్ణముంజాతకలామజ్జకప్రభృతీని వల్లీకంటకపంచమూల్యౌ పిప్పల్యాదిర్బృహత్యాదిర్ముష్కకాదిర్వచాదిః సురసాదిరారగ్వధాదిరితి సమాసేన శ్లేష్మసంశమనో వర్గః ||9||
कालेयकागुरुतिलपर्णीकुष्ठहरिद्राशीतशिवशतपुष्पासरलारास्नाप्रकीर्योदकीर्येङ्गुदीसुमना- काकादनीलाङ्गलकीहस्तिकर्णमुञ्जातकलामज्जकप्रभृतीनि वल्लीकण्टकपञ्चमूल्यौ पिप्पल्यादिर्बृहत्यादिर्मुष्ककादिर्वचादिः सुरसादिरारग्वधादिरिति समासेन श्लेष्मसंशमनो वर्गः ||९||
🔊 Audio coming soon
కఫసంశమనం నిర్దిశన్నాహ- కాలేయకేత్యాది| కాలేయకః కృష్ణవర్ణచందనవిశేషో ‘మలయాద్రిచందనం’ ఇతి లోకే; తిలపర్ణీ హులహులః; శీతశివం కర్పూరం, శతపుష్పాభేదమేకే, గవేధుకేత్యపరే; సరలా త్రివృత్; ప్రకీర్యా కంటకీ విటపకరంజః; ఉదకీర్యా చిరబిల్వః; ఇంగుదీ ఇంగుకః, ‘పుత్రంజీవక’ ఇత్యన్యే; సుమనా జాతీ; కాకాదనీ హింస్రా; లాంగలకీ కలికారికా; హస్తికర్ణో గజకర్ణాకారైకపత్రః, ‘భూపలాశ’ ఇతి లోకే, రక్తైరండ ఇత్యన్యే; ముంజాతకః; స్వనామఖ్యాతః స్వల్పకంద ఉత్తరాపథే; లామజ్జకముశీరభేదః| కేషాంచిదత్ర పిప్పల్యాదివచాదిపఠితానాం పునర్వచనం విశేషేణ కఫసంశమనత్వదర్శనార్థం; ముంజాతకస్య వాతపిత్తహరత్వేఽపి శ్లేష్మహరత్వేన ప్రాయస్త్రిదోషహరత్వం దర్శయంతి| ప్రభృతిగ్రహణాదనుక్తకటుతిక్తకషాయాణాముపసంహారః| సమాసేనేతి విస్తరేణ త్వన్నపానాదౌ తథా తేజోఽనిలాకాశగుణభూయిష్ఠమనుక్తమపి ద్రవ్యం కఫసంశమనమితి||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తత్ర సర్వాణ్యేవౌషధాని వ్యాధ్యగ్నిపురుషబలాన్యభిసమీక్ష్య విదధ్యాత్ | తత్ర, వ్యాధిబలాదధికమౌషధముపయుక్తం తముపశమ్య వ్యాధిం వ్యాధిమన్యమావహతి; అగ్నిబలాదధికమజీర్ణం విష్టభ్య వా పచ్యతే; పురుషబలాదధికం గ్లానిమూర్చ్ఛామదానావహతి సంశమనం; ఏవం సంశోధనమతిపాతయతి | హీనమేభ్యో దత్తమకించిత్కరం భవతి | తస్మాత్ సమమేవ విదధ్యాత్ ||10||
तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात् | तत्र, व्याधिबलादधिकमौषधमुपयुक्तं तमुपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति; अग्निबलादधिकमजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते; पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्च्छामदानावहति संशमनम्; एवं संशोधनमतिपातयति | हीनमेभ्यो दत्तमकिञ्चित्करं भवति | तस्मात् सममेव विदध्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
అతఃపరం సంశోధనసంశమనద్రవ్యమాత్రాం నియమయన్నాహ- తత్రేత్యాది| సర్వాణీతి సంశోధనాని సంశమనాని చేత్యర్థః| వ్యాధ్యగ్నిపురుషాణాం చ బలం శక్తిమభిసమీక్ష్య న్యూనాధికభావేన, విదధ్యాత్ కుర్యాత్| వ్యాధిశబ్దేన దోషా రోగాశ్చ| తేషాం వ్యాధ్యాదీనాం బలాదికమనపేక్ష్య భేషజప్రయోగే క్రియమాణే వ్యాధ్యాదిబలాధికే దోషం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| విష్టభ్య వా పచ్యత ఇతి చిరకాలం స్థిరీభూయ శూలాదికం కృత్వేత్యర్థః| గ్లానిః శరీరశైథిల్యం, మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః, మదో మద్యమత్తస్యేవ; ఆవహతి కరోతి| శమనమితి సంశమనౌషధమిత్యర్థః| సంశోధనదోషమాహు- ఏవం సంశోధనమితి|-ఏవమేతద్దోషం సంశోధనమపి కరోతీత్యర్థః| అతిపాతయతి అతిపాతనమప్యధికం కరోత్యాతురబలస్యేత్యర్థః| వ్యాధిబలన్యూనాయా ఔషధమాత్రాయా దానే దోషమాహ- హీనేత్యాది| అకించిత్కరం న కించిత్ కరోతి అనర్థకమిత్యర్థః; అన్యేఽకించిత్కరమల్పార్థకరమిత్యాహుః; నఞ్ ఈషదర్థే| సిద్ధిహేతుముపాధిం దర్శయన్నాహ- తస్మాదిత్యాది| సమమేవ రోగాదిసమబలమిత్యర్థః||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
భవంతి చాత్ర- రోగే శోధనసాధ్యే తు యో భవేద్దోషదుర్బలః | తస్మై దద్యాద్భిషక్ ప్రాజ్ఞో దోషప్రచ్యావానం మృదు ||11||
भवन्ति चात्र- रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः | तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावानं मृदु ||११||
🔊 Audio coming soon
దుర్బలస్య బలవచ్ఛోధనం న కర్తవ్యమిత్యాహ- రోగ ఇత్యాది| యో భవేద్దోషదుర్బలః యః పురుషో దౌషైర్దుర్బలో న తూపవాసాదిభిః; యస్మాద్దోషదుర్బలే దోషహరణాదేవ బలం భవతి, ఉపవాసాదికృశే త్వపహృతేఽపి దోషే బలం న భవతి| దోషప్రచ్యావనం విరేచనం| మృద్వితి మృదువీర్యం చతురంగులవిరేకాది||11||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
చలే దోషే మృదౌ కోష్ఠే నేక్షేతాత్ర బలం నృణాం | అవ్యాధిదుర్బలస్యాపి శోధనం హి తదా భవేత్ ||12|| స్వయం ప్రవృత్తదోషస్య మృదుకోష్ఠస్య శోధనం | భవేదల్పబలస్యాపి ప్రయుక్తం వ్యాధినాశనం ||13||
चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् | अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत् ||१२|| स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम् | भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
అవస్థావిశేషేణావ్యాధిదుర్బలేఽపి శోధనం దర్శయన్నాహ- చల ఇత్యాది| చలే ఇతి స్వస్థానాచ్చలిత ఇత్యర్థః| అత్రేతి చలే దోషే| మృదౌ కోష్ఠ ఇత్యస్యామవస్థాయామిత్యర్థః| అవ్యాధిదుర్బలస్యాపి ఉపవాసాదిదుర్బలస్యాపి, హి యస్మాదర్థే, తదా భవేత్ ‘హితం’ ఇత్యధ్యాహారః| ‘అవ్యాధిదుర్బలస్యాపీ’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘అవ్యాపద్దుర్బలస్యాపి’ ఇతి పఠంతి| అవ్యాపచ్ఛోధనం హితం తదా భవతీత్యర్థః; అవ్యాపచ్ఛోధనం తదుచ్యతే శూలాదీని యన్న కరోతి| అత్రాంతరే కేచిత్ పఠంతి- స్వయమిత్యాది| న చాయం సర్వనిబంధేషు దృశ్యత ఇతి||12-13||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 14
వ్యాధ్యాదిషు తు మధ్యేషు క్వాథస్యాంజలిరిష్యతే | బిడాలపదకం చూర్ణం దేయః కల్కోఽక్షసమ్మితః ||14||
व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते | बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्कोऽक्षसम्मितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధ్యగ్నిపురుషేషు మధ్యమబలేషు కియన్మాత్రమౌషధం దద్యాదిత్యాహ- వ్యాధ్యాదిష్విత్యాది| మధ్యేషు మధ్యమబలేషు| క్వాథస్యాంజలిరిష్యత ఇతి క్వాథగ్రహణాచ్ఛృతశీతఫాంటానాం, న తు స్వరసక్షీరయోః, తే హి గురుత్వాదల్పప్రమాణే ప్రయోక్తవ్యే| అంజలిశ్చత్వారి పలాని| బిడాలపదకం కర్ష ఇత్యర్థః| అక్షసమ్మిత ఇతి కర్షప్రమాణ ఇత్యర్థః, కల్కో ద్రవపిష్టః| ఏతేన వ్యాధ్యాదిషు హీనబలేష్వంజల్యాదయోఽప్యపకర్షణీయాః, తేషామేవాధికే బలే తూత్కర్షణీయా ఇతి| అనువాసనాస్థాపనశిరోవిరేచనాదీనామన్యత్ర మాత్రోద్దేశః కార్య ఇతి||15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే సంశోధనసంశమనీయో నామైకోనచత్వారింశోఽధ్యాయః ||39||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने संशोधनसंशमनीयो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఏకోనచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||39||