27. śalyāpanayanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શલ્યાપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| શલ્યં દ્વિવિધમવબદ્ધમનવબદ્ધં ચ ||૩||

અવબદ્ધમનવબદ્ધં ચેતિ તત્રાવબદ્ધં વિશેષેણાઽઽસક્તમ્; અન્યે તુ “અસ્થ્યાદિપ્રવિષ્ટમવબદ્ધમ્ , ઇતરદનવબદ્ધમ્” ઇતિ મન્યન્તે||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર સમાસેનાનવબદ્ધશલ્યોદ્ધરણાર્થં પઞ્ચદશ હેતૂન્ વક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- સ્વભાવઃ, પાચનં, ભેદનં, દારણં, પીડનં, પ્રમાર્જનં, નિર્ધ્માપનં, વમનં, વિરેચનં, પ્રક્ષાલનં, પ્રતિમર્શઃ, પ્રવાહણમ્, આચૂષણમ્, અયસ્કાન્તો, હર્ષશ્ચેતિ ||૪||

તત્રાનવબદ્ધસ્યૈવ પ્રથમમઙ્ગીકૃતસ્ય પરિસઙ્ખ્યાય હેતૂન્ પરિહરણે દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તયોર્મધ્યે| સ્વભાવઃ પ્રકૃતિઃ; પાચનમિતિ અપક્વશલ્યસ્ય પાચનદ્રવ્યૈઃ પાકવિધાનં; ભેદનમિતિ વૃદ્ધિપત્રાદિભિઃ શસ્ત્રૈઃ સ્ફોટનં; દારણમિતિ ચિરબિલ્વાદિભિર્મિશ્રકોક્તૈરૌષધૈર્વિદારણં; પીડનમિતિ ‘દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં’(સૂ. અ.૩૭) ઇત્યાદિમિશ્રકોક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ કૃત્વા પીડ્યતે યત્; પ્રમાર્જનમિતિ બાલવસ્ત્રાભિઃ પ્રોઞ્છનં; નિર્ધ્માપનમિતિ પ્રધમનમ્, એતદુક્તં ભવતિ પિપ્પલીકટ્ફલાદિચૂર્ણસ્ય નાડ્યા નાસાન્તઃપ્રાપણં; પ્રતિમર્શઃ અઙ્ગુલ્યાદિઘર્ષણં; પ્રવાહણં વિ(નિ)કુન્થનમ્; આચૂષણં મુખશૃઙ્ગૈઃ કૃત્વા યચ્ચૂષ્યતે; અયસ્કાન્તઃ પાષાણવિશેષઃ, યદ્યપ્યયસ્કાન્ત ઇતિ સામાન્યેનોપાત્તસ્તથાઽપ્યત્ર કર્ષકો ગ્રાહ્યઃ; હર્ષસ્તુષ્ટિઃ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તત્રાશ્રુક્ષવથૂદ્ગારકાસમૂત્રપુરીષાનિલૈઃ સ્વભાવબલપ્રવૃત્તૈર્નયનાદિભ્યઃ પતતિ | માંસાવગાઢં શલ્યમવિદહ્યમાનં પાચયિત્વા પ્રકોથાત્તસ્ય પૂયશોણિતવેગાદ્ગૌરવાદ્વા પતતિ | પક્વમભિદ્યમાનં ભેદયેદ્દારયેદ્વા | ભિન્નમનિરસ્યમાનં પીડનીયૈઃ પીડયેત્ પાણિભિર્વા | અણૂન્યક્ષશલ્યાનિ પરિષેચનાધ્માપનૈર્બાલવસ્ત્રપાણિભિઃ પ્રમાર્જયેત્ | આહારશેષશ્લેષ્મહીનાણુશલ્યાનિ શ્વસનોત્કાસનપ્રધમનૈર્નિર્ધમેત્ | અન્નશલ્યાનિ વમનાઙ્ગુલિપ્રતિમર્શપ્રભૃતિભિઃ | વિરેચનૈઃ પક્વાશયગતાનિ | વ્રણદોષાશયગતાનિ પ્રક્ષાલનૈઃ | વાતમૂત્રપુરીષગર્ભસઙ્ગેષુ પ્રવાહણમુક્તમ્ | મારુતોદકસવિષરુધિરદુષ્ટસ્તન્યેષ્વાચૂષણમાસ્યેન વિષાણૈર્વા | અનુલોમમનવબદ્ધમકર્ણમનલ્પવ્રણમુખમયસ્કાન્તેન | હૃદ્યવસ્થિતમનેકકારણોત્પન્નં શોકશલ્યં હર્ષેણેતિ ||૫||

સ્વભાવાદિહેતોર્વિષયમાહ- તત્રાશ્રુક્ષવથૂદ્ગારેત્યાદિ| તત્ર તેષાં પઞ્ચદશાનાં મધ્યે| એતૈરશ્રુપ્રભૃતિભિઃ સ્વભાવબલં સ્વભાવશક્તિઃ, તતઃ પ્રવૃત્તૈરાગતૈર્હેતુભિર્નયનાદિભ્યઃ શરીરપ્રદેશેભ્યો રજઃપ્રભૃતિ શલ્યં પતતીત્યર્થઃ| પાચનવિષયમાહ- માંસાવગાઢમિત્યાદિ| અવગાઢમ્ અભ્યન્તરગતમ્| અવિદહ્યમાનમ્ અપચ્યમાનમ્| પ્રકોથાત્તસ્યેતિ પૂતિભાવાન્માંસસ્યેત્યર્થઃ| ભેદનદારણયોર્વિષયમાહ- પક્વમિત્યાદિ| પીડનવિષયમાહ- ભિન્નમિત્યાદિ| અનિરસ્યમાનમ્ અનિષ્ક્રામન્તમ્| પ્રમાર્જનવિષયમાહ- અણૂનીત્યાદિ| અક્ષાણિ ઇન્દ્રિયાણિ| પરિષેચનં ધારાભિષેચનમ્| આધ્માપનમ્ અક્ષિષુ મુખમારુતસ્ય પ્રાપણમ્| નિર્ધ્માપનવિષયમાહ- આહારશેષત્યાદિ|- ભુઞ્જાનસ્ય નાસાન્તરાદિસ્થિતમન્નમાહારશેષઃ| હીનાનાં પતિતાનાં ભ્રષ્ટાનાં શલ્યાનામલ્પાવયવા હીનાણુશલ્યાન્યુચ્યન્તે| શ્વસનં શ્વાસઃ, ઉત્કાસ ઉત્કૃષ્ટં કાસનમ્| નિર્ધમેત્ નિષ્કાસયેત્| વમનપ્રતિમર્શયોર્વિષયમાહ- અન્નશલ્યાનીત્યાદિ| અન્નશલ્યં વમનેન પતતિ, અઙ્ગુલિપ્રતિમર્શેન ચ; અઙ્ગુલિપ્રતિમર્શઃ અઙ્ગુલ્યાદિઘર્ષણમ્| વિરેચનવિષયં દર્શયન્નાહ- વિરેચનૈઃ પક્વાશયગતાનીતિ|- પક્વાશયગતાનિ ‘શલ્યાનિ’ ઇતિ શેષઃ| પ્રક્ષાલનવિષયમાહ- વ્રણેત્યાદિ| વ્રણદોષઃ પૂયઃ, સ એવ શલ્યં, વ્રણાશયગતાન્યન્યાન્યપિ શલ્યાનીત્યર્થઃ| પ્રવાહણવિષયમાહ- વાતેત્યાદિ| સઙ્ગઃ અપ્રવૃત્તિઃ| ચૂષણવિષયમાહ- મારુતેત્યાદિ| અયસ્કાન્તવિષયમાહ- અનુલોમમિત્યાદિ| હર્ષવિષયમાહ- હૃદ્યવસ્થિતમિત્યાદિ| કેચિદનવબદ્ધશલ્યહરણમધ્યે ભેદનદારણપીડનવમનવિરેચનપ્રક્ષાલનાનિ ન મન્યન્તે, તેષાં મતે ભેદનદારણયોરવબદ્ધશલ્યવિષયત્વં, પીડનાદીનાં ચતુર્ણાં યથાસમ્ભવમુક્તેષ્વેવાન્તર્ભાવઃ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સર્વશલ્યાનાં તુ મહતામણૂનાં વા દ્વાવેવાહરણહેતૂ ભવતઃ- પ્રતિલોમોઽનુલોમશ્ચ ||૬||

પઞ્ચગતીનાં શલ્યાનામપિ સર્વેષામમાર્ગમાર્ગભેદેન દ્વિવિધમાહરણં દર્શયન્નાહ- સર્વશલ્યાનામિત્યાદિ| પ્રવેશમાર્ગેણૈવાહરણં પ્રતિલોમં, તદ્વિપરીતં ચાનુલોમમ્||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

તત્ર પ્રતિલોમમર્વાચીનમાનયેત્ , અનુલોમં પરાચીનમ્ ||૭||

પ્રતિલોમાનુલોમાહરણયોર્વિષયમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તયોર્મધ્યે| અર્વાચીનમિતિ નાતિદૂરપ્રવેશાત્, નિવિષ્ટશલ્યદ્વારાપેક્ષયા કાયસ્ય પૂર્વાર્ધસ્થિતં શલ્યમાર્વાચીનમુચ્યતે| તત્તુ શલ્યં પ્રતિલોમમાનયેત્| કોઽર્થઃ? પાશ્ચાત્યેઽર્વાચીનદેશે આનયેત્, પ્રવેશમાર્ગેણૈવાનયેત્; અનુલોમેન પરાર્ધેન નિર્હ્રિયમાણમવિદ્ધમપિ બહુતરં પ્રદેશં વેધયેત્; તત્ર મરણમુપદ્રવા વા ભવન્તિ| અનુલોમમિત્યાદિ| પરાચીનમિતિ દૂરપ્રવિષ્ટં; કાયસ્ય પરાર્ધનિર્ગતં શલ્યમુચ્યતે| તચ્છલ્યમનુલોમમાનયેત્| કોઽર્થઃ? અગ્રેતને પરાચીને પ્રદેશે આનયેત્||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ઉત્તુણ્ડિતં છિત્ત્વા નિર્ઘાતયેચ્છેદનીયમુખમ્ ||૮||

યદા ત્વનતિવેગાચ્છલ્યમગ્રેતનપ્રદેશેન નિર્ગતમુત્તુણ્ડિતમુખં ચ ભવતિ તદા તસ્ય શલ્યસ્ય છેદનીયમુખસ્ય છેદ્યપ્રદેશજટિતસ્ય પરાચીનાનુલોમહરણે કીદૃશં વિધાનમિતિ દર્શયન્નાહ- ઉત્તુણ્ડિતમિત્યાદિ| ઉત્તુણ્ડિતમૂર્ધ્વં નિઃસરન્મુખમિવ| નિર્ઘાતયેદિતિ ઇતસ્તતશ્ચાલયેદ્ધસ્તેન મુદ્ગરાદિના વા; તતશ્ચાનુલોમમાહરેત્| છેદનીયમુખમિતિ કણ્ટકખર્જૂરીપત્રપ્રભૃતિકમ્, એતેનોત્તુણ્ડિતં છેદનીયમુખં પરાન્નિર્ગતમુખં છેદ્યપ્રદેશજટિતં ચ શલ્યં પરાચીનાનુલોમાહરણવિષય ઇત્યુક્તં ભવતિ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

છેદનીયમુખાન્યપિ કુક્ષિવક્ષઃકક્ષાવઙ્ક્ષણપર્શુકાન્તરપતિતાનિ ચ હસ્તશક્યં યથામાર્ગેણ હસ્તેનૈવાપહર્તું પ્રયતેત ||૯||

કિં છેદનીયમુખસ્ય સર્વત્રાયં વિધિર્નેત્યાહ- છેદનીયેત્યાદિ| વક્ષ ઇતિ હૃદયમ્| હસ્તેનાહર્તું યચ્છક્યતે શલ્યં તત્ હસ્તશક્યમ્| યથામાર્ગેણેતિ પ્રવેશમાર્ગેણેત્યર્થઃ| હસ્તેનૈવેતિ હસ્તેનૈવોદ્ધરેત્, ન કદાચિન્મુદ્ગરાદિભિશ્ચાલયેત્| પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીત| અન્યે તુ ‘અચ્છેદનીયમુખાનિ તુ’ ઇત્યાદિ પાઠં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ન કેવલમનુત્તુણ્ડિતાન્યનિર્ઘાત્યમુખાન્યપીતિ સમુચ્ચીયતે તુશબ્દેન, તાનિ કુક્ષ્યાદિપતિતાનિ સર્વાણ્યેવાચ્છેદ્યત્વાદનિર્ઘાત્યાહરણીયાનિ | એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- પરાચીનાનામપિ શલ્યાનામનુલોમમાહરણીયાનામપિ પ્રતિલોમમેવાહરણં કર્તવ્યમ્, અનુલોમાહરણે કુક્ષ્યાદિષુ મહાન્ છેદાનુબન્ધો ભવેત્| પર્શુકાન્તરપતિતાનિ ચેત્યસ્યાગ્રે, “અનુત્તુણ્ડિતશલ્યાનિ છેદનીયમુખાનિ ચ| અનિર્ઘાત્યાનિ જાનીયાદ્ભૂયશ્છેદાનુબન્ધતઃ”- ઇતિ ભોજસંહિતોક્તં કેચિત્ પાઠં પઠન્તિ, સ ચ પ્રમાદપાઠઃ, નિબન્ધેષ્વદર્શનાત્||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

હસ્તેનૈવાપહર્તુમશક્યં વિશસ્ય શસ્ત્રેણ યન્ત્રેણાપહરેત્ ||૧૦||

હસ્તેનાપહર્તુમશક્યે શલ્યે કિં વિધાનમિતિ દર્શયતિ- હસ્તેનેત્યાદિ| વિશસ્ય છિત્ત્વા શસ્ત્રેણેત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘હસ્તેન ચાહર્તુમશક્યે અવિશસ્ય યન્ત્રેણાપહરેત્’ ઇતિ પાઠં મન્યન્તે| તેષાં મતે અવિશસ્ય અચ્છિત્ત્વેત્યર્થઃ, હસ્તેન ચેતિ ચકારેણ યન્ત્રાહરણાશક્યસ્ય શલ્યસ્ય વિશસ્યેત્યુપલભ્યતે||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ભવતિ ચાત્ર- શીતલેન જલેનૈનં મૂર્ચ્છન્તમવસેચયેત્ | સંરક્ષેદસ્ય મર્માણિ મુહુરાશ્વાસયેચ્ચ તમ્ ||૧૧||

શલ્યાહરણે ઉપદ્રવચિકિત્સાસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- શીતલેનેત્યાદિ| એનમિતિ શલ્યાતુરમ્| અવસેચયેદિતિ સિઞ્ચેદિત્યર્થઃ| આશ્વાસયેદિતિ ક્ષીરતર્પણાદિદાનેન| બાહુલ્યેનામું પાઠં કેચિન્ન પઠન્તિ| ગયદાસેન તુ પઠિત્વાઽયં પાઠોઽત્રાન્તરે વ્યાખ્યાતઃ, યુક્તશ્ચાયં, તસ્માત્ પઠનીય એવ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

તતઃ શલ્યમુદ્ધૃત્ય નિર્લોહિતં વ્રણં કૃત્વા સ્વેદાર્હમગ્નિઘૃતપ્રભૃતિભિઃ સંસ્વેદ્યાવદહ્ય પ્રદિહ્ય સર્પિર્મધુભ્યાં બદ્ધ્વાઽઽચારિકમુપદિશેત્ | (સિરાસ્નાયુવિલગ્નં શલાકાદિભિર્વિમોચ્યાપનયેત્; શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગં સમવપીડ્ય શ્વયથું; દુર્બલવારઙ્ગં કુશાદિભિર્બદ્ધ્વા|) ||૧૨||

હૃતે શલ્યે પશ્ચાત્કર્મ દર્શયન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| નિર્લોહિતમિતિ અરુધિરવન્તમ્ | સંસ્વેદ્યેતિ અતિનિઃસૃતશોણિતમવેદનં સુખોષ્ણેન ઘૃતેન, તદિતરમગ્નિના સંસ્વેદ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| અવદહ્યેતિ અગ્નિકૃત્યાન્ વ્રણાન્ દગ્ધ્વેત્યર્થઃ| પ્રદિહ્યેતિ લેપયિત્વા, અસ્વેદ્યમતિસ્રુતશોણિતં ચ| અત્ર કેચિત્ ‘અવદહ્ય’ ઇતિ ન પઠન્તિ, ‘પ્રદિહ્ય’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘તર્પયિત્વા’ ઇતિ પઠન્તિ| અત્ર કેચિદ્ગડ્ડુરિકાપ્રવાહેણ ભોજોક્તં ‘સિરાસ્નાયુવિલગ્નં શલાકાભિર્વિમોચ્યાપનયેત્, શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગં સમવપીડ્ય શ્વયથું, દુર્બલવારઙ્ગં કુશાદિભિર્બદ્ધ્વા’ ઇતિ પાઠં પઠન્તિ, પ્રવાહપઠિતા વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વારઙ્ગં શસ્ત્રનાલમ્, અવપીડ્ય શ્વયથુમપનયેદિતિ સમ્બન્ધઃ; કુશાદિભિઃ બધ્વા ‘અપનયેત્’ ઇત્યત્રાપિ યોજ્યતે; કુશા વંશવેત્રાદિકમ્બી| અયં ચ વિધિસ્તન્ત્રાન્તરાદવસેયો ન સુશ્રુતસંહિતાયામસ્તિ, તન્ત્રાન્તરદર્શનાલસૈસ્ત્વત્રૈવાનીય લિખિત ઇત્યત્ર ન પઠનીય એવ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

હૃદયમભિતો વર્તમાનં શલ્યં શીતજલાદિભિરુદ્વેજિતસ્યાપહરેદ્યથામાર્ગં; દુરુપહરમન્યતોઽપબાધ્યમાનં પાટયિત્વોદ્ધરેત્ ||૧૩||

વક્ષઃપતિતેષુ વિશેષવિધિમાહ- હૃદયમિત્યાદિ| હૃદયમભિતો વર્તમાનમિતિ હૃદયસમીપે સ્થિતમિત્યર્થઃ| ઉદ્વેજિતસ્ય ઉદ્વિગ્નહૃદયસ્ય, શીતજલાદુદ્વેજનં ચ ક્લમપરિહારાય| યથામાર્ગમિતિ યેનૈવ માર્ગેણ પ્રવિષ્ટં તેનૈવાપહરેદિત્યર્થઃ| તેનાશક્યે ઉપાયાન્તરં દર્શયન્નાહ- દુરુપહરમિત્યાદિ| દુઃખેનોપહ્રિયતે તદ્દુરુપહરમ્| અન્યત ઇતિ અન્યસ્મિન્નપિ પ્રદેશે| અપબાધ્યમાનમિતિ મર્મપીડાકરં, ‘શલ્યં’ ઇતિ શેષઃ| પાટયિત્વેતિ દારયિત્વેત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

અસ્થિવિવરપ્રવિષ્ટમસ્થિવિદષ્ટં વાઽવગૃહ્ય પાદાભ્યાં યન્ત્રેણાપહરેત્, અશક્યમેવં વા બલવદ્ભિઃ સુપરિગૃહીતસ્ય યન્ત્રેણ ગ્રાહયિત્વા શલ્યવારઙ્ગં પ્રવિભુજ્ય ધનુર્ગુણૈર્બદ્ધ્વૈકતશ્ચાસ્ય પઞ્ચાઙ્ગ્યામુપસંયતસ્યાશ્વસ્યવક્ત્રકવિકે બધ્નીયાત્, અથૈનં કશયા તાડયેદ્યથોન્નામયઞ્ શિરો વેગેન શલ્યમુદ્ધરતિ; દૃઢાં વા વૃક્ષશાખામવનમ્ય તસ્યાં પૂર્વવદ્બદ્ધ્વોદ્ધરેત્ ||૧૪||

અવબદ્ધશલ્યસ્ય હસ્તેનાપહર્તુમશક્યસ્ય નિર્હરણોપાયં દર્શયન્નાહ- અસ્થીત્યાદિ| અસ્થિવિવરપ્રવિષ્ટમિતિ અસ્થિચ્છિદ્રાન્તર્ગતમ્| વિદષ્ટમિતિ અત્યાસક્તમ્| સુપરિગૃહીતસ્ય આતુરસ્યેત્યર્થઃ| પ્રવિભુજ્ય વક્રીકૃત્ય| ધનુર્ગુણૈરિતિ મુર્વાર્કસૂત્રમયૈઃ| એકત એકસ્મિન્ પ્રદેશે| અસ્યેતિ શલ્યવતો નરસ્ય| પઞ્ચાઙ્ગ્યામિતિ બન્ધવિશેષે| ઉપસંયતસ્ય બદ્ધસ્ય| અશ્વસ્ય ઘોટકસ્ય, વક્ત્રં મુખં, તત્ર કવિકા કટકં, તત્ર બધ્નીયાત્ શલ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| એનમ્ અશ્વં, કશયા સટ્ટયા, ઉન્નામયન્નિતિ ઉચ્ચૈઃ કુર્વન્| પક્ષાન્તરમાહ- દૃઢાં વા વૃક્ષશાખામિત્યાદિ| અવનમ્ય નમયિત્વા, તસ્યામિતિ વૃક્ષશાખાયામ્| અન્યે તુ ‘દૃઢાં’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘પઞ્ચાઙ્ગી’ ઇતિ મન્યન્તે; તત્ર પઞ્ચાઙ્ગીં પઞ્ચભિઃ શાખાન્તરૈર્યુતાં શાખાં વદન્તિ| અપરે તુ પઞ્ચાઙ્ગીં પ્લક્ષાશ્વત્થોદુમ્બરન્યગ્રોધવેતસાનામિતિ કથયન્તિ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ ‘અશક્યમેવં વા બલવદ્ભિઃ સુપરિગૃહીતસ્ય યન્ત્રેણ ગ્રાહયિત્વા શલ્યવારઙ્ગં પ્રવિભુજ્ય ધનુર્ગુણૈર્બદ્ધ્વૈકતોઽશ્વવક્ત્રકવિકે બધ્નીયાત્, અથૈનં કશયા તાડયેદ્યથોન્નામયઞ્છિરો વેગેન શલ્યમુદ્ધરતિ, નામિતાયાં પઞ્ચાઙ્ગ્યાં વૃક્ષશાખાયાં વા પૂર્વવદ્બદ્ધ્વોદ્ધરેત્’ ઇતિ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

અદેશોત્તુણ્ડિતમષ્ઠીલાશ્મમુદ્ગરાણામન્યતમસ્ય પ્રહારેણ વિચાલ્ય યથામાર્ગમેવ યન્ત્રેણ ||૧૫||

કુક્ષ્યાદ્યચ્છેદનીયપ્રદેશોત્તુણ્ડિતાનામસ્થ્યાદિવિદષ્ટાનાં યથામાર્ગાપહરણોપાયં દર્શયન્નાહ- અદેશેત્યાદિ| યથામાર્ગમેવ યન્ત્રેણેતિ ‘અપહરેત્’ ઇતિ શેષઃ| ‘અસ્થિદેશોત્તુણ્ડિતં’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

વિમૃદિતકર્ણાનિ કર્ણવન્ત્યનાબાધકરદેશોત્તુણ્ડિતાનિ પુરસ્તાદેવ ||૧૬||

કર્ણવતામાહરણં ચ દર્શયન્નાહ- વિમૃદિતેત્યાદિ| કર્ણવદ્યચ્છલ્યં તદનાબાધકરપ્રદેશોત્તુણ્ડિતં યદા ભવતિ તદા વિમૃદિતકર્ણિકં કૃત્વા, કોઽર્થઃ? સઙ્કુચિતકર્ણિકં કૃત્વા, પુરસ્તાદેવ કોઽર્થઃ? અગ્રેતને પ્રદેશે એવ, ‘આકર્ષયેત્’ ઇતિ શેષઃ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

જાતુષે કણ્ઠાસક્તે કણ્ઠે નાડીં પ્રવેશ્યાગ્નિતપ્તાં ચ શલાકાં, તયાઽવગૃહ્ય શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિચ્ય સ્થિરીભૂતં શલ્યમુદ્ધરેત્ ||૧૭||

જાતુષશલ્યસ્ય વિધાનં દર્શયન્નાહ- જાતુષ ઇત્યાદિ| જાતુષે લાક્ષામયે| કણ્ઠાસક્તે ગલલગ્ને| નાડીમિતિ તામ્રાદિરચિતનલિકાં, સ્થિરીભૂતામુત્પન્નગાઢતામ્| શિશવો જાતુષૈઃ શલ્યૈઃ ક્રીડન્તિ, તે યદા પ્રમાદાન્નિગિલન્તિ તદાઽયં વિધિર્વેદિતવ્યઃ| અન્યે તુ જાતુષાણિ સિરાદિષ્વેવ ઘ(જ)ટિતાનિ મન્યન્તે||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

અજાતુષં તુ જતુમધૂચ્છિષ્ટપ્રલિપ્તયા શલાકયા પૂર્વકલ્પેનેત્યેકે ||૧૮||

અજાતુષે કણ્ઠાસક્તે વિધિમાહ- અજાતુષમિત્યાદિ| જતુ લાક્ષા, મધૂચ્છિષ્ટં સિક્થકમ્, પૂર્વકલ્પેનેતિ શીતોદકસ્થિરીભૂતમિત્યર્થઃ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

અસ્થિશલ્યમન્યદ્વા તિર્યક્કણ્ઠાસક્તમવેક્ષ્ય કેશોણ્ડુકં દૃઢૈકદીર્ઘસૂત્રબદ્ધં દ્રવભક્તોપહિતં પાયયેદાકણ્ઠાત્ પૂર્ણકોષ્ઠં ચ વામયેત્, વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં જ્ઞાત્વા સૂત્રં સહસા ત્વાક્ષિપેત્; મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચકેનાપહરેત્ પ્રણુદેદ્વાઽન્તઃ | ક્ષતકણ્ઠાય ચ મધુસર્પિષી લેઢું પ્રયચ્છેત્ત્રિફલાચૂર્ણં વા મધુશર્કરામિશ્રમ્ ||૧૯||

અસ્થ્યાદિશલ્યસ્યાત્યન્તં કણ્ઠાસક્તસ્યાહરણમુદ્દિશન્નાહ- અસ્થિશલ્યમિત્યાદિ| કેશોણ્ડુકં બાલકૃતં બિટુકમ્| ઉપહિતં સહિતમ્| સહસા ત્વાક્ષિપેદિતિ શલ્યનિર્ગમનાર્થમ્| દન્તધાવનકૂર્ચકેનેતિ દન્તધાવનાનાં કરઞ્જકાદીનાં કુટ્ટિતાગ્રં કૂર્ચકં, તેનાપહરેદિત્યર્થઃ| પ્રણુદેદ્વાઽન્તરિતિ બહિરનિર્ગચ્છદન્તઃ પ્રણુદેત્ પ્રવેશયેદિત્યર્થઃ| ‘કેશોન્દુકં’ ઇત્યાદિ કેચિત્ પાઠં પઠન્તિ| આહૃતકણ્ઠશલ્યસ્ય પશ્ચાત્કર્મ દર્શયન્નાહ- ક્ષતકણ્ઠાયેત્યાદિ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ઉદકપૂર્ણોદરમવાક્શિરસમવપીડયેદ્ધુનીયાદ્વામયેદ્વા ભસ્મરાશૌ વા નિખનેદામુખાત્ ||૨૦||

ઉદકં યદાઽન્તર્નિવિષ્ટં જલમૃતાદીનામુદરે ભવતિ તદા તસ્યાપહરણોપાયં દર્શયન્નાહ- ઉદકેત્યાદિ| અવાક્શિરસમધોમુખીકૃતમ્, અવપીડયેદુદરં, ધુનીયાત્ કમ્પયેત્, વામયેત્ ઘર્ષણૈરવાક્શિરસમેવ, નિખનેત્ પ્રવેશયેત્, આમુખાદિતિ મુખપર્યન્તમ્||૨૦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

ગ્રાસશલ્યે તુ કણ્ઠાસક્તે નિઃશઙ્કમનવબુદ્ધં સ્કન્ધે મુષ્ટિનાઽભિહન્યાત્, સ્નેહં મદ્યં પાનીયં વા પાયયેત્ ||૨૧||

કણ્ઠાસક્તગ્રાસાહરણોપાયમાહ- ગ્રાસશલ્યે ઇત્યાદિ| અનવબુદ્ધમિતિ અજ્ઞાતં યથા ભવતિ| અભિહન્યાદિતિ પ્રહારં દદ્યાદિત્યર્થઃ||૨૧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

બાહુરજ્જુલતાપાશૈઃ કણ્ઠપીડનાદ્વાયુઃ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્માણં કોપયિત્વા સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, લાલાસ્રાવં ફેનાગમનં સઞ્જ્ઞાનાશં ચાપાદયતિ; તમભ્યજ્ય સંસ્વેદ્ય શિરોવિરેચનં તસ્મૈ તીક્ષ્ણં વિદધ્યાદ્રસં ચ વાતઘ્નં દદ્યાદિતિ ||૨૨||

બાહુરજ્જવાદિપીડિતકણ્ઠપ્રકુપિતવાયુશ્લેષ્માપહરણોપાયમાહ- બાહ્વિત્યાદિ| પાશશબ્દો બાહ્વાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ||૨૨||

Adhikarana 21 (23-26) · Śloka 26

ભવન્તિ ચાત્ર- શલ્યાકૃતિવિશેષાંશ્ચ સ્થાનાન્યાવેક્ષ્ય બુદ્ધિમાન્ | તથા યન્ત્રપૃથક્ત્વં ચ સમ્યક્ શલ્યમથાહરેત્ ||૨૩|| કર્ણવન્તિ તુ શલ્યાનિ દુઃખાહાર્યાણિ યાનિ ચ | આદદીત ભિષક્ તસ્માત્તાનિ યુક્ત્યા સમાહિતઃ ||૨૪|| એતૈરુપાયૈઃ શલ્યં તુ નૈવ નિર્યાત્યતે યદિ | મત્યા નિપુણયા વૈદ્યો યન્ત્રયોગૈશ્ચ નિર્હરેત્ ||૨૫|| શોથપાકૌ રુજશ્ચોગ્રાઃ કુર્યાચ્છલ્યમનાહૃતમ્ | વૈકલ્યં મરણં ચાપિ તસ્માદ્યત્નાદ્વિનિર્હરેત્ ||૨૬||

શલ્યાકૃતીનામાનન્ત્યાદનુક્તમપિ કર્તવ્યં દર્શયન્નાહ- શલ્યાકૃતીત્યાદિ| સ્થાનાનિ શિરોઽક્ષિકર્ણનાસાહૃદયાદીનિ| કર્ણવતાં દુરાહરત્વં દર્શયન્નાહ- કર્ણવન્તીત્યાદિ| આદદીતેતિ સઙ્ગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ| યુક્ત્યેતિ યોગેન, ન તુ હીનયોગાતિયોગમિથ્યાયોગૈઃ| સમાહિતઃ સાવધાનઃ| અવશ્યં નિર્હરણીયસ્ય શલ્યસ્યોક્તૈઃ પ્રકારૈરનાહરણેઽનુક્તોપાયમનુક્તયન્ત્રકરણસૂત્રમુદ્દિશન્નાહ- એતૈરિત્યાદિ| નૈવ નિર્યાત્યતે યદીતિ નૈવ નિષ્કાસ્યતે યદીત્યર્થઃ| મત્યા નિપુણયા વૈદ્ય ઇતિ મત્યા નિપુણયા સ્વકર્મણિ પ્રવીણયા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ| યન્ત્રયોગૈશ્ચ નિર્હરેદિતિ યોગૈઃ સંયોગૈઃ, યોગૈશ્ચેતિ ચકારાદનુક્તગુણાદિબન્ધનાદિ સમુચ્ચીયતે| શલ્યસ્યાનાહરણે દોષં દર્શયન્નાહ- શોથપાકાવિત્યાદિ| અમું શ્લોકં કેચિદત્ર ન પઠન્તિ, ન્યાયચન્દ્રિકાયાં તુ પઠિતત્વાદવશ્યં પઠનીય એવ||૨૩-૨૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાપનયનીયો નામ સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૭||